ایراناینترنشنال
در حالی که واشینگتن سالها تلاش کرده با تحریمهای سنگین، صادرات نفت ایران را به صفر برساند، این تحریمها با یک عامل کلیدی خنثی شده است: چین. کشوری که با خرید گسترده نفت ایران، میلیاردها دلار به اقتصاد تهران تزریق کرده و به ستون اصلی ماندگاری مالی جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
همزمان، ایدههایی مانند «تصاحب نفت ایران» از سوی دونالد ترامپ مطرح شده که بیش از آنکه عملی باشد، بازتابی از رقابت ژئوپلیتیک با پکن است.
سیاست «فشار حداکثری» آمریکا با هدف قطع کامل صادرات نفت ایران طراحی شده اما واقعیت امروز بازار انرژی نشان میدهد این هدف هرگز بهطور کامل محقق نشده است. دو گزارش اخیر از والاستریت ژورنال و بلومبرگ تصویری روشن از واقعیت ارائه میدهند: از یکسو، چین به مهمترین مسیر تنفس اقتصادی جمهوری اسلامی در همین میانه جنگ تبدیل شده و از سوی دیگر، دونالد ترامپ ایدههایی را مطرح میکند که بیش از آنکه عملیاتی باشند، جنبه ژئوپلیتیک و حتی تبلیغاتی دارند.
بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، چین در سالهای اخیر به خریدار اصلی نفت ایران تبدیل شده و اکنون تقریبا تمام تولید نفت ایران را جذب میکند. برآوردها نشان میدهد که پکن در سال ۲۰۲۵ روزانه حدود ۱.۴ میلیون بشکه نفت از ایران خریداری کرده؛ رقمی که بیش از ۸۰ درصد صادرات نفت ایران را شامل میشود.
این حجم از خرید، سالانه دهها میلیارد دلار درآمد برای تهران ایجاد کرده و در عمل ستون اصلی بقای اقتصادی جمهوری اسلامی را در شرایط تحریم شکل داده است.
این تجارت تنها یک رابطه ساده خریدار و فروشنده نیست، بلکه بر پایه یک شبکه پیچیده برای دور زدن تحریمها بنا شده است. استفاده از بانکهای کوچک چینی با ارتباط محدود به نظام مالی جهانی، ایجاد شرکتهای پوششی در هنگکنگ، و فعالیت پالایشگاههای خصوصی موسوم به «تیپات» از جمله ابزارهایی هستند که این چرخه را فعال نگه داشتهاند.
در کنار این، روشهایی مانند جعل اسناد، تغییر منشا محمولهها و انتقال نفت از کشتی به کشتی در دریا، به پنهانسازی این تجارت کمک کردهاند.
نکته کلیدی این است که بدون این شبکه، ایران بهسختی میتوانست صادرات نفت خود را حفظ کند. یک تحلیلگر اندیشکده در واشینگتن تاکید میکند که چین «شریک اصلی ایران در دور زدن تحریمها» است و بدون این حمایت، ادامه وضعیت فعلی در بحران جنگ برای تهران بسیار دشوار میبود.
با این حال، این همکاری برای چین نیز بدون هزینه نیست. برخلاف سالهای گذشته که نفت ایران با تخفیفهای سنگین به فروش میرسید، تحولات اخیر بازار و جنگ باعث شده این مزیت کاهش یابد.
گزارش بلومبرگ اشاره میکند که نفت ایران که پیشتر برای چین یک منبع ارزان و تحریمی محسوب میشد، اکنون در برخی موارد حتی با قیمت بالاتر از حد انتظار معامله میشود. به عبارت دیگر، چین همچنان خریدار اصلی باقی مانده، اما شرایط معامله دیگر به اندازه گذشته یکطرفه و سودآور نیست.
در این میان، ایدههای مطرحشده از سوی دونالد ترامپ نیز توجه زیادی را جلب کرده است. او پیشنهاد داده که آمریکا میتواند نفت ایران را «بگیرد» و خود آن را بفروشد؛ ایدهای که به گفته او میتواند هم درآمدزایی کند و هم قدرت آمریکا در برابر چین را افزایش دهد. ترامپ حتی بهصراحت گفته است: «اگر انتخاب با من باشد، نفت را برمیدارم و نگه میدارم».
اما بررسی دقیقتر نشان میدهد که این ایدهها با موانع جدی روبهرو هستند. نخست، از نظر حقوق بینالملل، تصاحب منابع طبیعی یک کشور دیگر بدون چارچوب قانونی، با چالشهای اساسی مواجه است و میتواند تبعات گستردهای در سطح جهانی داشته باشد.
دوم، از نظر عملیاتی، کنترل زیرساختهای نفتی ایران نیازمند حضور نظامی گسترده، هزینههای مالی سنگین و درگیری طولانیمدت در منطقه است؛ سناریویی که با توجه به مخالفت افکار عمومی آمریکا با ادامه جنگ، چندان واقعبینانه به نظر نمیرسد.
حتی گزینههای جایگزین مانند توقیف محمولههای نفتی ایران در دریا نیز محدودیتهای خاص خود را دارند. این اقدامات میتوانند تنشهای نظامی را تشدید کنند، بازار جهانی نفت را بیثبات سازند و واکنشهای زنجیرهای از سوی بازیگران دیگر، بهویژه چین، به دنبال داشته باشند.
در واقع، آنچه از ترکیب این دو گزارش بهدست میآید، یک تصویر دوگانه است. از یکسو، چین بهعنوان مهمترین شریک اقتصادی ایران، نقشی کلیدی در حفظ توان مالی جمهوری اسلامی حتی در دوران جنگ با آمریکا و اسرائیل ایفا میکند؛ نقشی که نهتنها به تداوم صادرات نفت کمک کرده، بلکه امکان دسترسی به درآمدهای ارزی و تامین مالی فعالیتهای مختلف را نیز فراهم آورده است. از سوی دیگر، ایالات متحده با وجود ابزارهای گسترده تحریمی، در عمل با محدودیتهایی مواجه است که مانع از تحقق کامل اهدافش میشود.
در این چارچوب، تهدیدهایی مانند «فروش نفت ایران توسط آمریکا» بیش از آنکه یک برنامه اجرایی باشد، نشاندهنده تلاش برای بازتعریف اهرمهای فشار در رقابت با چین است. انرژی در اینجا نه فقط یک منبع اقتصادی، بلکه یک ابزار ژئوپلیتیک است که میتواند توازن قدرت را در سطح جهانی تحت تأثیر قرار دهد.
در نهایت، تا زمانی که چین به خرید نفت ایران ادامه میدهد، ساختار تحریمها بهطور کامل کارآمد نخواهد بود. این رابطه، هرچند برای پکن نیز هزینههایی به همراه دارد، همچنان یکی از مهمترین عوامل موثر در ماندگاری اقتصادی جمهوری اسلامی محسوب میشود و به تهران امکان میدهد حتی در میانه یک جنگ تمامعیار نیز بخش مهمی از درآمد نفتی خود را حفظ کند.
در مقابل، ایدههایی مانند تصاحب یا فروش نفت ایران از سوی آمریکا، دستکم در شرایط فعلی نظام بینالملل، بیش از آنکه یک برنامه عملیاتی باشند، بازتابی از رقابت بزرگتر قدرتها بر سر انرژی، مسیرهای انتقال آن و مهار نفوذ چیناند.
به این ترتیب، تناقض اصلی بحران روشنتر میشود: جمهوری اسلامی از یکسو زیر فشار شدید آمریکا قرار دارد، اما از سوی دیگر، تا وقتی روزانه حدود ۱.۶ میلیون بشکه نفت میفروشد، هنوز از یک منبع حیاتی برای دوام در برابر این فشار برخوردار است.
از این فرزند اما حتی هیچ خط و نشانی دیده نشده و سپاه پاسداران با ساخت یک بستر لازم این جانشینی را به نفع خود مدیریت میکند.
برخورد تند مسعود پزشکیان با حسین طائب، فراتر از یک مجادله سیاسی، در واقع مواجهه «رییسجمهوری بیاختیار» با «کارگزارِ رهبرِ غایب» است. در حالی که کانون قدرت جمهوری اسلامی امروز در پناهگاههای زیرزمینی سپاه پاسداران است و این فرماندهان مسیر جنگ و فاجعه را برگزیدهاند، بدنه عملیاتی و نیروهای پیاده نظام دستگاه جنگ و سرکوب در خیابانها با گرسنگی و فروپاشی لجستیکی دست و پنجه نرم میکنند؛ وضعیتی که نشاندهنده یک بنبست راهبردی میان رویاهای جاهطلبانه کانون قدرت و واقعیتِ ویرانِ میدان است.
تقابل عروسک خامنهای با معمار انتقال قدرت به خامنهای
دیدار میان مسعود پزشکیان و حسین طائب، نمادِ عریانِ بیاثری نهاد ریاستجمهوری در ساختار فعلی است. طائب که بهعنوان هماهنگکننده اصلی سپاه و مهره کلیدی در پروژه به قدرت رساندن مجتبی خامنهای شناخته میشود، در این ملاقات نه بهعنوان یک مقام امنیتی، بلکه در قامت نماینده تامالاختیارِ هسته پنهان قدرت ظاهر میشود.
حذف چهرههای دفتر علی خامنهای همچون حجازی و گلپایگانی(با سابقه مخالفت برای به صدر نشاندن مجتبی) در اینجا نشان میدهد صحنهگردان جدید حاکمان واقعی جمهوری اسلامی امروز کسانی هستند که رابطهشان با سپاه پاسداران از پیش تعیین شده بود.
فریادهای پزشکیان علیه سیاستهای جنگطلبانه سپاهیان، در واقع ناله ناتوانیِ بازیچهای است که علی خامنهای تنها برای نمایش مشروعیت از آن استفاده کرده بود و اکنون او را مجبور به تمکین از فرامین سپاه کردهاند.
این تقابل نشان میدهد که دولت در ایران عملا به یک پوسته توخالی تبدیل شده و تصمیمات کلان نه در پاستور، بلکه در لایههای پنهانی اتخاذ میشود که طائب وظیفه هماهنگی و ابلاغ آنها را بر عهده دارد.
کودتای ژنرالهای بیحکم؛ آرایش جنگی برای بلعیدن قدرت
در لایه نظامی، شاهد نوعی «کودتای درونی» از سوی حلقهای از فرماندهان هستیم که بدون طی کردن روالهای قانونی و تنها با اتکا به فرامین مستقیم و پنهانی، هدایت ماشین جنگی نظام را به دست گرفتهاند. احمد وحیدی در حالی به عنوان فرمانده سپاه نقشآفرینی میکند که هیچ حکم رسمی برای این جایگاه ندارد و تنها با تکیه بر جایگاهش به عنوان جانشین فرمانده کل سپاه (منصوب علی خامنهای)، به همراه علی عبداللهی و عزیز جعفری، مسیر برخورد نظامی را پیش میبرد.
این مثلث قدرت که از سوی چهرههایی چون محسن رضایی، محمدباقر ذوالقدر و سمتی دیگر محمدباقر قالیباف پشتیبانی میشود، هدفی فراتر از جنگ منطقهای را دنبال میکند؛ آنها در حال تثبیت هژمونیِ جریانی هستند که قرار است گذار به دوران پس از علی خامنهای را تضمین کند، حتی اگر این مسیر به قیمت نابودی زیرساختهای کشور و فاجعه ملی تمام شود.
ارتش گرسنه و فروپاشی در لایه پشتیبانی
بزرگترین تناقض این آرایش جنگی، شکاف عمیق میان نقشههای بلندپروازانه فرماندهان کودتاگر و واقعیتِ میدانیِ نیروهای تحت امر آنهاست. گزارشهای میدانی از وضعیت نیروهای سپاه و بسیج، توصیفگر ارتشی است که به تعبیر نظامی «دیگر روی شکمش راه نمیرود».
گرسنگی سربازان، توزیع غذای فاسد، خوابیدن نیروها در خیابان بهدلیل تخریب پایگاهها و از همه مهمتر، قطع شدن شریانهای مالی ناشی از فلج شدن بانک سپه، نشاندهنده یک شکست لجستیکی تمامعیار است. نظامی که حقوق سربازش را پرداخت نمیکند و توان تامین جیره اولیه او را ندارد، در حالی به سمت تشدید تنش حرکت میکند که بدنه عملیاتیاش بهدلیل خستگی مفرط و تضعیف روحیه، در آستانه نافرمانی قرار گرفته است.
این بنبست، یعنی جمهوری اسلامی در حالی بهدست «کارگزاران مجتبی خامنهای» به سمت جنگ هدایت میشود که ابزار اصلی این جنگ، یعنی نیروی انسانی، در ابتداییترین سطوح معیشتی فروپاشیده است.
بنبست نهایی؛ فاجعه در سایه توهم قدرت
واقعیتِ صحنه نشان میدهد که هشدارهای پزشکیان درباره فروپاشی اقتصادی و فاجعه عظیم، اگرچه از نظر کارشناسی دقیق است اما کامل نیست چراکه اقتصاد جمهوری اسلامی پیش از جنگ هم اقتصادی پویا و شکوفا نبود که حالا در آستانه فروپاشی قرار بگیرد. دولتهای ناتوان در جمهوری اسلامی توان کنترل تورم را نداشتهاند و تنها هنر آنها به تعویق انداختن فاجعهها بوده است.
با همه اینها همین هشدارهای نیمبند در گوشِ فرماندهانی که سرنوشت خود را به بقای هسته سخت قدرت گره زدهاند، شنیده نمیشود. نظام در وضعیتی قرار گرفته که رأس آن (سپاه و صحنهگردانان غیررسمی دفتر رهبر غایب جمهوری اسلامی) درگیر بازی قدرت برای جانشینی و تنشزایی بینالمللی است، میانهاش (دولت) بازیچهای بیاراده و شکستخورده است، و قاعده آن (بدنه نظامی و اقتصادی) دچار اضمحلال و گرسنگی شده است.
این تضادِ ساختاری میان «اراده به جنگ در بالا» و «فقدان توانِ بقا در پایین»، جمهوری اسلامی را به نقطهای رسانده است که در آن فاجعه نه یک احتمال، بلکه یک حتمیتِ گریزناپذیر است که از درونِ همین شکافهای لجستیکی و سیاسی سر بر خواهد آورد.
نشریه اکونومیست در گزارشی تحلیلی نوشت همزمان با تشدید حملات آمریکا و اسرائیل به جمهوری اسلامی، اقتصاد غیرنظامی این کشور رو به فروپاشی رفته، اما ساختارهای اقتصادی وابسته به سپاه پاسداران تقویت شدهاند.
این گزارش که ۱۷ فروردین ۱۴۰۵ منتشر شد، به بررسی شکاف فزاینده میان اقتصاد عمومی و اقتصاد نظامی در ایران پرداخته است.
اکونومیست نوشت در ماه نخست جنگ، آمریکا و اسرائیل عمدتا زیرساختهای غیرنظامی را هدف قرار ندادند، اما از ۱۳ فروردین حملات به پلها، نیروگاهها و سایر زیرساختهای اقتصادی گسترش یافت. دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، تهدید کرده که در صورت باز نشدن تنگه هرمز از سوی جمهوری اسلامی، حملات بیشتری به زیرساختها انجام خواهد شد.
به نوشته این نشریه، حملات به اهداف غیرنظامی بحثبرانگیز است و در اغلب موارد بر اساس حقوق بینالملل غیرقانونی محسوب میشود. این حملات همچنین ممکن است در دستیابی به هدف اصلی خود ناکام بماند، زیرا حکومت ایران و نیروی نخبه نظامی آن، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، اتکای اندکی به اقتصاد غیرنظامی دارند؛ اقتصادی که سالها در وضعیت بحرانی قرار داشته است.
فعالیتهای این ساختارها از طریق یک امپراتوری تجاری تامین مالی میشود و جنگ برای آنها به کسبوکار سودآوری تبدیل شده است. افزایش شدید قیمت نفت درآمدها را بالا برده و توانایی سپاه در بهرهبرداری از اختلال در کشتیرانی و تجارت نیز به تقویت منابع مالی آن کمک کرده است.
بر اساس این گزارش، سپاه در سال ۲۰۲۵ حدود نیمی از صادرات نفت ایران به ارزش دستکم ۳۰ میلیارد دلار را مدیریت کرده است. افزایش قیمت جهانی نفت در جریان جنگ نیز درآمدهای این نهاد را تقویت کرده است.
اکونومیست نوشت جمهوری اسلامی با وجود جنگ، دستکم به اندازه سال گذشته نفت ایران را صادر میکند اما درآمد آن تقریبا دو برابر شده است.
در مقابل، اقتصاد عمومی ایران با تورم بالا، کاهش ارزش ریال و بیکاری گسترده روبهرو است. نرخ تورم سالانه پیش از آغاز جنگ نزدیک به ۵۰ درصد بود و پس از آن نیز افزایش یافته است.
بهنوشته اکونومیست، حدود ۶۰ درصد جمعیت در سن کار، بیکار هستند و حملات هوایی و قطعی اینترنت، بخش خدمات را که نیمی از نیروی کار را در خود جای داده بود، فلج کرده است.
اکونومیست افزود شرکتهای وابسته به سپاه در حوزههایی چون صنایع غذایی، دارویی، فولاد و آلومینیوم از کاهش واردات و افزایش قیمتها سود بردهاند. همچنین درآمدهای حاصل از قاچاق و عوارض احتمالی از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز میتواند منابع مالی بیشتری برای این نهاد فراهم کند.
اکونومیست در پایان نتیجهگیری کرد که حمله به اهداف غیرنظامی ممکن است اقتصاد عمومی ایران را تضعیف کند، اما بدون هدف قرار دادن صادرات نفت، توان مالی سپاه بهطور کامل از بین نخواهد رفت.
مهلت ۱۰ روزه ترامپ برای رسیدن به توافق با جمهوری اسلامی و بازگشایی تنگه هرمز، ساعت ۳:۳۰ بامداد چهارشنبه ۱۹ فروردین (به وقت تهران) به پایان میرسد.
رییسجمهوری آمریکا پیشتر با تهدید سران جمهوری اسلامی به راه انداختن «جهنم» در ایران، گفته بود پایان این ضربالاجل روز حمله به تمام «نیروگاهها و پلها» خواهد بود.
نگرانی از قطع آب و برق و تهدید جان بیماران
بخش قابل توجهی از پیامهای رسیده به ایراناینترنشنال در این زمینه، بر نگرانی از پیامدهای قطع احتمالی آب و برق و تاثیر آن بر زندگی روزمره و سلامت بیماران تاکید دارد.
یک شهروند نوشت: «ما در تهران نگران حمله به زیرساختهای انرژی هستیم؛ قطع برق و آب شرایط سخت زندگی را بدتر و مردم را فرسوده میکند.»
شهروند دیگری با اشاره به بیماران گفت: «لطفا فقط خود رژیم را ساقط کنید؛ با قطع برق، جان بسیاری از بیماران به خطر میافتد.»
در پیام دیگری آمده است: «از آمریکا و اسرائیل میخواهم نیروگاههای برق را نزنند، چون خود سپاه از زجر کشیدن مردم بیشتر خوشحال میشود.»
همزمان با این ابراز نگرانیها، مقامهای دولتی و نظامی جمهوری اسلامی، بهطور علنی از مردم خواستهاند تا بهعنوان مانعی در برابر حملات هوایی عمل کنند و کودکان، نوجوانان و غیرنظامیان به سمت نیروگاهها و مراکز حساس بروند و سپر انسانی بسازند.
علیرضا رحیمی، معاون امور جوانان وزارت ورزش و جوانان، از مردم درخواست کرده است سهشنبه ۱۸ فروردین در اطراف نیروگاههای برق کشور تجمع کنند.
حسین یکتا، از فرماندهان سپاه پاسداران، نیز با حضور در صداوسیما مستقیما والدین را خطاب قرار داد و خواستار اعزام کودکان به نقاط حساس شد.
یکی از کارکنان نیروگاه برق نکا در پیامی به ایراناینترنشنال گفت مدیران مجموعه همه مرخصیها را لغو کردهاند و اجازه نمیدهند پرسنل از نیروگاه بیرون بروند.
به گفته این شهروند، مدیران نیروگاه تاکید کردهاند همه کارکنان باید برای جلوگیری از هدف قرار گرفتن این تاسیسات اطراف آن زنجیره انسانی تشکیل دهند.
شهروندی دیگر با اشاره به ساختن این سپر انسانی در کنار تهدیدات ترامپ، گفت: «میدانم که همه این اتفاقات تقصیر جمهوری اسلامی است، اما امیدوارم ترامپ نیروگاههای مهم کشور را نزند. این نیروگاهها سرمایههای مردم کشور است و نباید تخریب شود.»
تاکید برخی شهروندان بر «خطر بیشتر» تداوم جمهوری اسلامی
در مقابل، شماری از شهروندان گفتند با وجود نگرانی از آسیب به زیرساختها، ادامه حیات جمهوری اسلامی را تهدیدی بزرگتر میدانند.
در یکی از پیامها آمده است: «ما از زدن زیرساختها میترسیم، اما بیشتر از آن از ماندن جمهوری اسلامی میترسیم. اگر بمانند، قطعا شاهد اعدامها و سرکوبهای زیادی خواهیم بود. تحمل میکنیم، برای نابودی اینها؛ یکبار برای همیشه.»
شهروند دیگری نوشت: «قطع آب و برق بهشدت ترسناک و استرسآور، اما ماندن جمهوری اسلامی وحشتناکتر است.»
در روزهای گذشته شماری از شهروندان از ذخیره آب، خشکبار، غذاهای فوری بستهبندی، کنسروها، خرید شمع، چراق قوه، باتری و حتی تجهیزات برق خورشیدی به منظور مقابله با احتمال قطع برق خبر داده بودند.
مخاطبی با اشاره به احتمال بروز خاموشی گسترده، گفت با اینکه قطعی برق و از بین رفتن زیرساختهای کشور برای مردم خیلی سخت است، اما خیلیها حاضرند «چند سال سختی بکشند تا جمهوری اسلامی و مزدورانش از بین بروند».
شهروندی دیگر نیز در پیامی مشابه گفت: «برای من مهم فقط حذف جمهوری اسلامی است؛ زیرساختهای ما جوانانمان بودند که کشته شدند.»
«مراکز حکومتی را به جای زیرساختها بزنید»
در میان پیامها، برخی شهروندان از آمریکا و اسرائیل خواستند مراکز حکومتی را به جای زیرساختهای عمومی هدف قرار دهند.
در یکی از پیامها آمده است: «اگر به جای زیرساختها، حوزههای علمیه، مراکزی مانند دانشگاه امام صادق و دفاتر ائمه جمعه هدف قرار بگیرند، موثرتر از این تهدید است که زیرساختها زده شوند.»
شماری از شهروندان نیز با یادآوری تجربه قطعیهای آب و برق در سالهای گذشته، از وضعیت زیرساختها در کشور انتقاد کردند.
در یکی از پیامها آمده است: «وقتی در گرمای شدید جنوب، سر ظهر و در اوج گرما، چهار ساعت برق و آب قطع میشد، چرا کسی به فکر بیماران نبود؟»
شهروند دیگری نوشت: «کدام کشوری شب تا صبح آب لولهکشی مردم را قطع میکند؟ کدام کشوری در وسط تابستان و گرمای شدید برق مردم را قطع میکند؟»
در پیام دیگری نیز آمده است: «قطع آب و برق خیلی سخت است؛ آنقدر که تصورش هم اضطراب شدید میآورد. اما مگر با این حکومت ما آب و برق داشتیم؟ تحمل میکنیم تا اینها بروند.»
بحران انرژی در سالهای اخیر در ایران شدت بیشتری گرفته و در بسیاری از روزهای سال در هر چهار فصل، آب و برق به صورت مستمر و روزانه قطع بوده است.
برخی مخاطبان با اشاره به این مشکلات زیرساختی در سالهای گذشته، ادامه وضعیت موجود را تهدیدی جدی برای آینده ارزیابی کردند.
در یکی از پیامها آمده است: «مطمئن باشید اگر جمهوری اسلامی بماند، امسال صد برابر از پارسال شرایط بدتری خواهیم داشت.»
