پس از سرکوب خونین اعتراضهای سراسری در ایران، شماری از معترضان میگویند با بسته شدن راههای اعتراض داخلی، تنها امید باقیمانده برای پایان دادن به جمهوری اسلامی، مداخله نظامی خارجی است؛ انتظاری که با ناامیدی، خشم و ترس درهم آمیخته است.
اسرائیل تایمز پنجشنبه دوم بهمن در گزارشی نوشت یک شهروند تهرانی که برادرش در جریان اعتراضها به دست نیروهای حکومتی کشته شده، در گفتوگویی کمسابقه با این رسانه، تصویری تلخ و هولناک از وضعیت ایران پس از سرکوب ترسیم کرده است.
این شهروند که با نام مستعار «علی» معرفی شده، گفت با وجود توقف ظاهری اعتراضها، خشم عمومی فروکش نکرده و بسیاری همچنان به دخالت آمریکا و اسرائیل امید دارند.
علی به اسرائیل تایمز گفت: «شهر بوی خون و مرگ میدهد. همه در دلشان عزادارند.» او توضیح داد که اعتراضها در پی سرکوبی خشن که به کشته شدن هزاران نفر انجامید، متوقف شده، اما فضای رعب و تهدید همچنان بر جامعه حاکم است.
به گفته این معترض، بسیاری از کسانی که در خیابانها حضور داشتند، اکنون باور دارند بدون کمک خارجی امکان سرنگونی حکومت وجود ندارد. او گفت: «مردم پر از خشم هستند. همه منتظر حمله آمریکا و اسرائیلاند تا این حکومت به پایان برسد.»
علی که ساکن تهران است، روایت خود را بهصورت مکتوب و به زبان فارسی و به شرط ناشناس ماندن در اختیار اسرائیل تایمز قرار داده است. او تاکید کرد ارتباط با رسانههای خارجی، بهویژه رسانههای اسرائیلی، خطر امنیتی جدی دارد.
اسرائیل تایمز مینویسد هرچند امکان راستیآزمایی مستقل روایت علی وجود نداشته، اما او تصاویر دلخراشی از پیکر بیجان برادرش، اسناد بیمارستانی و مدارک پلیس مربوط به این حادثه ارائه کرده است.
علی شرح داد که ۱۹ دی، او و دو برادرش در صف مقدم اعتراضها بودند که نیروهای حکومتی به جمعیت حمله کردند. به گفته او، خودش و یکی از برادرانش با ساچمه زخمی شدند و برادر دیگرش با گلوله جنگی هدف قرار گرفت و بر اثر خونریزی شدید جان باخت. او گفت: «او جانش را برای میهن داد.»
به گزارش خبرگزاری رویترز، داراییهای نظامی آمریکا، از جمله یک گروه ضربت ناو هواپیمابر، در روزهای آینده وارد خاورمیانه میشوند و همزمان رییسجمهوری آمریکا لحن خود علیه جمهوری اسلامی را ملایمتر کرده و ابهامها درباره مسیر بعدی سیاست واشینگتن افزایش یافته است.
رویترز پنجشنبه دوم بهمن ماه به نقل از دو مقام آمریکایی گزارش داد ناوهای جنگی ایالات متحده، از جمله ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن»، چند ناوشکن و شماری جنگنده، هفته گذشته حرکت خود را از منطقه آسیا–اقیانوس آرام آغاز کردند.
این جابهجایی همزمان با افزایش تنشها میان تهران و واشینگتن پس از سرکوب گسترده اعتراضها در ایران در هفتههای اخیر صورت گرفت.
به گفته یکی از این مقامها، استقرار سامانههای پدافند هوایی اضافی در خاورمیانه نیز در دستور بررسی قرار دارد. کارشناسان نظامی میگویند آمریکا در مقاطع تشدید تنشهای منطقهای معمولا سطح حضور نظامی خود را افزایش میدهد و این اقدام لزوما به معنای آمادگی برای حمله نیست و میتواند ماهیتی دفاعی داشته باشد.
با این حال، رویترز یادآوری میکند که ارتش آمریکا تابستان گذشته، پیش از حملههای هوایی ماه ژوئن به برنامه هستهای جمهوری اسلامی، آرایش نظامی گستردهای در منطقه ایجاد کرده بود. حملههایی که مقامهای آمریکایی بعدتر از پنهان نگه داشتن نیت خود برای انجام آنها سخن گفتند.
ترامپ پیشتر بارها به دلیل کشتار معترضان در ایران، تهران را به مداخله نظامی تهدید کرده بود، اما با فروکش کردن اعتراضها در هفته گذشته، لحن او درباره ایران ملایمتر شده است.
او در روزهای اخیر تمرکز خود را به موضوعهای ژئوپلیتیکی دیگر، از جمله تلاش برای پیگیری مساله گرینلند، معطوف کرده است.
ترامپ چهارشنبه یکم بهمن، در سخنرانی خود در مجمع جهانی اقتصاد در داووس، با دفاع از حمله آمریکا به تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی، این اقدام را عامل جلوگیری از تشدید بحران در خاورمیانه دانست و گفت جمهوری اسلامی دیگر «قلدر خاورمیانه» نیست.
او تاکید کرد اگر واشینگتن از اقدام نظامی خودداری میکرد، ایران ظرف دو ماه به سلاح هستهای دست پیدا میکرد و افزود پیش از اعزام بمبافکنهای بی۲ به ایران، «صلحی در خاورمیانه وجود نداشت».
رییسجمهوری آمریکا پیشتر نیز ۱۷ آذر، در سخنرانیای به مناسبت جشن شکرگزاری گفته بود: «ما قدرتمندترین ارتش جهان را داریم و شما این را در حمله به جمهوری اسلامی با آن بمبافکنهای زیبای بی۲ دیدید.»
او مدعی شد توان هستهای و هرگونه ظرفیت بالقوه هستهای تهران «کاملا نابود شد» و همه بمبهای شلیکشده آمریکا «دقیقا به هدف خورد».
ترامپ در همان سخنان، با اشاره به کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه، و ابوبکر البغدادی، رهبر داعش، گفته بود این اقدامات موازنه قدرت در منطقه را تغییر داده است.
سلیمانی بامداد جمعه ۱۳ دی ۱۳۹۸ در حمله پهپاد آمریکایی به فرودگاه بغداد کشته شد. حملهای که در آن ابومهدی المهندس، از فرماندهان حشد شعبی عراق، به همراه ۱۰ نفر دیگر نیز جان باختند.
رویترز همچنین گزارش داد ترامپ در مراسم آغاز به کار «هیات صلح» غزه در حاشیه مجمع جهانی اقتصاد در داووس نیز اعلام کرد جمهوری اسلامی خواهان مذاکره با واشینگتن است. او پنجشنبه دوم بهمن گفت: «ایران میخواهد مذاکره کند و مذاکره خواهیم کرد.»
او در همین روز در سخنانی دیگر گفت «ایالات متحده تحولات ایران را از نزدیک زیر نظر دارد» و اعمال تعرفه ۲۵ درصدی علیه هر طرفی که با ایران معامله کند به زودی تاثیر خود را نشان خواهد داد.
ترامپ همچنین از حرکت یک آرایش نظامی گسترده به سمت ایران خبر داد و گفت «یک ناوگان بزرگ نظامی در حال حرکت به سمت ایران است.»
او افزود: «ایالات متحده در صورت ادامه اعدامها ایران را به اقدام نظامی تهدید کرده بود و پس از این هشدار تهران اجرای اعدامها را متوقف کرد.»
در روزهای اخیر رییسجمهوری آمریکا بارها از لغو بیش از ۸۰۰ اعدام «برنامهریزی شده» توسط مقامات جمهوری اسلامی سخن گفته اما جزییاتی در مورد هویت این افراد اعلام نکرده است. مقامات رسمی جمهوری اسلامی، از جمله مقامهای قضایی حکومت این موضوع را «بیاساس» توصیف کردهاند.
رییسجمهوری آمریکا با تمجید از عملکرد خود در عرصه بینالمللی، حمله به تاسیسات اتمی ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه را «موفقیتآمیز» خواند و گفت این عملیات توان هستهای جمهوری اسلامی را نابود کرده است.
او بار دیگر تاکید کرد از زمان بازگشت به کاخ سفید، موفق به پایان دادن به هشت جنگ در نقاط مختلف جهان شده است.
ترامپ همچنین با اشاره به عملیات ایالات متحده علیه داعش در سوریه گفت «بسیاری از اتفاقات خوب در حال رخ دادن است» و تهدیدها علیه اروپا، آمریکا و خاورمیانه «واقعا در حال فروکش کردن» هستند.
رییسجمهوری آمریکا روز چهارشنبه گفته بود امیدوار است اقدام نظامی بیشتری از سوی واشینگتن در ایران لازم نباشد، اما هشدار داد اگر تهران برنامه هستهای خود را از سر بگیرد، ایالات متحده واکنش نشان خواهد داد.
او در گفتوگویی با شبکه سیانبیسی در داووس گفته بود: «آنها نمیتوانند به سمت هستهای بروند»، و با اشاره به حملههای گسترده هوایی آمریکا به تاسیسات هستهای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ افزود: «اگر این کار را بکنند، دوباره اتفاق خواهد افتاد.»
به نوشته رویترز، اکنون دستکم هفت ماه از آخرین باری میگذرد که آژانس بینالمللی انرژی اتمی ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران را راستیآزمایی کرده است، در حالی که طبق دستورالعملهای خود آژانس، این بررسی باید بهصورت ماهانه انجام شود.
جمهوری اسلامی ایران موظف است گزارشی درباره سرنوشت سایتهای هدف قرارگرفته و مواد هستهای موجود در آنها، از جمله حدود ۴۴۰ کیلو و ۹۰۰ گرم اورانیوم با غنای تا ۶۰ درصد، به آژانس ارائه دهد، میزانی که در صورت غنیسازی بیشتر، برای ساخت حدود ۱۰ بمب هستهای کفایت میکند.
در همین حال، به نوشته رویترز، مشخص نیست اعتراضها در ایران بار دیگر اوج خواهد گرفت یا نه. این اعتراضها در ۷ دی ماه با تجمعهای محدود در بازار بزرگ تهران در واکنش به مشکلات اقتصادی آغاز شد و بهسرعت به سراسر کشور گسترش یافت.
یک مقام ایرانی به رویترز گفت که شمار تاییدشده جانباختگان تا روز یکشنبه بیش از پنج هزار نفر بوده است. این در حالی است که سازمانهای حقوقبشری و برخی از رسانهها از جمله ایراناینترنشنال براساس اطلاعات دریافتی از منابع مطلع میزان کشتهشدگان خیزش انقلابی اخیر را بیش از ۱۲ هزار نفر اعلام کردهاند.
مای ساتو، گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور حقوق بشر ایران نیز اوایل هفته جاری گفت برآوردها نشان میدهد شمار غیرنظامیانی که در جریان سرکوب اعتراضات جان خود را از دست دادهاند، دستکم پنج هزار نفر است. او با استناد به گزارشهای دریافتی از پزشکان داخل ایران افزود این رقم میتواند «حداقل ۲۰ هزار نفر» باشد.
این تحولات در شرایطی رخ میدهد که ترامپ ۲۷ دی، علی خامنهای را «مردی بیمار» توصیف کرد و گفت «وقت آن رسیده است که بهدنبال رهبری جدید در ایران باشیم».
همزمان، رسانهها در روزهای اخیر از تقویت حضور نظامی آمریکا در منطقه و احتمال انجام یک عملیات گسترده خبر دادهاند، موضوعی که به نوشته رویترز، همچنان فضای عدم قطعیت درباره گام بعدی واشینگتن در قبال جمهوری اسلامی را حفظ کرده است.
بر اساس گزارش فاکسنیوز، ابهام درباره آینده سیاسی ایران و نبود جانشینی روشن برای رهبری، یکی از عوامل اصلی مکث واشینگتن در بررسی گزینه حمله بوده است؛ مکثی که بحث «پس از حمله چه کسی حاکم میشود» را به اندازه «چگونه ضربه زدن» پررنگ کرده است.
فاکسنیوز پنجشنبه دوم بهمن در گزارشی نوشت تصمیم به خودداری از حمله فوری به ایران ناشی از احتیاط بوده، نه عقبنشینی. به گفته مقامها و کارشناسان امنیتی آمریکا و منطقه، هرگونه حمله میتوانست خطر واکنش تلافیجویانه علیه نیروهای آمریکایی و اسرائیل را افزایش دهد و دامنه درگیری را گسترش دهد.
بر اساس این گزارش، وقفه ایجادشده همچنین به دلیل ابهام عمیق درباره آینده سیاسی ایران بوده است.
فاکسنیوز به نقل از گفتوگوهای غیرعلنی با مقامهای آمریکایی نوشت نبود یک جانشین روشن برای رهبری ایران و اختلافنظرها درباره اینکه چه کسی میتواند پس از حکومت کنونی قدرت را در دست بگیرد، نقش مهمی در بررسی گزینه حمله داشته است.
به گفته این مقامها، بحثها تنها بر سر «چگونه ضربه زدن» نبود، بلکه این پرسش مطرح بود که «پس از آن چه کسی حاکم خواهد شد».
رییسجمهوری آمریکا ۲۳ دی ماه به ایران هشدار داد و خطاب به معترضان گفت: «به اعتراض ادامه دهید، نهادهای خود را در دست بگیرید… کمک در راه است.»
این اظهارات بهسرعت بهعنوان نشانهای از احتمال اقدام نظامی آمریکا تعبیر شد. با این حال، دو روز بعد، ترامپ بهطور علنی درباره آینده رهبری ایران ابراز تردید کرد و گفت مشخص نیست شاهزاده رضا پهلوی بتواند در داخل کشور حکومت کند.
ترامپ ۲۵ دی ماه به خبرگزاری رویترز گفت: «به نظر آدم بسیار خوبی میآید، اما نمیدانم در کشور خودش چگونه عمل خواهد کرد.» این اظهارات، بهگفته فاکس نیوز، بازتابدهنده تردیدهای عمیق در داخل دولت آمریکا درباره پیامدهای مداخله مستقیم است.
ترامپ بعدتر اعلام کرد ایران با توقف اعدامها موافقت کرده و همین موضوع باعث کاهش سطح تنش میان واشینگتن و تهران شده است.
چندی بعد ترامپ در واکنش به سخنان علی خامنهای که آمریکا و رییس جمهوری این کشور را مسئول «خسارتها» در ایران دانسته بود، در مصاحبه با پولتیکو رهبر جمهوری اسلامی را فردی «بیمار» دانست و تاکید کرد که «این مرد، مردی بیمار است که باید کشورش را درست اداره کند و دست از کشتن مردم بردارد.» او افزوده بود: «کشور او بهدلیل رهبری ضعیف، بدترین جای دنیا برای زندگی است.» ترامپ گفته بود: «وقت آن رسیده است که بهدنبال رهبری جدید در ایران باشیم.»
با این حال، فاکسنیوز مینویسد مداخله نظامی همچنان بهطور کامل منتفی نیست و ممکن است پس از استقرار کامل تجهیزات نظامی آمریکا در خاورمیانه مطرح شود. در همین راستا، یک ناو هواپیمابر آمریکا ۲۵ دی ماه منطقه هند–اقیانوس آرام را ترک کرده و به سمت خلیج فارس حرکت کرده است.
وقفه در اقدام نظامی واکنشهای انتقادی نیز به همراه داشته است. برخی منتقدان میگویند وعده ترامپ مبنی بر اینکه «کمک در راه است» ممکن است انتظارات معترضان را بالا برده یا آنها را به ادامه اعتراضها در شرایطی خطرناکتر تشویق کرده باشد.
یک شهروند ایرانی که شاهد خشونت در جریان اعتراضها بوده، به فاکسنیوز گفت معترضان «همچنان منتظر اقدام نیروهای ویژه آمریکا هستند».
او که بهدلیل نگرانیهای امنیتی نخواست نامش فاش شود، گفت: «ترامپ گفت جلو بروید، کمک میرسد. مردم جلو رفتند. کشته شدند. کمکی نرسید.» بازتاب این ناامیدی در شبکههای اجتماعی نیز دیده شده و کاربران متعددی از تاخیر در اقدام آمریکا انتقاد کردهاند.
تلویزیون دولتی حکومت ایران اعلام کرده است که بیش از سه هزار و ۱۱۷ نفر در اعتراضهای اخیر کشته شدهاند، اما گروههای حقوق بشری آمار واقعی را بسیار بالاتر میدانند.
اعتراضها پس از اوجگیری در اواسط دی ماه، در پی سرکوب شدید فروکش کرده، اما مخالفان حکومت همچنان منتظر تحول تازهای هستند.
فاکس نیوز در پایان گزارش خود مینویسد تهران از این وقفه بهطور تاکتیکی بهره برده و با سرکوب گسترده، از جمله بازداشتهای جمعی، استفاده از گلوله جنگی و محدودیت شدید اینترنت، تلاش کرده کنترل اوضاع را در دست بگیرد، وقفهای که همچنان آینده سیاست آمریکا در قبال ایران را در هالهای از ابهام نگه داشته است.
این اعتراضها در اوایل دی و با اعتصاب بازاریان در واکنش به سقوط ارزش ریال آغاز شد، در شرایطی که اقتصاد ایران زیر فشار تحریمها و سوءمدیریت قرار دارد.
به نوشته اسرائیل تایمز، ظرف چند روز اعتراضها به شهرهای مختلف گسترش یافت و دهها هزار نفر با شعارهایی علیه جمهوری اسلامی به خیابان آمدند.
علی گفت قطع گسترده اینترنت از سوی حکومت، سازماندهی اعتراضها را دشوار کرد، اما تجمعها بهصورت خودجوش ادامه یافت و «افراد شجاعتر» نقش هدایت جمعیت را بر عهده گرفتند.
او افزود: «در شبهای اول اعتراضها، همه راههای ارتباطی بسته شد، حتی تماس تلفنی هم نداشتیم.»
این معترض که سابقه حضور در اعتراضهای ۱۳۸۸، ۱۳۹۶، ۱۳۹۸ و ۱۴۰۱ را دارد، ناآرامیهای اخیر را «بیسابقه» توصیف کرد. به گفته او، شدت خشونت حکومت نیز بیسابقه بوده، خشونتی که بهدلیل قطع اینترنت، تا حد زیادی از دید افکار عمومی جهان پنهان مانده است.
به نوشته اسرائیل تایمز، علی خامنهای اعلام کرده اعتراضها «چند هزار» کشته برجای گذاشته است. در مقابل، گزارشهایی به نقل از پزشکان ایرانی شمار جانباختگان را بیش از ۱۶ هزار نفر برآورد کردهاند. علی این رقم را حتی بالاتر میداند و گفت: «فکر میکنم حدود ۳۰ هزار نفر کشته شدهاند.»
با وجود فروکش کردن اعتراضها، سرکوب همچنان ادامه دارد. مقامهای امنیتی به معترضان هشدار دادهاند خود را معرفی کنند و در غیر این صورت با مجازاتهای شدید روبهرو خواهند شد.
برآوردهای رسمی شمار بازداشتشدگان را چند هزار نفر اعلام کردهاند، اما گروههای حقوق بشری از دهها هزار بازداشتی سخن میگویند.
در پاسخ به این پرسش که آیا معترضان همچنان به سقوط حکومت امید دارند، علی گفت: «بدون کمک خارجی، این رژیم حتی با قیام میلیونی هم سقوط نمیکند و فقط قربانیان بیشتری میگیرد.»
او افزود بسیاری از معترضان اکنون آمریکا و اسرائیل را «منجی» میبینند و باور دارند «حملهای که همه رهبران و مراکز حکومتی را هدف بگیرد» تنها راه تغییر است.
این گزارش میافزاید اعتراضهای اخیر بار دیگر بحث بازگشت رضا پهلوی، ولیعهد تبعیدی ایران، را زنده کرده است. علی گفت از او حمایت میکند و معتقد است مخالفان باید بر «یک گزینه واحد» متمرکز شوند.
با این حال، اسرائیل تایمز یادآوری میکند که نه واشینگتن و نه اورشلیم نشانهای روشن از آمادگی برای مداخله نظامی نشان ندادهاند. در حالی که برخی معترضان همچنان امیدوارند، گروهی دیگر پس از عقبنشینی لفظی دونالد ترامپ از تهدیدهای قبلی، احساس ناامیدی و فریبخوردگی دارند.
علی در پایان گفت با وجود ترس و اندوه فراگیر، جامعه معترض بیش از گذشته به مخالفت با حکومت گرایش پیدا کرده است. او هشدار داد: «فردا برای کمک دیر است. اگر جهان کاری میخواهد بکند، باید همین حالا اقدام کند.»
