اسراییل همزمان با افزایش نقضهای آتشبس در غزه و لبنان و بازسازی برنامه موشکی حکومت ایران، خود را برای دور تازهای از درگیریهای منطقهای آماده میکند؛ در حالی که تلآویو نسبت به درک محدود واشینگتن از خطرات موجود هشدار میدهد.
وبسایت واینت در گزارشی که شنبه اول آذر منتشر کرد نوشت که هرچند اسرائیل با حماس در غزه و حزبالله در لبنان تحت ترتیبات آتشبس قرار دارد، اما در عمل این آتشبسها بسیار شکنندهاند.
روز شنبه ارتش اسرائیل یک فرمانده ارشد نظامی حماس را در غزه هدف قرار داد و همزمان حملات عمیقی در دره بقاع لبنان انجام شد؛ مناطقی که واینت آنها را «کانونهای فعال حزبالله» توصیف میکند.
در جبهه شمالی، اسرائیل حملات خود را بهطور قابل توجهی تشدید کرده است؛ اقدامی که به گفته مقامهای این کشور ناشی از «ناتوانی دولت و ارتش لبنان در اجرای تعهدات آتشبس و مهار حزبالله» است.
تلآویو میگوید بخش مهمی از ارتش لبنان از جوامع شیعه تشکیل شده و این موضوع رویارویی مستقیم با حزبالله را دشوار میکند.
اختلافات اقتصادی نیز نقش مهمی دارد: حقوق ماهانه سربازان لبنانی حدود ۲۰۰ دلار است، در حالی که رزمندگان حزبالله سه برابر این رقم دریافت میکنند و این تفاوت، انگیزهای برای مقابله با این گروه باقی نمیگذارد.
واینت مینویسد محدود شدن نقش آمریکا نسبت به درگیریهای گذشته، برای اسرائیل نگرانکننده است. ورود سفیر جدید آمریکا به لبنان، میشل عیسی، در تلآویو این امید را ایجاد کرده که واشینگتن بیروت را برای موضعگیری سختگیرانهتر تحت فشار قرار دهد.
همزمان آمریکا دعوت از فرمانده ارتش لبنان برای سفر به واشینگتن را پس از آنکه اسرائیل را «دشمن» خواند، لغو کرد.
در غزه، اسرائیل همچنان از اجرای «فاز دوم» آتشبس که مورد حمایت آمریکاست خودداری میکند و میگوید حماس اجساد سه گروگان کشتهشده را بازنگردانده است.
طبق گزارش واینت، ارتش اسرائیل پس از چند مورد عبور نیروهای مسلح از «خط زرد» و تیراندازی، حملات گستردهای آغاز کرد و ابو عبدالله الحدیدی، رییس عملیات تدارکات تسلیحاتی حماس، در میان هدفهای کشتهشده بود. همچنین ۱۷ نفر از افراد مسلح که از تونلهای رفح خارج شده بودند کشته یا بازداشت شدند.
فاز دوم آتشبس شامل بازگشایی گذرگاه رفح، افزایش کمکهای انسانی، تسهیل رفتوآمد و عقبنشینی تدریجی اسرائیل است؛ اقدامی که مشروط به شکلگیری یک نهاد ادارهکننده جدید و استقرار نیروی بینالمللی مورد حمایت شورای امنیت است.
واینت میگوید نیروهای خارجی — عمدتاً عرب و مسلمان — طی هفتههای آینده برای آموزش وارد منطقه میشوند، هرچند بسیاری از کشورهای عربی نگران درگیری مستقیم با حماساند.
واینت در مورد در جبهه سوم، یعنی [حکومت] ایران، به ارزیابیهای اطلاعاتی اسرائیل اشاره میکند که نشان میدهد تهران در حال بازسازی توان موشکی بالیستیک است. مقامهای بینالمللی نسبت به خطر «محاسبه اشتباه» میان دو طرف هشدار دادهاند؛ یعنی حمله پیشدستانه به دلیل تصور غلط از قصد طرف مقابل.
به گزارش واینت، اسرائیل معتقد است «فرصت بسیار کمی» برای شکل دادن به میدان پیش از ورود بازیگران خارجی — بهویژه نیروهای بینالمللی در غزه — باقی مانده است. آتشبسها هنوز برقرارند، اما تنشهای زیرپوستی «کاملاً حلنشده» باقی ماندهاند.
مقامهای محلی در نوار غزه شنبه اول آذر اعلام کردند در حملات هوایی اسرائیل دستکم ۲۰ نفر کشته و بیش از ۸۰ تن دیگر زخمی شدند.
رسانههای فلسطینی نیز از حمله اسرائیل به خودروی یکی از فرماندهان ارشد حماس در رمال، واقع در غرب شهر غزه، خبر دادند.
یک مقام اسرائیلی گفت علا حدیدی، رییس تدارکات در ستاد تولید تسلیحات حماس، هدف حملهای بود که به مرگ پنج نفر انجامید.
شبکه الحدث اول آذر گزارش داد شماری از رهبران حماس در گفتوگو با استیو ویتکاف، نماینده ویژه آمریکا، تهدید کردند پس از حمله اخیر اسرائیل به یکی از فرماندهان ارشد این گروه، حماس توافق موجود را پایانیافته تلقی میکند و آماده ازسرگیری نبرد است.
تلاش نافرجام اعضای حماس برای خروج از تونلهای زیرزمینی
ارتش اسرائیل در ادامه بیانیه خود خبر داد سه عضو گروههای مسلح فلسطینی که پیشتر از تونلهای زیرزمینی در رفح در جنوب نوار غزه گریخته بودند، اول آذر شناسایی و کشته شدند.
۳۰ آبان حدود ۱۵ نفر از اعضای حماس از تونلهایی در دو نقطه در شرق رفح که هماکنون تحت کنترل ارتش اسرائیل است، بیرون آمدند. از این تعداد، شش نفر همان روز در حملات هوایی اسرائیل کشته و پنج تن دیگر بازداشت شدند.
رسانههای اسرائیلی پیشتر در ۱۱ آبان گزارش داده بودند حماس از طریق میانجیها خواستار خروج امن اعضای خود از تونلهای زیرزمینی منطقه رفح شده است.
در همان زمان، بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل، تاکید کرد خروج نیروهای حماس از تونلهای منطقه از راههای مسالمتآمیز ممکن نخواهد بود.
حمایت آمریکا از حملات اسرائیل به حماس
ارتش اسرائیل در بیانیه خود اعلام کرد در جریان دو حادثه جداگانه دیگر در شمال غزه، چهار فرد مسلح شناسایی شدند که از «خط زرد» عبور کرده بودند.
بر اساس این بیانیه، افراد مسلح به گونهای به نیروهای اسرائیلی نزدیک میشدند که «یک تهدید فوری» به حساب میآمدند.
ارتش اسرائیل افزود دو تن از این افراد در حملات هوایی از پا درآمدند.
«خط زرد» مرز عملیاتی تعیینشده از سوی ارتش اسرائیل است که از شمال غزه تا شرق رفح امتداد دارد. این خط محدوده مناطق تحت کنترل اسرائیل را مشخص میکند و عبور غیرنظامیان فلسطینی از آن ممنوع است.
باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، اول آذر به نقل از یک مقام آمریکایی نوشت دولت دونالد ترامپ از حملات تلافیجویانه اخیر اسرائیل علیه حماس حمایت میکند.
این مقام آمریکایی افزود: «حمله در محدوده یکی از دروازههای ورود کمکهای بشردوستانه انجام شد که اخیرا بازگشایی شده بود. اسرائیل سیاستی دارد که با میانجیها نیز درباره آن توافق شده؛ اینکه هرگونه نقض آتشبس با واکنش فوری پاسخ داده میشود.»
در سوی دیگر، یک مقام حماس در غزه این اظهارات را «بیاساس» و «بهانهای برای کشتار» خواند و گفت این گروه به آتشبس پایبند است.
اسرائیل و حماس طی هفتههای گذشته بارها یکدیگر را به نقض آتشبس متهم کردهاند.
دو طرف ۱۸ مهر و پس از دو سال جنگ، با اجرای مرحله نخست طرح آتشبس ۲۰ مادهای رییسجمهوری آمریکا موافقت کردند.
علاوه بر این، رسانهها از زخمی شدن پنج تن در حمله پهپادی اسرائیل به بنت جبیل در جنوب لبنان خبر دادند.
اسرائیل هنوز واکنشی به این گزارشها نشان نداده اما شنبه در بیانیهای درباره حمله جمعه خود به جنوب لبنان اعلام کرد در این حمله یکی از اعضای حزبالله کشته شده است.
در بیانیه ارتش اسرائیل آمده است: «دیروز (جمعه)، در یک حمله هدفمند، ارتش اسرائیل یک تروریست حزبالله را در منطقه فرون، در جنوب لبنان، از بین برد.»
این حملهها در شرایطی است که اسرائیل در ماههای اخیر تاسیسات و برخی فرماندهان حزبالله را هدف قرار داده است.
آذرماه ۱۴۰۳، اسرائیل و لبنان به توافق آتشبسی رسیدند که طبق آن، حزبالله متعهد شد هیچگونه سلاحی در جنوب لبنان مستقر نکند و در مقابل، اسرائیل موظف شد بهطور کامل از خاک لبنان خارج شود.
اسرائیل، حزبالله را به تلاش برای بازسازی تواناییهای نظامی خود در جنوب لبنان متهم میکند.
در روزهای اخیر ارتش لبنان هشدار داد تکرار «نقض حاکمیت» این کشور از سوی اسرائیل باعث «بیثباتی» شده و توان نیروهای لبنانی برای استقرار در جنوب را محدود کرده است.
جوزف عون، رییسجمهوری لبنان، نیز ۲۴ آبان اعلام کرد این کشور بهدلیل ساخت دیوار بتنی مرزی، از اسرائیل به شورای امنیت سازمان ملل شکایت خواهد کرد.
آمادگی لبنان برای توافق
عون جمعه ۳۰ آبان گفت کشورش آماده است برای رسیدن به توافقی وارد مذاکره شود که به حملات اسرائیل در لبنان پایان دهد و منجر به خروج اسرائیل از پنج تپه مرزی شود که پس از پایان جنگ اسرائیل و حزبالله در سال گذشته، تصرف شده است.
رییسجمهوری لبنان مشخص نکرد که آیا مذاکرات با اسرائیل مستقیم خواهد بود یا نه اما گفت که این مذاکرات میتواند تحت حمایت آمریکا، سازمان ملل یا جامعه بینالمللی برگزار شود.
او در یک سخنرانی تلویزیونی به مناسبت روز استقلال لبنان افزود که نیروهای لبنانی آمادهاند در تمامی نقاطی مستقر شوند که نیروهای اسرائیلی از آنها عقبنشینی کنند.
هنوز مشخص نیست اسرائیل این پیشنهاد را خواهد پذیرفت یا نه، چون این پیشنهاد در زمانی مطرح میشود که اسرائیل حملات خود را در لبنان تشدید کرده است.
سهشنبه، یک حمله هوایی ۱۳ نفر را در اردوگاه پناهندگان فلسطینی عینالحلوه، نزدیک شهر صیدا در جنوب لبنان کشت. این مرگبارترین حمله از زمان اجرای آتشبسی است که یک سال پیش برقرار شد.
به گفته ارتش اسرائیل، این «پایگاه نظامی» از سوی نیروهای حماس برای انجام آموزشهایی با هدف «برنامهریزی و اجرای حملات علیه نیروهای ارتش و دولت اسرائیل» استفاده میشد.
ارتش اسرائیل همچنین گفت برای کاهش آسیب به غیرنظامیان، از «مهمات دقیق، نظارت هوایی و اطلاعات تکمیلی» استفاده کرده است.
در بیانیه ارتش آمده است: «ارتش اسرائیل با استقرار حماس در لبنان مقابله میکند و به عملیات علیه نیروهای حماس در هر مکانی که فعالیت کنند، ادامه خواهد داد.»
حمایت یونیفل از ارتش لبنان
به مناسبت هشتاد و دومین سال استقلال لبنان، دیوداتو آباگنارا، رییس هیئت و فرمانده نیروهای حافظ صلح سازمان ملل متحد در جنوب لبنان (یونیفل)، اعلام کرد استقرار دوباره ارتش لبنان برای ثبات کشور حیاتی است.
او در پیام خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «در هشتاد و دومین سال استقلال لبنان، یونیفیل همچنان متعهد به حمایت از ارتش لبنان، شریک نزدیک ما در تقویت ثبات در جنوب، است. استقرار کامل آنها در سراسر جنوب لبنان برای گسترش اقتدار دولت ضروری است.»
یونیفل از سال ۱۹۷۸ برای جداسازی اسرائیل و لبنان در منطقه مستقر شده و حدود ۱۰ هزار نفر از نزدیک به ۵۰ کشور در آن خدمت میکنند.
تابستان امسال، شورای امنیت سازمان ملل متحد رای داد که ماموریت یونیفل در سال ۲۰۲۷ پایان یابد.
اما کارشناسان هشدار میدهند که مشکل اصلی نه در آسمان که در زمین است؛ در سیاستهایی که از سدسازیهای شتابزده تا کشاورزی ناکارآمد و مدیریت جزیرهای منابع، کشور را به لبه «ورشکستگی آبی» رسانده است.
بارشهای کم و سدهای نیمهخالی
بر اساس گزارش تازه وزارت نیرو، حجم آب ورودی به مخازن سدهای کشور در سال آبی جاری تنها ۱٫۳۵ میلیارد مترمکعب بوده؛ رقمی که نسبت به میانگین بلندمدت افتی چشمگیر و کمسابقه را نشان میدهد.
همزمان، مجموع ذخیره آب در ۱۹۳ سد بزرگ ایران حدود ۱۷٫۶ میلیارد مترمکعب اعلام شده که معادل تنها ۳۴ درصد ظرفیت اسمی آنهاست؛ رقمی که نسبت به سال گذشته ۲۵ درصد کاهش یافته است.
در استان تهران وضعیت حتی وخیمتر است. چهار سد اصلی تامینکننده آب پایتخت – لار، طالقان، کرج و امیرکبیر – در مجموع تنها به میزان ۱۲ درصد از ظرفیت خود آب دارند و سد لار بهتنهایی فقط دو درصد از ظرفیتش را حفظ کرده است.
نکته نگرانکننده این است که ورودی آب به سدهای پایتخت نسبت به سال قبل ۴۳ درصد کاهش یافته است.بحران از مرحله هشدار گذشته و به فشار بر شبکههای حیاتی شهری رسیده است.
در صورت تداوم این وضعیت، تابستان آینده میتواند برای میلیونها نفر در تهران و شهرهای بزرگ با جیرهبندی و افت فشار سراسری آب همراه باشد.
کشاورزی؛ قربانی و متهم اصلی
در قلب بحران آب ایران بخش کشاورزی قرار دارد؛ بخشی که بیش از ۸۰ درصد از منابع تجدیدپذیر کشور را مصرف میکند و در عین حال، بهرهوری آبی آن در بسیاری از مناطق کمتر از ۴۰ درصد است.
در واقع، از هر صد لیتر آبی که برای آبیاری مصرف میشود، بخش بزرگی بهدلیل تبخیر، نشت یا آبیاری با روشهای سنتی از بین میرود.
در مقابل، مصرف خانگی تنها ۶ تا ۱۰ درصد از کل آب کشور را تشکیل میدهد، اما سیاستگذاران معمولاً تمرکز خود را بر صرفهجویی خانوارها گذاشتهاند. ریشه بحران اما در جای دیگری است: در الگوی کشت آببر، سیاست خودکفایی ناپایدار و تخصیص غیراصولی منابع.
در بسیاری از دشتها، برداشت از آبهای زیرزمینی دو تا سه برابر ظرفیت تغذیه طبیعی صورت میگیرد؛ روندی که افت سطح آب، خشک شدن چاهها و قنوات، و پدیده فرونشست زمین را در پی داشته است.
در برخی مناطق، میزان فرونشست به ۳۰ سانتیمتر در سال رسیده است؛ بحرانی که کارشناسان آن را «زلزله خاموش» مینامند.
این چرخه معیوب از خشکی زمین، از دست رفتن خاک حاصلخیز و تخلیه روستاها، ایران را در مسیر فروپاشی اقلیمی قرار داده است.
اقلیم گرمتر، بارش کمتر
تغییر اقلیم بهعنوان یکی از عوامل کلیدی، نقش تعیینکنندهای در تشدید بحران آب ایران دارد. پدیدهای که با افزایش دما، تغییر الگوی بارش و گسترش دورههای خشکسالی، بهتدریج ساختار طبیعی چرخه آب را در کشور مختل کرده است.
در دهه گذشته، میانگین دمای سالانه ایران حدود ۱.۸ درجه سانتیگراد افزایش یافته است؛ رقمی که در نگاه نخست شاید اندک به نظر برسد، اما در مقیاس اقلیمی به معنای تبخیر چندین میلیارد مترمکعب آب از سطح سدها، دریاچهها و خاک کشور است.
این افزایش دما، همراه با بادهای گرم و کاهش رطوبت نسبی، باعث شده در بسیاری از مناطق، میزان تبخیر سالانه از مجموع بارش فراتر رود و عملاً تعادل آبی سرزمین از بین برود.
در همین حال، الگوی بارش نیز دچار دگرگونی اساسی شده است. بارندگیهای منظم و تدریجی که امکان نفوذ آب به خاک و تغذیه سفرههای زیرزمینی را فراهم میکرد، جای خود را به رگبارهای سیلابی، کوتاهمدت و متمرکز داده است.
این بارشهای ناگهانی بهجای جذب در زمین، به روانآب تبدیل میشوند و بهسرعت از دسترس خارج میگردند.
از مدیریت بحران تا بحران مدیریت
اگرچه آمارها نگرانکنندهاند، کارشناسان میگویند ریشه بحران در حکمرانی آب است، نه فقط در خشکسالی. ناهماهنگی میان وزارت نیرو، جهاد کشاورزی و سازمان محیطزیست، فقدان شفافیت دادهها و تصمیمگیریهای کوتاهمدت، ساختار مدیریت آب ایران را ناکارآمد کرده است.
نمونهای از این سیاستهای واکنشی در تیرماه ۱۴۰۴ دیده شد؛ زمانی که برای کاهش مصرف برق و آب، استان تهران و دستکم ده استان دیگر بهطور موقت تعطیل اعلام شدند. این تصمیم اگرچه توانست فشار آنی بر شبکه را کاهش دهد، اما نشانهای از فقدان سیاست پایدار بود.
چنین تصمیمهایی تنها مسکن موقت بر زخم مزمن مدیریت آب ایران است و نمیتواند راه حلی پایدار باشد.
راه برونرفت کجاست؟
رهایی ایران از چرخه کمآبی تنها با اصلاحات ساختاری در سه حوزه اساسی امکانپذیر است. نخست، اصلاح فوری الگوی کشت و ارتقای بهرهوری در بخش کشاورزی از طریق جایگزینی محصولات آببر با کشتهای کممصرف، گسترش آبیاری تحت فشار و بازنگری در سیاست خودکفایی غذایی بر اساس واقعیتهای اقلیمی کشور ضروری است.
دوم، نوسازی شبکههای فرسوده آبرسانی شهری و روستایی اهمیت حیاتی دارد، چراکه در برخی مناطق بیش از ۳۰ درصد از آب تصفیهشده پیش از رسیدن به مصرفکننده تلف میشود؛ اتلافی که معادل کل مصرف چند استان است.
و در نهایت، استقرار حکمرانی شفاف و دادهمحور از طریق دسترسی عمومی به اطلاعات منابع و مصارف، مشارکت جوامع محلی در تصمیمگیریها و پاسخگویی نهادهای مسئول، میتواند زمینه بازسازی اعتماد عمومی و مدیریت پایدار منابع آب را فراهم کند.
بحران آب؛ آزمونی برای اعتماد و بقا
بحران آب در ایران، آزمونی برای کارآمدی حاکمیت و سرمایه اجتماعی است. اگر اصلاحات بنیادین در سیاستهای آبی، کشاورزی و شهری به تاخیر بیفتد، ایران در سال آینده ممکن است با وضعیتی روبهرو شود که در آن «تشنگی» نه استعاره، بلکه واقعیتی اجتماعی و سیاسی باشد.
ورشکستگی آبی تنها به معنای خالی شدن سدها نیست؛ نشانهای است از فروپاشی رابطه میان طبیعت، دولت و جامعه که اگر ترمیم نشود، بهای آن نه تنها کمبود آب، بلکه فرسایش اعتماد و امنیت سرزمینی خواهد بود؛ بحرانی که پیامدهایش از خشکسالی بسیار فراتر خواهد رفت.
