مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، با اشاره به تشدید بحران آب در تهران اعلام کرد که این شهر دیگر توان ایفای نقش پایتختی را ندارد و انتقال مرکز سیاسی کشور از «یک انتخاب» به «یک الزام» تبدیل شده است.
بهگزارش رسانههای دولتی ایران، پزشکیان پنجشنبه ۱۰ مهر در یک سخنرانی در استان هرمزگان گفت که ایده انتقال پایتخت پیشتر با رهبر جمهوری اسلامی مطرح شده و در حال حاضر این تصمیم دیگر در سطح یک پیشنهاد اختیاری نیست، بلکه ضرورتی اجتنابناپذیر است.
در ماه ژانویه، دولت ایران از طرحی برای انتقال پایتخت به منطقه ساحلی مکران در جنوب کشور خبر داد؛ تصمیمی که در سایه بحرانهای مزمن تهران، از جمله جمعیتزدگی، فشار بر زیرساختهای برق و منابع آب، مطرح شد.
پزشکیان افزود: «سال گذشته میزان بارش در کشور ۱۴۰ میلیمتر بود، در حالیکه استاندارد ۲۶۰ میلیمتر است؛ یعنی بارش بین ۵۰ تا ۶۰ درصد کاهش داشته. امسال هم وضعیت به همین اندازه بحرانی است.»
بهگفته پزشکیان، هزینه تامین آب برای تهران بهزودی ممکن است به رقم ۴ یورو برای هر مترمکعب برسد؛ رقمی که از نظر دولت، فشار ناپایدار بر منابع شهر را غیرقابل ادامه میسازد.
مخازن رو به تهیشدن، زمین رو به فرونشست
بر اساس آمارهای رسمی، ۱۹ سد بزرگ در سراسر کشور با کمتر از ۲۰ درصد ظرفیت در حال فعالیت هستند. همزمان، دادههای ماهوارهای نشان میدهد که مخزن امیرکبیر در اطراف تهران تنها ۶ درصد از حجم قابل استفاده را در اختیار دارد.
سایر مخازن کلیدی تهران، از جمله سد لار و لتیان، نیز به پایینترین سطوح تاریخی خود رسیدهاند.
مقامات همچنین هشدار دادهاند که بهدلیل کاهش آبهای زیرزمینی، بخشهایی از پایتخت با پدیده فرونشست زمین تا ۳۰ سانتیمتر در سال روبهرو است.
ایده انتقال پایتخت به جنوب کشور، بهویژه سواحل خلیج فارس، سالهاست در ایران مطرح است؛ مناطقی که بهدلیل نزدیکی به منابع آب و دسترسی به دریا، کمتر در معرض تنش آبی هستند.
بحران ساختاری مصرف آب در کشاورزی
کارشناسان محیط زیست میگویند بحران کمآبی در ایران تنها ناشی از کاهش بارندگی نیست، بلکه بهدلیل ساختار ناکارآمد مصرف نیز تشدید شده است. بخش کشاورزی که حدود ۸۰ درصد منابع آبی کشور را مصرف میکند، همچنان با روشهای سنتی و پرمصرف اداره میشود و فشار مضاعفی بر منابع محدود وارد میکند.
بر پایه هشدارهای کارشناسان، بدون اصلاحات بنیادین در شیوه مصرف و مدیریت منابع آب، ایران با خطر کمبودهای شدیدتر، فروپاشی زیستمحیطی و افزایش ناآرامیهای اجتماعی روبهرو خواهد شد.
طرحی قدیمی با موانع سیاسی و اقتصادی
ایده انتقال پایتخت از دههها پیش در فضای سیاسی ایران مطرح بوده است؛ نگرانیهایی چون آلودگی هوا، ترافیک، خطر زلزله و کمآبی از جمله دلایل مطرحشده برای این انتقال بودهاند.
در سال ۱۳۹۲، مجلس شورای اسلامی طرحی را برای مطالعه انتقال پایتخت تصویب کرد، اما بهدلیل هزینههای سنگین و مقاومتهای سیاسی، اجرای این طرح متوقف شد. دولتهای پیشین گزینههایی مانند سمنان، قم یا اصفهان را پیشنهاد داده بودند، اما هیچکدام به مرحله تصمیمگیری نهایی نرسید.
پزشکیان نخستین رییسجمهوری ایران است که موضوع انتقال پایتخت را بهطور علنی «اجتنابناپذیر» توصیف میکند.
هشدار همزمان با بازگشت تحریمها و تشدید فشار اقتصادی
اظهارات پزشکیان در حالی مطرح میشود که کشورهای اروپایی بهدلیل «بیاعتمادی به نیتهای هستهای ایران» روند بازگشت تحریمهای سازمان ملل را آغاز کردهاند.
بهدنبال این تحریمها، ارزش پول ملی ایران در برابر دلار به پایینترین سطوح تاریخی رسیده، تورم بالای ۳۰ درصد تداوم دارد و قیمت مواد غذایی و سوخت همچنان در مسیر افزایش است؛ روندی که کارشناسان آن را نشانهای از تشدید فشارهای اقتصادی بر دولت ایران ارزیابی میکنند.
واشینگتنپست پنجشنبه ۱۰ مهر در گزارشی نوشت بازگرداندن تحریمهای موسوم به «اسنپبک» از سوی دولت ترامپ، فضای دیپلماتیک میان تهران و واشنگتن را مسدود کرده است و همزمان نشانههایی از تحرکات نظامی جدید اسرائیل در منطقه به چشم میخورد.
در حالیکه مقامهای آمریکایی این تحریمها را اهرمی برای بازگرداندن جمهوری اسلامی به میز مذاکره توصیف میکنند، متحدان آمریکا در منطقه هشدار دادهاند که ادامه این روند ممکن است به درگیری مستقیم نظامی منجر شود.
بازگشت تحریمها و توقف مذاکرات
ولی نصر، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه جانز هاپکینز، در گفتوگو با واشینگتنپست گفت: «این یک قمار خطرناک است.»
او هشدار داد که هر چه تعلل در ازسرگیری گفتوگوها میان تهران و واشینگتن بیشتر شود، احتمال ورود به فاز نظامی نیز افزایش مییابد.
تحریمهای اسنپبک که شامل ممنوعیت غنیسازی اورانیوم، محدودیت بر برنامه موشکی ایران، ممنوعیت فروش تسلیحات و مسدودسازی داراییهاست، عملاً آخرین نشانههای باقیمانده از توافق هستهای ۲۰۱۵ را نیز از بین برده است. این تحریمها با رأیگیری اخیر شورای امنیت و با همراهی اروپا، اجرایی شدهاند.
در حالیکه تهران این تحریمها را بیاثر جلوه میدهد، اما شواهد میدانی حکایت از افزایش فشار بر اقتصاد ایران دارد. نرخ ارز در بازار آزاد ایران بار دیگر رکورد شکسته و تورم شتاب گرفته است.
نگرانی اسرائیل و تهدید به حملات دوباره
بهنوشته واشینگتنپست، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در سخنرانی اخیر خود در سازمان ملل هشدار داد که اسرائیل اجازه نخواهد داد جمهوری اسلامی برنامه هستهای نظامی خود را بازسازی کند.
او گفت: «ذخایر اورانیوم غنیشده ایران باید نابود شود.»
مقامهای امنیتی اسرائیل نیز به رسانههای داخلی گفتهاند که بررسی گزینههای حمله دوباره به جمهوری اسلامی در دستور کار قرار دارد.
حمله اسرائیل در ۲۳ خرداد به تاسیسات هستهای ایران، مذاکرات هستهای جاری را متوقف کرد و به جنگی ۱۲ روزه میان دو کشور انجامید که با میانجیگری دولت ترامپ به آتشبس غیررسمی منجر شد؛ آتشبسی بدون مکانیسم نظارت و مسیر مشخص دیپلماتیک برای صلح پایدار.
تحرکات ایران؛ ساختوساز، تهدید و خروج احتمالی از انپیتی
تصاویر ماهوارهای که واشینگتنپست بررسی کرده نشان میدهد جمهوری اسلامی در ماههای اخیر ساختوساز در یکی از سایتهای هستهای زیرزمینی خود را افزایش داده است. این اقدامات از نظر تحلیلگران میتواند نشانهای از تلاش حکومت ایران برای بازسازی تدریجی تاسیسات آسیبدیده باشد.
در همین حال، تهران تهدید کرده است در صورت تداوم تحریمها، دسترسی بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را محدود خواهد کرد.
برخی نمایندگان مجلس نیز خواستار خروج جمهوری اسلامی از پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) شدهاند؛ گامی که از نگاه بسیاری، نشانهای نگرانکننده از احتمال نظامیشدن برنامه هستهای ایران است.
نگرانی کشورهای عرب منطقه و پیامدهای امنیتی
یک مقام ارشد عرب، نزدیک به دولت ترامپ، به واشینگتنپست گفت منطقه در شرایطی نیست که بتواند تحمل جنگ دیگری میان ایران و اسرائیل یا بحرانهای مشابه دو سال گذشته را داشته باشد.
او هشدار داد: «تنها راهحل ممکن، کاهش تنش از طریق دیپلماسی است.»
این مقام عرب به همتایان آمریکایی خود توصیه کرده از مسیر نظامی فاصله بگیرند.
با این حال، مقامهای کاخ سفید میگویند تحریمها برای فراهمکردن زمینه مذاکرات ضروریاند. بهگفته یکی از مقامهای آمریکایی، که نامش فاش نشده، دولت ترامپ چهار شرط کلیدی برای آغاز مذاکرات تعیین کرده است: مذاکرات مستقیم و معنادار، توقف کامل غنیسازی، محدودسازی برنامه موشکی ایران، و توقف حمایت از نیروهای نیابتی.
شروطی که در دور پیشین گفتوگوها نیز با مخالفت تهران مواجه شده بودند و از نگاه کارشناسان، احتمال کمی برای پذیرش آنها وجود دارد.
بینتیجهماندن دور جدید مذاکرات
طی تابستان گذشته، نمایندگان جمهوری اسلامی و آمریکا پنج دور مذاکره برگزار کردند اما هیچکدام به نتیجه نرسیدند.
یک مقام آمریکایی به واشینگتنپست گفت دلیل این ناکامی، نبود اختیار کافی برای تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی بوده است.
پس از حمله اسرائیل به ایران در خرداد ماه، مذاکرات به حالت تعلیق درآمد و پس از آن، فضای بیاعتمادی تشدید شد. ایران نیز در پاسخ به حمله آمریکا، یک پایگاه آمریکایی در قطر را هدف قرار داد.
گسترش ناامنی و سایه جنگ در خلیج فارس
بهنوشته واشینگتنپست، نگرانیها در میان کشورهای عربی خلیج فارس از حملات غیرقابل پیشبینی اسرائیل رو به افزایش است. حمله اخیر به مقامات حماس در دوحه، پایتخت قطر، این تصور را در منطقه تقویت کرده که اسرائیل آماده انجام عملیات نظامی حتی در خاک کشورهای ثالث است.
از سوی دیگر، رسانههای ایران گزارشهایی درباره ورود هواپیماهای سوخترسان غولپیکر آمریکایی به منطقه منتشر کرده و آن را بخشی از آمادهسازی برای تهدید نظامی دانستهاند.
خطر درگیری فرسایشی
افشون استوار، استاد امنیت ملی در دانشگاه نیروی دریایی آمریکا، به واشینگتنپست گفت احتمال وقوع درگیری تمامعیار میان جمهوری اسلامی و اسرائیل پایین است، چرا که اسرائیل پیشتر زیرساختهای کلیدی ایران را منهدم کرده و تهران نیز انگیزهای برای بازسازی آنها ندارد.
بهگفته او، رهبران جمهوری اسلامی میدانند حمله به تاسیسات جدید بهمعنای حملات تلافیجویانه فوری خواهد بود.
با این حال، استوار هشدار داد که ممکن است دو طرف وارد چرخهای از درگیریهای کمشدت اما مداوم شوند.
او گفت: «هر زمان ایران شروع به ساختوساز کند، اسرائیل آن را هدف قرار میدهد و برنامه هستهای ایران را شش ماه عقب میاندازد.»
او از اصطلاح «چیدن چمنها» یاد کرد؛ عبارتی که اسرائیل برای توصیف حملات مکرر به غزه به کار میبرد و منتقدان آن را نشاندهنده نبود راهبرد مشخص برای حل ریشهای بحران میدانند.
بهنوشته واشینگتنپست، در جنوب لبنان نیز پس از آتشبس با حزبالله، حملات اسرائیل همچنان ادامه دارد.
در شرایطی که تحریمها بازگشتهاند، تورم در ایران اوج گرفته، دیپلماسی در بنبست است و تهدید حمله مجدد اسرائیل افزایش یافته، آینده تنشها در منطقه بیش از پیش به تصمیمگیریهای روزهای آینده وابسته است.
در این میان، رهبران جمهوری اسلامی همچنان تاکید دارند که «ایران تسلیم فشار نخواهد شد».
مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی در نیویورک اعلام کرد: «اگر بتوانیم اختلافات را حل کنیم، توان عبور از بحران را داریم؛ اما دیوار بیاعتمادی با آمریکا، بسیار بلند است.»
شبکههای لرزهنگاری مرکز لرزهنگاری کشوری مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران زمان وقوع این زلزله را دقیقه ۵ بامداد جمعه ۱۱ مهر و مختصات آن را در عمق ۱۰ کیلومتری زمین اعلام کرد.
سازمان زمینشناسی ایالات متحده آمریکا نیز محل وقوع این زلزله را هشتاد کیلومتری شمال شرقی شهر اردستان و بزرگی آن را ۵.۱ اعلام کرد.
به گزارش رسانههای ایران، این زمین لرزه در مناطقی از تهران و قم نیز احساس شده است.
رسانههای محلی زواره به نقل از رییس جمعیت هلال احمر اردستان و شهردار زواره گزارش دادهاند که نیروهای آتشنشانی و ستاد بحران شهر زواره از مناطق زلزلهزده بازدید کردند و تا حدود چهار صبح به وقت محلی هیچ خسارت جانی در منطقه گزارش نشده است.
تا پیش از یک بامداد، دستکم چهار پسلرزه دیگر در همین شهر ثبت شد که بزرگترین آنها سه واحد در مقیاس امواج درونی زمین بود.
ساعاتی پیش از این زلزله نیز رسانههای ایران از وقوع یک زلزله دیگر در اطراف کرج خبر دادند.
بر اساس این گزارش، ساعت ۱۷ و ۳۲ دقیقه پنجشنبه مشکیندشتِ کرج با زلزلهای سه ریشتری لرزید.
شهروندان در شهرهای دیگر نیز آن را حس کردهاند.
هنوز جزییاتی از خسارات احتمالی فیزیکی و یا انسانی این زلزله نیز گزارشی منتشر نشده است.
شماری از مهمترین تاسیسات اتمی در مرکز ایران واقع شده است و وقوع زلزله در اطراف آنها نگرانیهایی را ایجاد میکند.
فروردین امسال، یک زمینلرزه به بزرگی ۵ در نزدیکی بادرود در مرکز ایران رخ داد و مناطقی در حدود ۲۶ کیلومتری تاسیسات هستهای نطنز، اصلیترین سایت غنیسازی اورانیوم کشور، را لرزاند.
او افزود ابوالفضل مهرآبادی، سرپرست دفتر حفاظت منافع ایران در واشینگتن در فرودگاه مبدا به آنها گفته ۲۵۰۰ ایرانی تحت بازداشت اداره مهاجرت آمریکا هستند و انتظار میرود با پروازهای اختصاصی به ایران بازگردانده شوند.
این شهروند ایرانی که خواست نامش فاش نشود، به ایراناینترنشنال گفت که هفتم مهر سه زن و ۱۱۷ مرد با پرواز چارتر و تحت نظارت ماموران امنیتی از آمریکا به ایران بازگردانده شدند. به گفته او، پرواز آنها سهشنبه ۸ مهر وارد ایران شد.
حسین نوشآبادی، مدیرکل پارلمانی و کنسولی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، سهشنبه هشتم مهر در پاسخ به پرسشی درباره بازگرداندن این گروه از ایرانیها از آمریکا گفته بود: «اداره مهاجرت آمریکا قصد دارد نزدیک به ۴۰۰ ایرانی را به ایران بازگرداند.»
منابع فدرال در ایالاتمتحده هشتم تیرماه سال جاری به شبکه فاکسنیوز گفته بودند ماموران اداره مهاجرت و گمرک آمریکا (ICE) طی یک هفته ۱۳۰ تبعه ایرانی را در نقاط مختلف این کشور بازداشت کرده بودند.
به گفته این منابع، با احتساب بازداشتهای تازه، شمار شهروندان ایرانی در بازداشتگاههای این نهاد فدرال در آن تاریخ به ۶۷۰ نفر رسیده بود.
بنا بر اعلام وزارت امنیت داخلی آمریکا، اداره مهاجرت و گمرک آمریکا ۱۱ تبعه ایرانی را در هشت ایالت بازداشت کرده که یکی از بازداشتشدگان، عضو پیشین سپاه پاسداران است و به گفته مقامهای آمریکایی، به ارتباط با حزبالله لبنان اعتراف کرده است.
شرایط دشوار بازداشت و محرومیت از حقوق پناهجویی
این شهروند ایرانی در تشریح شرایط بازداشت خود به ایراناینترنشنال گفت: «شرایط بسیار سخت بود. من پنج ماه برای مشکل معدهام درخواست درمان دادم، اما هیچ توجهی نشد. بیماران دیابتی و یا دارای مشکلات روحی، دارو و غذای مناسب دریافت نمیکردند. نهایت درمان، داروهای سادهای مثل تایلنول (استامینوفن) یا ایبوپروفن بود. حتی برای سرماخوردگی شدید فقط یک قرص میوسنیکس میدادند.»
به گفته این فرد، نحوه انتقال بازداشتیها نیز با سختگیری شدید همراه بود: «ما را با پابند و دستبند به هم زنجیر میکردند و ساعتها در همان وضعیت بدون دسترسی به آب یا سرویس بهداشتی مینشستیم. هیچ توجهی به نیازهای انسانی ما نمیشد.»
او گفت: «زن و شوهرها را از هم جدا کردند، حتی کودکانی که در آمریکا متولد شده بودند از والدینشان جدا شدند. بسیاری از ما هنوز دادگاه مهاجرت را ندیده بودیم. من خودم پروندهام در مرحله تجدیدنظر بود، اما هیچ توجهی نشد.»
علی هِریسچی وکیل مهاجرتی در آمریکا، به ایراناینترنشنال گفت: «در ابتدای ریاست جمهوری آقای ترامپ اعلام شد که ایالات متحده دیگر درخواست پناهندگی افراد را در مرز قبول نخواهد کرد و این برخلاف معاهدات بینالمللی حقوق پناهندگان است. این در شرایطی است که باید به آنان حق شنیده شدن دفاعیاتشان داده میشد، روندی که اکنون کلا حذف شده است.»
هِریسچی با اشاره به شکایتهای انجام شده درباره این روند، گفت هرچند در برخی ایالات مانند تگزاس جلو این دستور گرفته شده است اما شاکیان هنوز نتوانستهاند حکم نهایی را در این خصوص بگیرند تا به طور کامل مانع اجرای دستور ترامپ شوند.
به گفته این وکیل مهاجرتی، در دادگاهها تنها فرصتی ۱۰ دقیقهای برای مصاحبه به پناهنده داده میشود و هرچند اگر بگوید در صورت بازگشت به ایران شکنجه میشود، به کشورش بازگردانده نخواهد شد، اما هنوز امکان اخراجش به کشور دیگری به جز ایران وجود دارد و پناهنده حق درخواست تجدیدنظر ندارد.
هِریسچی گفت برخی از پناهجویان ماههاست در زندان نگهداری میشوند و این در شرایطی است که برخی از آنان نوکیش مسیحی هستند.
تلاش برای خودکشی در آستانه پرواز
شهروند ایرانی اخراجشده از آمریکا که با ایراناینترنشنال صحبت کرد با اشاره به همراهی حکومت ایران با آمریکا در این پروسه گفت «اگر دولت ایران با پرواز اختصاصی موافقت نمیکرد، آمریکا نمیتوانست ما را به زور برگرداند. در حالت عادی، برای کسانی که مدرک مسافرتی داشتند بلیط پرواز مسافری میگرفتند. اما وقتی پرواز چارتر هماهنگ شد، حتی کسانی که نمیخواستند برگردند مجبور شدند سوار شوند.»
او گفت: «اگر پرواز اختصاصی نبود، بسیاری از ما امکان مقاومت داشتیم. اما ما را با دست و پای بسته روی دوش ماموران کشاندند و به زور روی صندلیها نشاندند.»
این پناهجوی ایرانی با یادآوری صحنههایی «تکاندهنده» از ساعتی پیش از پرواز گفت: «یکی از بازداشتیها برای اینکه به ایران برنگردد، با تیغ رگ دستش را زد و دهها قرص خورد. ماموران او را در حالی که تشنج داشت با برانکارد بردند. شخص دیگری هم دستهایش را برید، اما دست او را باندپیچی کردند و با همان وضعیت با همین پرواز به ایران بازگرداندند.»
به گفته او، پرواز از فرودگاه الکساندریا در لوئیزیانا آغاز شد، سپس در پورتوریکو و مصر توقف داشت و در نهایت در پایگاه نظامی قطر به زمین نشست: «در آنجا ماموران قطری با شوکر برقی و با استفاده از زور ما را سوار هواپیمای ایرانی کردند. آنها کسانی را که مقاومت میکردند روی زمین میکشیدند و با فحاشی به زور داخل هواپیما نشاندند.»
ورود به ایران؛ ترس و شگفتی
این شهروند ایرانی گفت همه بازداشتیهایی که با این پروزا به ایران بازگرانده شدند، با ترس از شیوه برخورد و واکنش جمهوری اسلامی وارد فرودگاه «امام خمینی» تهران شدند: «ما تصور میکردیم رفتار بسیار بدی با ما شود، اما برخلاف انتظار، برخوردها محترمانه بود. فرمهای بازجویی محرمانه از طرف اطلاعات سپاه به ما دادند تا علت حضورمان در آمریکا را بنویسیم، بعد مدارک سفر و پاسپورتها را به ما برگرداندند و حتی برای کسانی که پول یا خانواده نداشتند تاکسی رایگان و بلیت اتوبوس تهیه کردند.»
او اضافه کرد: «این رفتار در ابتدا ما را شگفتزده کرد. بسیاری از ما تصور میکردیم بازداشت میشویم، اما چنین نشد.»
هِریسچی با اشاره به سابقه این نوع برخوردها در ابتدای سفر به ایران یا بازگشت به آن، تاکید کرد که بر اساس پروندههایی که در گذشته شاهد آنها بوده است، حکومت جمهوری اسلامی ایران بعدتر «به طور قطع» با این پناهندگان اخراجی برخورد خواهد کرد.
اتهام «مدرکسازی» اداره مهاجرت علیه پناهجویان
شهروند ایرانی که با ایراناینترنشنال گفتوگو کرد، با اشاره به تجربهاش در اداره مهاجرت آمریکا گفت: «به شخصه شاهد مدرکسازی اداره امنیت داخلی علیه پناهجویان بودم. مکالمههای تلفنی من تحریف شد و نسخه اصلی به دادگاه ارائه نشد. متن ساختگی به عنوان مدرک علیه من استفاده شد. خیلی از ما قربانی همین جعل اسناد شدیم.»
او تاکید کرد: «ما هزینههای سنگینی پرداختیم؛ برخی تا ۵۰ هزار دلار خرج کرده بودند تا خودشان را از جنگلهای پاناما و کشورهای آمریکای لاتین به آمریکا برسانند. اما هیچکس به خواسته ما توجه نکرد. حتی کسانی که واقعا پناهنده بودند، فرصت ارائه مدارک خود را پیدا نکردند.»
