در پی حملات آمریکا به تاسیسات هستهای ایران، تحلیلگران اندیشکده بروکینگز معتقدند این اقدام ممکن است نتیجهای معکوس داشته باشد و جمهوری اسلامی را تشویق به ساخت سلاح هستهای کند.
پس از حملات هوایی گسترده آمریکا به سه سایت هستهای ایران، کارشناسان اندیشکده آمریکایی بروکینگز نسبت به پیامدهای این اقدام نظرات متفاوتی ارائه کردند. این حملات که در چارچوب جنگ ۱۲ روزه بین اسرائیل و جمهوری اسلامی صورت گرفت، نقطه عطفی در سیاست آمریکا در خاورمیانه محسوب میشود.
احتمال تسریع در برنامه هستهای جمهوری اسلامی
شاران گریوال، کارشناس اندیشکده بروکینگز، هشدار داد که حملات اسرائیل و آمریکا احتمال بازگشت ایران به میز مذاکره را کاهش داده است. او معتقد است که از دیدگاه تهران، واشینگتن و تلآویو از مذاکرات برای فریب ایران استفاده کردند.
این اقدامات اعتماد اندک جمهوری اسلامی به مذاکرهکنندگان را از بین برد و احتمال توافق را کاهش داد. او افزود که نتانیاهو و ترامپ هر دو تمایل به تغییر رژیم در ایران نشان دادند، بنابراین تهران نمیتواند مطمئن باشد که کنار گذاشتن برنامه هستهای برای جلوگیری از حملات آینده کافی خواهد بود.
به گفته گریوال، این شرایط ممکن است حکومت ایران را متقاعد کند که تنها راه حفظ رژیم دستیابی به سلاح هستهای است تا بازدارندگی مشابه کره شمالی ایجاد کند.
انزوای بینالمللی ایران
یکی از دلایل دیگری که جمهوری اسلامی ممکن است امروز بیش از پیش به دنبال سلاح هستهای باشد، انزوای آن در صحنه جهانی است.
نیروهای نیابتی رژیم ایران در منطقه ضعیفتر از همیشه هستند. همزمان تلاشهای اخیر تهران برای نزدیکی به شرکای جدید مانند الجزایر و تونس، نتیجهی محدود داشت.
اگرچه هر دوی این کشورها انتقادات تندی به حملات اسرائیل و آمریکا به ایران مطرح کردند، هر دو حمله جمهوری اسلامی به پایگاه هوایی آمریکا در قطر را نیز مورد انتقاد قرار دادند.
محور ضعیف چین، روسیه و کره شمالی
پاتریشیا کیم معتقد است که حملات آمریکا آزمون مهمی برای محور ضدغربی چین، روسیه، کره شمالی و ایران بود. واکنشهای محدود این کشورها نشان داد که همراستایی آنها تا چه حد سطحی است.
چین در شورای امنیت سازمان ملل حملات را نقض حاکمیت ایران خواند، اما از هرگونه اقدام عملی که تعادل استراتژیک را تغییر دهد خودداری کرد. روسیه نیز فراتر از انتقادات لفظی اقدامی انجام نداد و کره شمالی در صحنه خاورمیانه بی تاثیر ماند.
به گفته این کارشناس، آنچه وجود دارد یک محور منسجم نیست بلکه ائتلافی سست از فرصت طلبان است که بیشتر بر مبنای مخالفت با غرب گرد هم آمدهاند تا اهداف مشترک.
پیامدهای منطقهای و جهانی
کیتلین تالماج معتقد است که حملات آمریکا پیامدهای مهمی برای تعادل قدرت در خاورمیانه و آینده بازدارندگی در منطقه اقیانوس آرام خواهد داشت.
در خاورمیانه، آمریکا و اسرائیل به وضوح به برنامه هستهای جمهوری اسلامی آسیب رساندند. سقوط بشار اسد و تضعیف نیروهای نیابتی تهران، اسرائیل را به عنوان قدرتمندترین بازیگر نظامی منطقه ارتقا داده است.
این وضعیت میتواند فرصتی برای توافق در غزه فراهم کند، اما روابط با عربستان سعودی را پیچیده کند. اگر ایران دیگر تهدید مشترکی نباشد، سعودیها ممکن است از برتری اسرائیل نگران شوند.
در عرصه جهانی، آمریکا توانایی مداخله به نفع متحدانش را نشان داد که باید چین را نسبت به اقدام علیه تایوان محتاط کند. اما از سوی دیگر تعهد در خاورمیانه توجه استراتژیک آمریکا را از منطقه اقیانوس آرام منحرف میکند و ممکن است بازدارندگیاش را تضعیف کند.
او به همراه امیر جدیدی، لیلی رشیدی، سیروس ضابطیان، علی ملاقلیپور و پیمان شادمانفر، از عوامل و بازیگران فیلم «بیداد» هستند.
عوامل فیلم با اتهامهایی از قبیل «فعالیت تبلیغی علیه نظام»، «تهیه محتوای مبتذل» و «ترغیب و تشویق به اعمال منافی عفت از طریق فضای مجازی» محکوم شدهاند.
بیرقی، با انتشار تصویر کیفرخواستش در شبکههای اجتماعی، از صدور حکم چهار سال و سه ماه زندان برای خود خبر داد.
او در توضیح کوتاهی درباره این حکم نوشت: «برای اینکه بازتولید دروغ نکردم، همین.»
بر اساس تصویر منتشرشده، اتهامات این فیلمساز شامل «شروع به تشویق مردم به فساد» و «تهیه محتوای مبتذل» عنوان شده است.
به گفته بیرقی، این حکم هنوز نهایی نشده و امکان اعتراض به آن وجود دارد.
بر اساس گزارش نشریه وِرایتی، فیلم «بیداد» برای نخستینبار در جشنواره بینالمللی فیلم کارلوویواری در جمهوری چک به نمایش درخواهد آمد.
به نوشته ورایتی، با توجه به محتوای انتقادی فیلم و خطرهای امنیتی برای سازندگان، نام «بیداد» تا زمان خروج امن عوامل تولید آن از ایران، مخفی نگه داشته شده بود.
سرکوب سینماگران مستقل در ایران پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» شدت گرفته است.
در اعتراض به این سرکوب، جعفر پناهی، فیلمساز معترض و زندانی سیاسی پیشین، در جشنواره کن از زندانیان سیاسی، معترضان جنبش «زن، زندگی، آزادی» و هنرمندانی یاد کرد که تحت فشار جمهوری اسلامی قرار دارند.
پناهی که شامگاه ۳۰ اردیبهشت همراه با شماری از بازیگران و عوامل فیلمش، «یک تصادف ساده»، برای نمایش آن وارد جشنواره کن شد، در یک سخنرانی کوتاه با اشاره به «حس عجیب» خود گفت: «وقتی آزاد شدم، از در زندان بیرون آمدم، برگشتم پشت سرم را نگاه کردم و دیوار بلندی را دیدم ... نمیدانستم خوشحال باشم یا ناراحت، چون پشت آن دیوار، دوستان عزیز و زندانیانی هنوز حضور داشتند. با خودم گفتم من اینجا چه کار میکنم؟ الان دوباره آن حس سراغم آمده است.»
در نمونهای دیگر از سرکوبها، فاطمه (سیمین) معتمدآریا، بازیگر سرشناس سینما و تئاتر ایران، اوایل اسفند ۱۴۰۳ خبر داد پس از بارها دادگاهی شدن، از یک سال پیش از آن زمان ایران را ترک کرده و ساکن فرانسه شده است.
معتمدآریا گفت که پس از خیزش «زن، زندگی، آزادی»، ۲۲ بار در ایران دادگاهی و پاسپورتش ضبط شد. به همین دلیل نمایشی با بازی او نتوانست در جشنواره وینر فستووخن اتریش شرکت کند و اجرایش تعطیل شد.
۱۹ شهریور ۱۴۰۳، رسول صدرعاملی، سخنگوی خانه سینما، از باز بودن پرونده قضایی برای ۳۰۰ سینماگر بهدلیل حمایت از اعتراضات سراسری خبر داد.
محمد رسولاف، کارگردان سرشناس سینما نیز اواخر اردیبهشت ۱۴۰۳ از خروجش از ایران به علت فشارهای امنیتی خبر داد و نوشت هفت سال پیش برای چندمین بار پاسپورتش را از او گرفتند و گفتند حق داشتن پاسپورت ندارد.
رسولاف با انتشار متنی در شبکه اجتماعی اینستاگرام، فشار نهادهای امنیتی حکومت ایران به خود در طول سالیان اخیر را تشریح کرد و افزود دوستان، آشنایان و افرادی به او کمک کردهاند تا از ایران خارج شود.
پیش از این نیز ایراناینترنشنال گزارش داده بود به دلیل تلاش حکومت ایران برای جلوگیری از خروج سرمایهها، چند صرافی از صبح دوشنبه ۹ تیر دچار اختلال فنی شدند.
بر اساس این گزارش، در روزهای گذشته و پس از حمله سایبری به بانکهای سپه و پاسارگاد، حجم قابل توجهی از سرمایه بهدلیل بیاعتمادی عمومی به نظام بانکی، از طریق صرافیها به خارج انتقال داده شده است.
سهشنبه ۱۰ تیر، سقوط بازار سهام ایران در چهارمین روز بازگشایی پس از برقراری آتشبس میان جمهوری اسلامی و اسرائیل ادامه یافت. همزمان، قیمت دلار و سکه طلا نیز در بازار آزاد افزایش یافت.
بازارهای آزاد ارز و طلا در جریان جنگ ۱۲ روزه فعالیتی نداشتند که پس از پایان درگیریها به روند افزایشی خود بازگشتند.
با پایان معاملات ۱۰ تیر، شاخص کل بورس با ریزش ۵۷ هزار واحدی مواجه شد و به دو میلیون و ۷۳۱ هزار واحد رسید.
شاخص هموزن نیز ۹ هزار و ۳۷۲ واحد ریزش کرد.
در این روز شش هزار و ۴۷۸ میلیارد تومان پول حقیقی از بازار سهام خارج شد.
این فرار کمسابقه سرمایه، نشانه نبود اطمینان سرمایهگذاران خرد نسبت به آینده بازار سهام ایران است.
بورس تهران پیش از این و در نخستین روز بازگشایی پس از جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و جمهوری اسلامی، هفتم تیر با سقوطی سنگین آغاز به کار کرد.
در این روز بیش از ۹۹ درصد نمادها سقوط کردند و در پایان معاملات شنبه هفتم تیر، صف فروش یا همان فرار از بازار سرمایه ایران به بیش از ۳۵ هزار میلیارد تومان رسید.
شاخص کل بورس تهران با افتی معادل ۶۲ هزار و ۵۰۳ واحد برابر با ۲.۱ درصد کاهش، به عدد دو میلیون و ۹۲۲ هزار و ۱۰۱ واحد رسید.
شاخص هموزن نیز ۱۵ هزار و ۵۲۲ واحد کاهش یافت و در سطح ۹۰۸ هزار و ۱۶۳ واحد ایستاد.
بهنظر میرسد بورس تهران که همواره نسبت به تحولات سیاسی و امنیتی حساس بوده، اینبار وارد فاز عمیقتری از بیاعتمادی و اضطراب شده است.
پیامدهای جنگ ۱۲ روزه جمهوری اسلامی و اسرائیل تنها محدود به دو کشور درگیر نیست. میلیونها مهاجر افغان ساکن ایران اکنون با موجی از محدودیتها و اخراجهای گسترده مواجه شدهاند.
خبرگزاری فرانسه در گزارشی به وضعیت برخی اتباع افغان اخراجی پرداخته است. هاجر شادمانی، یکی از افغانهای اخراج شده، دختر ۱۹ سالهای است که در ایران متولد شده است، به این خبرگزاری گفت با وجود تولد در ایران، این کشور «هرگز» آنها را نپذیرفت.
او همراه خانوادهاش ساعتها در مرز منتظر ماند تا مراحل اخراج کامل شود. ماموران پلیس چند روز پیش به خانهشان در شیراز رفتند و به آنها دستور ترک فوری کشور را دادند.
شادمانی که تحصیلاتش بین دانشگاههای ایرانی که او را نمیپذیرفتند و ممنوعیت تحصیل زنان از سوی طالبان معلق مانده، به خبرگزاری فرانسه گفت: «ما اینجا هیچ چیز نداریم. عاشق درس خواندن هستم اما فکر نمیکنم در افغانستان بتوانم ادامه تحصیل دهم.»
افزایش چشمگیر اخراجها
در گذرگاه اسلام قلعه که معمولا شاهد رفت و آمد کارگران و قاچاقچیان است، حالا جریان عظیم خانوادههای اخراجی دیده میشود. تهران ضربالاجل پانزدهم تیر را برای ترک افغانهای فاقد مجوز اقامت تعیین کرده است.
سازمان بینالمللی مهاجرت سازمان ملل تایید کرد که تنها در ماه ژوئن بیش از ۲۳۰ هزار مهاجر افغان ایران را ترک کردند.
آوند عزیز آقا، سخنگوی این سازمان، به خبرگزاری فرانسه گفت: «از ژانویه تاکنون ۶۹۰ هزار افغان ایران را ترک کردهاند که ۷۰ درصد آنها به اجبار بازگردانده شدند.»
شرایط دشوار مهاجران اخراجشده
یدالله علیزاده، یکی دیگر از مهاجران اخراج شده، تنها با لباس تنش و یک گوشی موبایل شکسته به مرز رسید. این مرد ۳۷ ساله گفت که هنگام کار دستگیر شده و پس از بازداشت در اردوگاه، به افغانستان تبعید شده است.
علیزاده که در مرز منتظر است تا خانوادهاش به او ملحق شوند، افزود: «سه فرزندم در ایران هستند، همگی بیمارند و نمیدانند چگونه به اینجا بیایند.»
هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان هشدار داد ورود انبوه اتباع اخراجی که بدون دارایی، چشمانداز شغلی و با دسترسی محدود به خدمات هستند، خطر بیثباتی در این کشور بحرانزده را افزایش میدهند.
عبدالسلام حنفی، معاون نخستوزیر طالبان، هفته گذشته از مرز بازدید کرد و وعده داد که «هیچ شهروند افغان از حقوقش در ایران محروم نخواهد شد» و داراییهای ضبط شده یا رها شده بازگردانده خواهد شد.
طالبان پیوسته خواستار رفتار محترمانه با مهاجران افغان در ایران و پاکستان شده است.
آینده نامعلوم
بیش از یک میلیون افغان امسال از کشورهای ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتهاند. این روند در شرایطی ادامه دارد که کمکهای بینالمللی کاهش یافته و حکومت طالبان برای تامین منابع مالی و کسب مشروعیت بینالمللی تلاش میکند.
سازمان بینالمللی مهاجرت تاکید کرد که امکان کمک به همه افغانهایی را که وارد کشور میشوند، ندارد و فقط میتواند بخش کوچکی از آنها را پوشش دهد.
بر اساس برآوردها ممکن است چهار میلیون افغان که در ایران زندگی میکنند مشمول دستور اخراج شوند.
رسانهها در ایران گزارش دادند که رییس دولت جمهوری اسلامی، پنجم تیر در گفتوگوی تلفنی با الهام علیاف، رییسجمهوری آذربایجان، خواستار «بررسی و راستیآزمایی برخی اخبار درباره تعرض پهپادها و ریزپرندههای اسرائیل از طریق فضای سرزمینی آذربایجان» شده است.
چهارشنبه ۱۱ تیر مصاحبهای ویدیویی از احسان موحدیان، استاد روابط بینالملل دانشگاه علامه، در رسانههای داخلی منتشر شد که او در آن میگوید در این تماس تلفنی، «علیاف در کمال وقاحت سخنان پزشکیان را جفنگیات نامید».
موحدیان در بخش دیگری از این مصاحبه گفت اینکه ریزپرندهها و پهپادهای اسرائیل از جمهوری آذربایجان به ایران آمدهاند «یک موضوع ثابت شده برای همه» است.
این مدرس دانشگاه در راستای اثبات حرفش افزود: «پهپادهای اسرائیل که در ایران سقوط کرده، دقیقا عین پهپادهای آذربایجان در جنگ قرهباغ است؛ یعنی تولید مشترک این دو کشور در باکو است. از طرفی، پهپادهای اسرائیل نهایتا هزار کیلومتر بُرد دارند و بنابراین این پهپادها از جمهوری آذربایجان به سمت ایران آمدهاند.»
روزنامه کیهان، زیر نظر نماینده علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، پیشتر در مطلبی نوشت اکثر قریب به اتفاق حملات به تهران و کرج از سمت دریای خزر و با استفاده از حریم هوایی جمهوری آذربایجان بوده است.
کیهان تاکید کرد: «این نشان میدهد باید فکری برای این کشور همسایه شمالی کرد تا در آینده با وضعیت مشابه روبهرو نشویم.»
موحدیان در مصاحبه خود تاکید کرد که جمهوری آذربایجان قبل از حمله اسرائیل «مرخصی سربازانش را در مرز ایران لغو و نیروهایش را در مرز جمع کرد».
او همچنین به «نفوذ بسیار زیاد اسرائیل در مراکز اقتصادی و سیاسی جمهوری آذربایجان» و پیوندهای «خاندان الهام علیاف در باکو با اسرائیل» اشاره کرد.
جیحون بایراموف، وزیر خارجه جمهوری آذربایجان، یک روز پس از حمله اسرائیل، در تماس تلفنی با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، تاکید کرده بود باکو «به هیچ عنوان اجازه نخواهد داد از حریم هوایی یا خاک این کشور برای حمله به ایران یا سایر کشورها استفاده شود».
روزنامه فرهیختگان در مطلبی نوشت با وجود این تماس زودهنگام، «تهران اینبار میتواند با صراحت بیشتری خواستار راستیآزمایی عملی شود».
این روزنامه نوشت لاشه پهپادهای منهدم شده در مرزهای شمال غرب کشور، کشف سه مخزن سوخت خارجی در سواحل مازندران و ردیابی مسیرهای پروازی پهپادهای تهاجمی، همگی «قرائن و شواهدی از نقش احتمالی جمهوری آذربایجان در تسهیل این حملات» به دست میدهند.
مهدی سبحانی، سفیر جمهوری اسلامی در ارمنستان، هفتم تیر گفته بود تهران منتظر نتایج تحقیقات طرف آذربایجانی است و انتظار دارد باکو پاسخ رسمی و شفاف ارائه دهد.
او گفته بود جمهوری اسلامی پس از مشخص شدن ابعاد موضوع، «درباره نحوه واکنش تصمیمگیری خواهد کرد».
