حملات هوایی اسرائیل به ایران و انتظار پاسخ متقابل تهران باعث افزایش قابلتوجه بهای نفت و نوسان در بازارهای مالی جهانی شد. قیمت نفت خام برنت، شاخص اصلی بازارهای بینالمللی، در پی این حمله بیش از ۱۰ درصد افزایش یافت و سپس تا حدود ۷۵ دلار در هر بشکه کاهش پیدا کرد.
بیبیسی جهانی جمعه ۲۳ خرداد در گزارشی نوشت بهای فعلی نفت برنت همچنان حدود ۱۰ درصد پایینتر از سال گذشته و بسیار کمتر از اوج تقریبی ۱۳۰ دلاری آن در سال ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین است.
همزمان کارشناسان بازار نفت نسبت به تاثیر احتمالی افزایش قیمت نفت بر نرخ تورم جهانی هشدار دادهاند.
به گفته این کارشناسان، قیمت نفت همیشه در واکنش به رویدادهای ژئوپولیتیکی بزرگ و وضعیت اقتصاد جهانی بالا و پایین میشود و افزایش فعلی قیمتها غیرمنتظره نیست. با این حال، قیمت نفت برنت هنوز حدود ۱۰ درصد کمتر از یک سال پیش است.
دیوید آکسلی از موسسه کپیتال اکونومیکس به بیبیسی جهانی گفت: «به طور تقریبی، هر ۱۰ دلار افزایش در بهای نفت میتواند هفت پنس به قیمت هر لیتر بنزین اضافه کند.»
با این حال، او تاکید کرد که این موضوع تنها مربوط به نفت نیست، زیرا افزایش قیمت گاز نیز نقش مهمی در شوکهای قیمتی مشابه دارد.
آیا قیمت بنزین و سایر کالاها هم بالا میرود؟
افزایش قیمت عمدهفروشی نفت خام معمولا ابتدا در قیمت بنزین خود را نشان میدهد. اما انرژی گرانتر به شکل گستردهتری باعث افزایش قیمت همهچیز، از کشاورزی تا تولید صنعتی میشود.
در حوزه مواد غذایی، انرژی گرانتر میتواند هزینههای استفاده از ماشینآلات کشاورزی، حملونقل محصولات، فرآوری و بستهبندی را بالا ببرد؛ در نتیجه، قیمتها در فروشگاهها افزایش مییابد.
با این حال، چنین تاثیری فقط در صورتی رخ میدهد که قیمت انرژی برای مدتی طولانی بالا باقی بماند. حتی در مورد بنزین و گازوئیل هم، افزایش قیمت نفت خام تاثیر محدودی دارد.
قیمت گاز نیز پس از حملات شبانه افزایش یافته، اما به گفته آکسلی، به دلیل نقش نهادهای نظارتی و سازوکار قیمتگذاری، تاثیر آن بر قبضهای خانگی بهتدریج و با تاخیر خواهد بود.
ریچارد برونز، مدیر بخش ژئوپلیتیک در شرکت تحقیقاتی انرژی اسپکتس، هم به بیبیسی جهانی گفت: «وضعیت فعلی بسیار مهم و نگرانکننده است، اما ممکن است به اندازه جنگ اوکراین یا بحرانهای پیشین خاورمیانه تاثیرگذار نباشد.»
او افزود: «مسئله کلیدی این است که آیا تنش میان ایران و اسرائیل ادامه مییابد، کشورهای دیگر منطقه وارد درگیری میشوند، و آیا ایالات متحده برای کاهش تنش وارد عمل خواهد شد یا نه.»
برونز تاکید کرد که اصلیترین نگرانی مربوط به احتمال مختلشدن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز است؛ آبراهی که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
به گفته او، «این تنگه یک گلوگاه حیاتی برای بازار جهانی نفت است» و هرگونه تهدیدی علیه آن، حتی اگر احتمال وقوع آن پایین باشد، میتواند قیمتها را بالا ببرد.با این حال، در غیاب اختلال واقعی در صادرات، تحلیلگران بعید میدانند که قیمت نفت در سطح بالا باقی بماند.
محمد العریان، مشاور ارشد اقتصادی در شرکت آلیانز، هم در گفتوگو با بیبیسی جهانی هشدار داد: «این تنش میتواند یک شوک منفی در زمان نامناسب برای اقتصاد جهانی باشد. این یک ضربه دیگر به ثبات نظم اقتصادی جهانی تحت رهبری آمریکا در زمانی است که پرسشهای زیادی درباره آن وجود دارد.»
به گفته او، اگر بهای نفت به بیش از ۱۰۰ دلار بازگردد، این افزایش میتواند به میزان یک درصد به نرخ تورم در اقتصادهای پیشرفته اضافه کند و تلاش بانکهای مرکزی برای کاهش نرخ بهره را دشوارتر کند.
با این حال، دیوید آکسلی تاکید کرد که چنین سناریویی بعید است: «بیثباتی در خاورمیانه چیز جدیدی نیست. در یک هفته آینده ممکن است همه چیز به پایان برسد.»
گزارشهای دریافتی حاکی از آن است که جمعه ۲۳ خرداد و ساعاتی پس از شروع حمله هوایی اسرائیل به ایران، پیامکی از طرف نهاد ریاست جمهوری به همه شهروندان فرستاده شده تا به لحاظ روانی جو حاکم را آرام کنند: «دفاع از این آب و خاک و مردم وظیفه دولت و نیروهای مسلح است. امروز ملت ایران بیش از هر زمان دیگری به در کنار هم بودن، اعتماد و همدلی و وحدت و وفاق نیازمند است.»
همزمان در تهران و برخی شهرهای کشور، نیروهای امنیتی در مراکز اصلی شهری، به شکلی پرتعداد حاضر شدهاند.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایران اینترنشنال، در میدان طجرلو در منطقه شیان تهران هم نزدیک به ۱۰۰ اتومبیل گارد ویژه مستقر شدهاند.
شمار دیگری از گزارشها حاکی از اختلال گسترده در شبکه اینترنتی کشور است و دسترسی به بسیاری از پیامرسانها مختل شده است.
برخی از شهروندان هم به ایران اینترنشنال خبر دادهاند که پیامکی درباره محدودیت دسترسی به پیامرسان واتسآپ دریافت کردهاند.
تصاویر دریافتی از ترافیک سنگین در ورودی پمپبنزینها حکایت میکند و بسیاری از شهروندان از ارائه محدود بنزین در جایگاههای سوخترسانی در شهرهای مختلف گزارش دادهاند.
از مشهد هم گزارش شده که پرواز هواپیماهای نظامی بر فراز آسمان این شهر ادامه دارد.
تصاویر منتشر شده از تبریز نیز حاکی از حملات ادامه دار اسرائیل به مناطق نظامی این شهر است و مدیرکل مدیریت بحران استانداری آذربایجان شرقی اعلام کرده در این حملات تاکنون هشت نفر کشته شدهاند.
در تصاویر دریافتی از تبریز، یک پهپاد در حال پرواز بر فراز شهر دیده میشود که پس از شلیک پدافند هوایی، از محل دور شد.
همزمان با انتشار گزارشهای تائیدنشده از احتمال نشت مواد رادیواکتیو از رآکتور نطنز، معاون امنیتی و انتظامی استاندار اصفهان خبر داده موضوع «آلودگی ناشی از تشعشعات اتمی» در تاسیسات هستهای در این استان کذب است.
این درحالی است که پیشتر رسانههای ایران از مسدود شدن آزادراه قم-اصفهان (مسیر منتهی به برخی از سایتهای هستهای ایران) تا اطلاع ثانوی خبر داده بودند.
بر پایه این تحلیل که جمعه ۲۳ خرداد منتشر شد، این حملات که برخلاف درخواستهای صریح دونالد ترامپ انجام شد، واشینگتن را در موقعیت دشواری قرار داده و تلاشهای دیپلماتیک رییسجمهوری آمریکا برای مذاکره با ایران را با شکست مواجه کرده است.
گاردین همچنین نوشت که حملات اسرائیل منطقه را در آستانه درگیری جدید و خطرناکی قرار داده و نشاندهنده ضعف ترامپ در کنترل بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل است.
مقامات ارشد آمریکا در واکنش فوری به این حملات، اعلام کردند واشینگتن هیچ نقشی در عملیات اسرائیل علیه ایران نداشته و این اقدام کاملا یکجانبه بوده است.
واکنش واشینگتن
واکنش فوری واشینگتن نشان از تعجب مقامات آمریکایی داشت. آنها در حالی که هنوز اثرات حملات بر تهران مشخص نشده بود، عملیات اسرائیل را «یکجانبه» خواندند و ایران را از هرگونه تلافی علیه منافع آمریکا برحذر داشتند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیهای تاکید کرد: «اسرائیل امشب اقدام یکجانبهای علیه ایران انجام داد. ما در حملات علیه ایران مشارکت نداریم و اولویت اصلی ما محافظت از نیروهای آمریکایی در منطقه است.»
وزیر خارجه آمریکا افزود: «اسرائیل اعلام کرده این اقدام را برای دفاع از خود ضروری میداند. رییسجمهور ترامپ و دولت، همه تدابیر لازم را برای حفاظت از نیروهایمان اتخاذ کردهاند. اجازه دهید به صراحت بگویم: ایران نباید منافع یا پرسنل آمریکا را هدف قرار دهد.»
تضاد در موضع آمریکا
مقامات واشینگتن و تحلیلگران انتظار داشتند اسرائیل حداقل تا زمان اتمام تلاشهای آمریکا برای مذاکره با ایران از حمله خودداری کند.
به گزارش والاستریت ژورنال، ترامپ در تماس تلفنی دوشنبه ۱۹ خرداد از نتانیاهو خواسته بود به ایران حمله نکند اما آمریکا از چهارشنبه، شروع به خارج کردن پرسنل غیرضروری از سفارتخانهها و پایگاههای خاورمیانه کرد که در بُرد حمله ایران قرار دارند.
ویلیام وکسلر، مدیر ارشد مرکز رفیق حریری و برنامههای خاورمیانه در شورای آتلانتیک، گفت: «در موضع آمریکا درهم ریختگی آشکار وجود دارد و تفاوتهایی بین موضع ایالات متحده و اسرائیل مشاهده میشود.»
او افزود بعید است که نتانیاهو در صورت دریافت چراغ قرمز صریح از دولت ترامپ، این حمله را انجام داده باشد اما کاخ سفید به سرعت از این حمله فاصله گرفت و همچنین اشارهای به مشارکت در دفاع از اسرائیل در مقابل حمله احتمالی ایران نکرد.
تناقض در اظهارات
گاردین نوشت سردرگمی در موضع آمریکا زمانی بیشتر شد که رسانه اسرائیلی نزدیک به دولت نتانیاهو اعلام کرد حملات با هماهنگی کامل واشینگتن انجام شده است.
این موضوع در حالی مطرح شد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در خاورمیانه، قرار بود یکشنبه برای ششمین دور گفتوگوها با ایران به مسقط، پایتخت عمان سفر کند.
این مذاکرات به عنوان آخرین فرصت حل دیپلماتیک بحران تلقی میشد.
زمانبندی حملات نیز جای تعجب داشت.
اسرائیل تنها ساعاتی پس از درخواست علنی ترامپ برای خودداری از حمله، عملیات نظامی خود را آغاز کرد.
رییسجمهوری آمریکا پیش از این هشدار داده بود که چنین اقدامی مذاکرات را نابود خواهد کرد.
ترامپ پنجشنبه در کاخ سفید تاکید کرد: «دوست دارم از درگیری دوری کنم. ما تقریبا به توافق مناسبی رسیدهایم. ترجیح میدهم به توافق برسیم. تا زمانی که امیدی به توافق وجود دارد، نمیخواهم آنها وارد عمل شوند چون این کار همه چیز را خراب میکند.»
انتقادات از سیاست آمریکا
برخی منتقدان معتقدند بحران فعلی ریشه در کنار گذاشته شدن توافق هستهای با ایران موسوم به «برجام» در دولت اول ترامپ دارد و این امر احتمال بروز درگیریهای نظامی را افزایش داده است.
سناتور کریس مورفی درباره حمله اسرائیل گفت که این اقدام برای خراب کردن مذاکرات ترامپ با ایران انجام شد و نشاندهنده کمبود احترام جهانی به رییسجمهوری آمریکا است.
او افزود: «این بحرانی است که ترامپ و نتانیاهو خود آن را ایجاد کردهاند و اکنون منطقه در آستانه ورود به یک درگیری جدید و مرگبار قرار گرفته است.»
سناتور مورفی همچنین تاکید کرد اگر ترامپ و نتانیاهو آمریکا را از توافق هستهای خارج نکرده بودند، ایران امروز تا این اندازه به دستیابی به سلاح هستهای نزدیک نبود.
در تعدادی از این پیامها، مخاطب ایراناینترنشنال ضمن ابراز رضایت از اهداف حمله، از دیگر شهروندان خواستهاند در این شرایط با یکدیگر متحد شوند و جمهوری اسلامی را سرنگون کنند.
برخی نیز با ارسال ویدیوهایی نسبت به به کشته شدن شماری از فرماندههای ارشد سپاه پاسداران واکنش نشان داده و ابراز خوشحالی و خرسندی کردند.
در حملات بامداد جمعه اسرائیل به اهدافی در داخل خاک ایران، دستکم ۲۰ فرمانده ارشد سپاه کشته شدند.
بنا بر اعلام ارتش اسرائیل در این عملیات که با نام «طلوع شیران» انجام شد، دهها سایت نظامی، موشکی و هستهای ایران هم هدف قرار گرفتند.
مقامهای جمهوری اسلامی تا کنون خبر مرگ چند چهره کلیدی از جمله محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران، امیرعلی حاجیزاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه و شماری از افراد دخیل در برنامه هستهای همچون محمدمهدی طهرانچی و فریدون عباسی را تایید کردهاند.
یکی از مخاطبان ایراناینترنشنال در پیامی گفت: «میخواستم از اسرائیل و عمو نتانیاهو بابت کاری که انجام دادند تشکر کنم و به مسئولان جمهوری اسلامی بگویم شما هیچ هستید. شما که میگویید قدرت منطقهای هستید، ولی چند نفر از فرماندهان ردهبالایتان در یک حمله کشته شدند.»
یک زن نیز در پیامی گفت: «میخواهم مردم به خیابانها بیایند، با هم متحد شوند و این حکومت خونریز را سرنگون کنند.»
مخاطب دیگری در پیامی ویدیویی با اشاره به حملات اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، از شهروندان خواست به جای صف کشیدن در برابر فروشگاهها یا پمپبنزینها، برای اعتراض به خیابانها بیایند.
این مخاطب حمله اسرائیل را «انتقام جوانان کشتهشده در سال ۱۴۰۱» توصیف کرد و از مردم خواست تا از این فرصت برای پایان دادن به جمهوری اسلامی استفاده کنند.
برخی مخاطبان در شهرهای مختلف کشور روایتهایشان را از مشاهدههای خود از حملات اسرائیل و آثار بر جای مانده از ساختمانهای هدف قرار گرفته شده ارائه کردند.
از سوی دیگر، ویدیوی ارسالی به ایراناینترنشنال نمایی از ساختمانی را نشان میدهد که علی شمخانی، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام، در آن سکونت داشت.
این ساختمان در پی حمله اسرائیل بهشدت آسیب دیده و تخریب شده است. در این ویدیو دیده میشود که گروهی از مردم برای تماشای محل حادثه در اطراف ساختمان جمع شدهاند.
یکی از مخاطبان در پیامی خطاب به مسعود پزشکیان، رییس چهاردهمین دولت جمهوری اسلامی، گفت: «آقای پزشکیان، یادت هست گفتی اسرائیل و آمریکا شاید بتوانند تاسیسات هستهای را بزنند، ولی دانشمندان ما را نه؟ اسرائیل همین الآن این کار را کرد. چرا اینقدر حرف بیربط میزنی؟»
او در ادامه افزود: «هیچ غلطی نتوانستید بکنید! ممنونم، ممنونم عمو نتانیاهو. حتی اگر تاوانش را ما مردم بدهیم.»
مخاطب دیگری در پیام خود گفت: «هر چند از جنگ خوشم نمیآید، اما خوشحالم که بیبی، فرماندهان رژیم فاسد را زد.»
یکی از مخاطبان با ارسال ویدویی گفت: «در جریان حمله به ساختمان محل سکونتمان در شهرک محلاتی، همسایه طبقه ۱۲ به نام دکتر عباسی که یک نخبه هستهای بود و همسرش کشته شدند، اما همسایههای دیگر سالم هستند.»
شماری از شهروندان با ضبط ویدیوهایی از برنامههای صداوسیمای جمهوری اسلامی و ارسال آنها به ایراناینترنشنال به تصاویر پخششده مسئولان کشتهشده در پی حمله اسرائیل اشاره میکنند و از خوشحالی خود میگویند.
شهروندی از بنیامین نتانیاهو تشکر کرد و مخاطبی گفتد: «چه صحنهای زیباتر از این. خبر خوشحالکنندهای بود.»
یکی دیگر از بینندگان ایراناینترنشنال با تشکر از اسرائیل گفت: «فراموش نکنید علی خامنهای را هم هدف قرار دهید.»
او با تاکید بر اینکه «هیچکس جنگ را تایید نمیکند، اما وقتی موضوع، جمهوری اسلامیِ تروریست و خونریز است، مطمئن است که همه ۸۰ یا ۹۰ میلیون نفر در ایران این حمله را تایید میکنند»، گفت: «حالا میفهمند قضیه جدی است. شاید بتوانند مردم ایران را در خیابانها کتک بزنند و بکشند، اما نمیتوانند با جهان و قدرتهای بزرگ چنین کنند.»
در پیامی دیگر، یکی از مخاطبان گفت که از شنیدن صدایی که او را از خواب بیدار کرده خوشحال شده، چون متوجه شده که صدای رعدوبرق نبوده، بلکه صدای انفجار بمبهای اسرائیل بوده است.
او گفت: «این یک خبر خوب و نویدبخش آزادی برای همه مردم ایران بود. آفرین اسرائیل! انتقام تمام جوانان آزادیخواهی را گرفتی که در خیابانها تکهتکه شدند و به آنها تجاوز شد.»
بهدنبال حملات اسرائیل به اهداف کلیدی در خاک ایران، فضای مجازی نیز بهسرعت به این تحولات واکنش نشان داد.
کاربران در شبکههای اجتماعی با هشتگهایی مرتبط با حملات، نظرات، تحلیلها و واکنشهای احساسی گستردهای منتشر کردند.
از سوی دیگر، عظمت اژدری، خواهر غنیمت اژدری از جانباختگان هواپیمای اوکراینی، با انتشار پیام ویدیویی تاکید کرد جمهوری اسلامی رفتنی است و آنچه میماند، ایران و مردمش هستند.
او از غم ۴۷ سال محرومیت از شادی گفت و افزود: «ما بازمیگردیم و بر گور دشمنان زن، زندگی، آزادی خواهیم رقصید.»
همزمان با این تحولات، دسترسی شهروندان در ایران به پیامرسان واتساپ قطع شد.
وزارت ارتباطات دولت پزشکیان با صدور اطلاعیهای اعلام کرد با عنایت به شرایط ویژه کشور و با تدابیر مراجع ذیصلاح، موقتا محدودیتهایی بر اینترنت اعمال شده است.
برای پیگیری اخبار لحظه به لحظه در خصوص حملات اسرائیل به مواضع جمهوری اسلامی در ایران، به این لینک مراجعه کنید.
