بنیاد دفاع از دموکراسیها در گزارشی جامع و مفصل، با تشریح یک نقشه راه و استراتژی برای خلع سلاح هستهای جمهوری اسلامی، تاکید کرد خلع سلاح هستهای حکومت ایران تنها راه حفظ امنیت آمریکا و متحدانش است.
ارد کیتری، آندره آ استریکر، و بهنام بن طالبلو، نویسندگان این گزارش که جمعه ۲۴ اسفند منتشر شد، استدلال کردهاند که هرگونه توافق با جمهوری اسلامی باید از سطح خلع سلاح فراتر رود و به صورت قابل راستیآزمایی بر برچیدن کامل تواناییهای تهران در غنیسازی اورانیوم و تولید پلوتونیوم و برنامه موشکی آن متمرکز شود.
در این گزارش با اشاره به اینکه خطر ناشی از برنامه هستهای تهران از «ایدئولوژی انقلابی» جمهوری اسلامی و «سیاست خارجی بیثباتکننده» آن جداییناپذیر است، گفته شده است: «برنامه موشکی جمهوری اسلامی، سابقه تهران در صدور تروریسم و تلاش آن برای جلوگیری از صلح در منطقه، ضرورت رسیدن به توافقی را ایجاد میکند که این تهدیدات درهم تنیده را مورد توجه قرار میدهد.»
تاریخچه برنامه هستهای ایران؛ از همکاریهای اولیه تا بحران بینالمللی
بر اساس گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها، برنامه هستهای ایران ریشه در همکاریهای اولیه این کشور با آمریکا در چارچوب پروژه "اتم برای صلح" در دهه ۱۹۵۰ دارد. اما پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، این برنامه دستخوش تغییرات گستردهای شد و ماهیت آن با ابهامات بسیاری همراه شد.
در سالهای بعد، تلاش جمهوری اسلامی برای دستیابی به فناوری غنیسازی اورانیوم، تنشهای گستردهای را در سطح بینالمللی برانگیخت. در دهه ۲۰۰۰، گزارشهای اطلاعاتی و بررسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) نشان داد که حکومت ایران بهطور مخفیانه در حال توسعه برنامه هستهای خود است. این موضوع به وضع تحریمهای شدید اقتصادی و دیپلماتیک علیه این کشور منجر شد.
در سال ۲۰۱۵، توافق هستهای موسوم به برجام میان جمهوری اسلامی و قدرتهای جهانی منعقد شد که طی آن حکومت ایران در ازای رفع بخشی از تحریمها، محدودیتهایی را بر برنامه هستهای خود پذیرفت. اما در سال ۲۰۱۸، دونالد ترامپ آمریکا را از این توافق خارج و تحریمهای شدیدی علیه حکومت ایران اعمال کرد. در پاسخ، جمهوری اسلامی نیز تعهدات خود را بهتدریج کاهش داد و سطح غنیسازی اورانیوم را افزایش داد.
وضعیت کنونی؛ ایران در آستانه توانمندی هستهای؟
در گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها تاکید شده است که جمهوری اسلامی در حال حاضر در موقعیتی قرار گرفته که بهعنوان یک کشور «آستانهای» شناخته میشود؛ به این معنا که این کشور دانش و مواد لازم برای تولید سلاح هستهای را در اختیار دارد، اما هنوز تصمیم سیاسی برای انجام این کار را اتخاذ نکرده است.
در حال حاضر، ایران دارای مقادیر زیادی اورانیوم غنیشده با خلوص ۶۰ درصد است که بهمیزان قابل توجهی از سقف تعیینشده در برجام (۳.۶۷ درصد) فراتر میرود. علاوه بر این، این کشور تعداد سانتریفیوژهای پیشرفته خود را در تأسیسات نطنز و فردو افزایش داده و همکاریهای خود را با آژانس بینالمللی انرژی اتمی بهشدت محدود کرده است.
واکنشها و مواضع بینالمللی؛ آمریکا، اروپا، چین و روسیه در برابر ایران
در گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها مواضع بازیگران کلیدی در قبال برنامه هستهای جمهوری اسلامی متفاوت ارزیابی شده است:
تهدیدات و خطرات؛ آیا درگیری نظامی اجتنابناپذیر است؟
بنیاد دفاع از دموکراسیها در گزارش خود هشدار داده است که ادامه پیشروی جمهوری اسلامی در برنامه هستهای میتواند احتمال یک درگیری نظامی را افزایش دهد. اسرائیل طی ماههای اخیر بر شدت حملات لفظی خود علیه جمهوری اسلامی افزوده و انجام حملات پیشدستانه را در دستور کار قرار داده است. همزمان، آمریکا حضور نظامی خود در منطقه را تقویت و بهوضوح اعلام کرده که «همه گزینهها» برای مقابله با تهدید هستهای ایران روی میز است.
از سوی دیگر، جمهوری اسلامی نیز با آزمایشهای موشکی و افزایش همکاری با گروههای نیابتی خود در منطقه، نشان داده که در صورت اقدام نظامی علیه تاسیساتش، واکنشی سخت خواهد داشت. این وضعیت، احتمال وقوع یک درگیری گسترده را بیش از پیش افزایش داده است.
چالشهای دیپلماتیک و موانع خلع سلاح ایران
یکی از چالشهای کلیدی که در گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها به آن اشاره شده، نبود اعتماد متقابل میان جمهوری اسلامی و غرب است. تهران معتقد است که آمریکا در گذشته تعهدات خود را زیر پا گذاشته و نمیتوان به واشینگتن اعتماد کرد. در مقابل، کشورهای غربی بر این باورند که جمهوری اسلامی از مذاکرات بهعنوان تاکتیکی برای خرید زمان و پیشبرد برنامه هستهای خود استفاده میکند.
علاوه بر این، وضعیت داخلی ایران، از جمله بحران اقتصادی، اعتراضات اجتماعی و اختلافات درون حاکمیت، بر تصمیمات سیاست خارجی این کشور تاثیرگذار است. برخی تحلیلگران بر این باورند که جمهوری اسلامی ممکن است با ادامه بنبست کنونی، تلاش کند تا فشار بیشتری بر غرب وارد و امتیازات بیشتری در مذاکرات آتی کسب کند.
راهکارهای پیشنهادی برای مهار برنامه هستهای جمهوری اسلامی
در گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها چند راهکار برای مقابله با برنامه هستهای جمهوری اسلامی ارائه شده است، از جمله:
۱- افزایش فشار اقتصادی: تشدید تحریمها علیه نهادهای مرتبط با برنامه هستهای ایران و کاهش دسترسی این کشور به منابع مالی؛
۲- تقویت همکاریهای اطلاعاتی: بهبود هماهنگی میان سازمانهای اطلاعاتی آمریکا، اسرائیل و اروپا برای نظارت بر برنامه هستهای ایران؛
۳- افزایش حمایت از گروههای مخالف: کمک به گروههای مخالف و استفاده از نارضایتیهای داخلی برای افزایش فشار بر حکومت ایران؛
۴- اتخاذ موضع نظامی قاطع: اعلام آمادهباش برای اقدام نظامی در صورت عبور ایران از خطوط قرمز هستهای؛
۵- ایجاد یک ائتلاف جهانی: متحد کردن کشورهای غربی و منطقهای برای اعمال فشار هماهنگ بر ایران.
نتیجهگیری؛ آینده برنامه هستهای ایران چه خواهد شد؟
نویسندگان گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها در پایان تاکید کردهاند که جهان در نقطه حساسی از مقابله با تهدید هستهای حکومت ایران قرار دارد. در حالی که برخی تحلیلگران معتقدند هنوز امکان بازگشت به مسیر دیپلماسی وجود دارد، دیگران هشدار میدهند که زمان برای جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای رو به پایان است.
به باور نویسندگان، اینکه آیا جمهوری اسلامی تصمیم به ساخت سلاح هستهای خواهد گرفت یا نه، به تحولات سیاسی داخلی، فشارهای بینالمللی و میزان عزم کشورهای غربی برای جلوگیری از این مسئله بستگی دارد؛ با این حال، جامعه بینالمللی باید با اتخاذ یک رویکرد هماهنگ و قاطع، مانع از تبدیل جمهوری اسلامی به یک قدرت هستهای شود و از تشدید تنشها در منطقه جلوگیری کند.
خبرگزاری رویترز جمعه به نقل از این چهار مقام ایرانی که نامشان فاش نشده، گزارش داد اگرچه بیاعتمادی عمیق جمهوری اسلامی به ایالات متحده، و بهویژه دونالد ترامپ رییسجمهور آمریکا وجود دارد، اما تهران به طور فزایندهای نگران است که افزایش خشم عمومی نسبت به مشکلات اقتصادی به اعتراضات گسترده تبدیل شود.
این مقامات گفتند به همین دلیل است که با وجود موضع تسلیمناپذیر و لفاظیهای سرسختانه رهبران جمهوری اسلامی در انظار عمومی، تمایلی عملگرایانه در دالانهای قدرت تهران برای دستیابی به توافق با واشینگتن وجود دارد.
آنها افزودند که نگرانیهای تهران با احیای سریع کارزار «فشار حداکثری» دوره اول ریاست جمهوری ترامپ، برای به صفر رساندن صادرات نفت ایران و تحریمهای بیشتر و به زانو درآوردن اقتصاد شکننده ایران، تشدید شده است.
مسعود پزشکیان رییسجمهور، بارها وخامت اوضاع اقتصادی ایران را برجستهتر و چالشبرانگیزتر از وضعیت اقتصادی در دوران جنگ ایران و عراق دانسته و در ماه جاری به آخرین دور تحریمهای آمریکا علیه نفتکشهای حامل نفت ایران اشاره کرده است.
یکی از مقامات ایرانی که با رویترز صحبت کرده، گفت رهبران جمهوری اسلامی نگران این هستند که قطع همه راههای دیپلماتیک ممکن است نارضایتی داخلی علیه علی خامنهای را افزایش دهد که تصمیمگیرنده نهایی در جمهوری اسلامی است.
شامگاه پنجشنبه، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی اعلام کرد پس از «ارزیابی و بررسیهای کامل» نامه دونالد ترامپ رییسجمهور آمریکا به خامنهای، در خصوص نحوه واکنش جمهوری اسلامی به آن، تصمیمگیری خواهد شد.
دونالد ترامپ، ۱۷ اسفندماه در مصاحبه با شبکه خبری فاکس بیزنس از ارسال نامهای به رهبر جمهوری اسلامی خبر داده بود.
در حالی که ترامپ گفته است برای مذاکره با تهران در زمینه توافق هستهای آماده است، خامنهای چهارشنبه در دیدار خود با جمعی از دانشجویان،با اشاره به ارسال نامه ترامپ، گفت این که رییسجمهور آمریکا میگوید ما آماده هستیم با ایران مذاکره کنیم و دعوت به مذاکره میکند، «فریب افکار عمومی» دنیاست.
اما عراقچی پنجشنبه ۲۳ اسفند در گفتوگو با روزنامه ایران تاکید کرد که شیوه مذاکره غیرمستقیم، بارها در طول تاریخ اتفاق افتاده است. او گفت مذاکرات با اروپاییها و به موازات آن رایزنیهای نزدیک با روسیه و چین ادامه دارد.
مقصر اصلی خامنهای است
الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در موسسه خاورمیانه، یک اندیشکده در واشینگتن به رویترز گفت که هیچ تردیدی وجود ندارد که فردی که از سال ۱۳۶۸ تاکنون مقام رهبری را برعهده داشته و بیشترین تصمیمگیری را در زمینه سیاست خارجی داشته، مقصر وضعیت جاری است.
پیشتر، اقتصاد ضعیف ایران خامنهای را وادار کرد تا از توافق هستهای منعقد شده با قدرتهای بزرگ در سال ۲۰۱۵ حمایت کند که منجر به لغو تحریمهای غرب و بهبود شرایط اقتصادی شد.
اما خروج آمریکا از این توافق موسوم به «برجام»، در دوران ریاستجمهوری اول ترامپ، بار دیگر اقتصاد ایران را تحت فشار قرار داد.
علیرضا یوسفی، یک معلم ۴۲ ساله اصفهانی به رویترز گفت: «وضعیت هر روز بدتر میشود. من نمیتوانم اجاره خانهام را بپردازم، قبضهایم را پرداخت کنم یا برای فرزندانم لباس بخرم و تحریمهای بیشتر، بقا را غیرممکن میکند.»
یکی از مقامات بلندپایه ایرانی به رویترز گفت که چارهای جز دستیابی به توافق وجود ندارد و این امکان وجود دارد، اگرچه با توجه به بیاعتمادی جمهوری اسلامی به ترامپ پس از کنار گذاشتن توافق برجام، راه پیشرو پردستانداز خواهد بود.
بیشتر بخوانید: حسن روحانی: خامنهای ممکن است چند ماه دیگر موافق مذاکره شود
جمهوری اسلامی توانسته تا حد زیادی به دلیل خرید نفت ایران از سوی چین، از فروپاشی اقتصادی ایران جلوگیری کند.
بر اساس برآوردهای اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، صادرات نفت ایران پس از کنار گذاشتن آمریکا از توافق هستهای کاهش یافت، اما در دوران ریاستجمهوری جو بایدن بهبود یافت.
ایران در سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ بیش از ۵۰ میلیارد دلار درآمد نفتی داشته، زیرا راههایی برای دور زدن تحریمها پیدا کرده بود.
با این حال، اکنون عدم اطمینان در مورد پایداری صادرات نفت وجود دارد، زیرا سیاست فشار حداکثری ترامپ با هدف کاهش فروش نفت خام ایران با وضع تحریمهای متعدد بر نفتکشها و شرکتهای درگیر در تجارت نفت همراه شده است.
مهدی مصلحی، کارشناس بازار نفت در مورد دور جدید تحریمهای آمریکا علیه جمهوری اسلامی و تاثیر آنها بر فروش نفت ایران به ایراناینترنشنال گفت که تقریبا جمهوری اسلامی دیگر هیچ مجرایی برای دور زدن ندارد و همینطور سیستم حمل و نقل دیگری برای انتقال نفت در دسترس ندارد.
جمهوری اسلامی همچنین با مجموعهای از بحرانهای دیگر مانند کمبود انرژی و آب، سقوط ارز، شکستهای نظامی در میان متحدان منطقهای و نگرانی فزاینده از حمله اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران روبهرو است.
از زمان اعمال مجدد تحریمها در سال ۲۰۱۸، ریال ایران بیش از ۹۰ درصد ارزش خود را در برابر دلار کاهش داده است.
غریبآبادی که جمعه با صداوسیمای ایران صحبت کرد، با اشاره به اینکه طرفین تاکید کردند که به سیاست تهدید و تحریم پایان داده شود، گفت باید به «تحریمهای یکجانبه غیرقانونی» پایان داده شود و «راههکارهای دیپلماتیک برای حل مسائل فیمابین» مورد استفاده قرار گیرد.
معاون وزیر خارجه همچنین با اشاره به ضرورت توجه به آنچه دلایل ریشهای وضعیت جاری خواند، گفت سه کشور توافق دارند که وضعیت فعلی که در آن صحبت از معضل میشود «ناشی از خروج یک جانبه آمریکا از برجام و عدم عمل سه کشور اروپایی به تعهداتشان ذیل برجام است.»
او در ادامه با اشاره به اینکه موضوع قطعنامه ۲۳۱ هم مورد بحث قرار گرفت و گفت هر سه کشور روسیه، ایران و چین تاکید دارند «با درنظرگرفتن زمانبندی درج شده در برجام، از مهر سال جاری باید وضعیت عادی شود و با توجه به اینکه در بیانیه سه کشور گفته شده زمانبندیها باید مورد احترام قرار گیرد و اجرا شود، این یعنی در اکتبر/مهرماه ما نباید هیچ اسنپبکی {اجراییکردن مکانیسم ماشه} داشته باشیم.»
جمهوری اسلامی، چین و روسیه، در بیانیهای مشترک پس از نشست سهجانبه معاونان وزیران خارجهشان در پکن، اعلام کردند که فعالیت فنی بیطرفانه آژانس، نباید تضعیف شود.
در این بیانیه که جمعه ۲۴ اسفند صادر شد، سه کشور تاکید کردند تعاملات دیپلماتیک و گفتوگوی مبتنی بر احترام متقابل، تنها گزینه عملی و معتبر در خصوص پرونده هستهای ایران است.
جمهوری اسلامی، چین و روسیه، بر اهمیت «احترام به معاهده منع اشاعه تسلیحات هستهای به عنوان سنگبنای رژیم بینالمللی منع اشاعه»، تاکید کردند.
این بیانیه از اعلام مجدد جمهوری اسلامی مبنی بر اینکه برنامه هستهایاش منحصرا برای اهداف صلحآمیز است و نه برای تولید سلاح هستهای، استقبال کرد.
وانگ یی، وزیر خارجه چین، در جریان کنفرانس خبری سه جانبه، با اشاره به آخرین تحولات درباره برنامه هستهای جمهوری اسلامی گفت: «اوضاع بار دیگر به یک مقطع حساس رسیده است.»
او برجام را «یک دستاورد مهم» خواند و تاکید کرد این توافق از طریق «مذاکره و گفتوگو» حاصل شده بود.
وانگ گفت مداخله «شتابزده» شورای امنیت درباره پرونده هستهای جمهوری اسلامی به ایجاد اعتماد کمکی نمیکند.
کاظم غریبآبادی، معاون بینالملل وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی نیز گفت که هرگونه مذاکرات و گفتوگوها با طرفین دیگر، «باید صرفا ناظر بر موضوع هستهای و رفع تحریمها» باشد.
او تاکید کرد: «سیاست اعمال تحریمها، فشار و تهدید توسل به زور باید کنار گذاشته شود».
وزارت خارجه روسیه نیز اعلام کرد: «برای کاهش تنشهای مصنوعی که از بیرون بر برنامه هستهای ایران تحمیل شده، اقداماتی هماهنگ شده است.»
در بیانیه این وزارتخانه آمده است که در نشست پکن، بر «غیرقابل قبول بودن تهدیدها و استفاده از زور علیه تاسیسات هستهای ایران» تاکید شد.
دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین نیز با اشاره به مذاکرات پکن، در نشست خبری خود گفت: «تلاشهای دیپلماتیک برای حلوفصل پرونده هستهای ایران باید ادامه یابد.»
پشتیبانی پکن و مسکو از تهران
خبرگزاری رویترز در گزارشی درباره این نشست نوشت که چین و روسیه، پس از آنکه ایالات متحده خواستار مذاکرات هستهای با تهران شد، جمعه در کنار تهران ایستادند: «دیپلماتهای ارشد چینی و روسی گفتند که گفتوگوها باید تنها بر اساس "احترام متقابل" از سر گرفته شود و همه تحریمها باید لغو شوند.»
محسن بختیار، سفیر جمهوری اسلامی در چین، درباره این نشست در حساب خود در رسانه اجتماعی ایکس نوشت: «این نشست با موفقیت کامل برگزار شد و مسیر روشنی را برای مقابله با یکجانبهگرایی باخت-باخت آمریکا فراهم خواهد ساخت.»
معاونان وزارت خارجه جمهوری اسلامی، چین و روسیه، جمعه در نشستی در پکن درباره مساله هستهای تهران گفتوگو کردند.
نشست پکن در میانه فعالیتهای دیپلماتیک فشرده بر سر برنامه هستهای ایران و همچنین ارسال نامه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا به علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی برگزار شد.
از سوی دیگر شورای امنیت سازمان ملل متحد چهارشنبه ۲۲ اسفند نشستی غیرعلنی برای بررسی پیشرفت برنامه غنیسازی اورانیوم جمهوری اسلامی تشکیل داد.
نمایندگی آمریکا در سازمان ملل متحد پس از این نشست، در بیانیهای تاکید کرد شورای امنیت سازمان ملل باید «رفتار گستاخانه» تهران را در نقض تعهدات پادمانیاش محکوم کند.
هیات نمایندگی جمهوری اسلامی در مقابل تاکید کرد که تلاشهای آمریکا شکست خواهد خورد.
در بیانیه نمایندگی آمریکا که ۲۲ اسفند منتشر شد، آمده است: «ایران همچنان با سرپیچی آشکار از شورای امنیت، تعهدات پادمانی خود را در برابر آژانس بینالمللی انرژی اتمی نقض میکند و نگرانیهای آشکار و مستمر شورای امنیت و جامعه بینالمللی را نادیده میگیرد.»
آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که جمهوری اسلامی از زمان پیروزی ترامپ در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در ماه نوامبر تاکنون بر سرعت و شدت غنیسازی اورانیوم افزوده است.
از سوی دیگر سه کشور اروپایی آلمان، بریتانیا و فرانسه تهدید کردهاند آمادهاند در صورتی که جمهوری اسلامی نگرانیها را در زمینه فعالیتهای هستهای خود برطرف نکند، مکانیسم ماشه را در شورای امنیت سازمان ملل فعال کنند و تمامی تحریمهای بهحالت تعلیق درآمده علیه ایران را بازگردانند.
ترامپ نیز گفته است که ایران نمیتواند به سلاح اتمی دست بیابد و این مساله «یا با توافق یا با اقدام نظامی» حل خواهد شد.
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی در واکنش به نشست غیرعلنی شورای امنیت درباره برنامه هستهای تهران و مواضع بریتانیا، فرانسه و آلمان، سفیران این سه کشور را به دلیل آنچه «همدستی با آمریکا در سوءاستفاده از ساز و کار شورای امنیت» خوانده شده، احضار کرد.
