جو بایدن در نشست آب و هوایی گلاسگو گفت این نشست باید سرآغاز یک دهه بلندپروازی باشد. بایدن افزود: «پرداختن به تغییرات آب و هوایی الزامی اخلاقی و اقتصادی است.» او وعدده داد که آمریکا تا سال ۲۰۳۰ انتشار گازهای گلخانهای را بیش از یک گیگاتُن کاهش خواهد داد.
در سال ۱۹۹۲، بیش از صد کشور جهان معاهدهای بهنام «چارچوب پیماننامه سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی» برای کاهش انتشار گازهای گلخانهای و حفاظت از کره زمین امضا کردند که طبق آن، کشورهای توسعهیافته و در حال توسعه، پذیرفتند مسئولیتهای متفاوتی در مقابله با تغییرات اقلیمی دارند
اما توافق جمعی بر این قرار گرفت که تمام کشورها نیاز دارند با همکاری، با مشکلات اقلیمی روبهرو شوند. اما این معاهده پاریس در سال ۲۰۱۵ بود که تمامی کشورها را رسما موظف به اقدام به محدود کردن متوسط افزایش دمای جهانی به ۱/۵ درجه سانتیگراد کرد.
با گذشت شش سال از معاهده پاریس، نشست سیاوپی۲۶ که هماکنون در گلاسگو در بریتانیا در حال برگزاری است، اولین آزمون مهم معاهده پاریس محسوب میشود. اما ارزیابیهای علمی نشان میدهد که کشورها در کاهش انتشار گازهای گلخانهای، آنچنان که باید و شاید آن در معاهده پاریس مقرر شده بود، موفق عمل نکردهاند.
دستیابی به اهداف معاهده پاریس چطور ممکن میشود؟
با گذشت بیش از سه دهه از هشدار دانشمندان و تلاشهای جهانی، انتشار گازهای گلخانهای همچنان رو به افزایش است.
دانشمندان میگویند بسیاری دولتها باید با تعیین سیاستهایی واضح انتشار گازهای گلخانهای را از طریق تعطیلی نیروگاههای ذغالسنگسوز-ذغالسنگ آلایندهترین سوخت فسیلی است- و اقداماتی دیگر همچون حذف تدریجی خودروهایی که با سوخت آلاینده کار میکنند و افزایش فناوریهای انرژی پاک، محدود کنند.
بهگفته دانشمندان، این اقدامات در کنار اقداماتی در حوزه کشاورزی و صنعت، میتواند دستیابی به هدف تعیینشده ۱/۵ درجه سانتیگراد در معاهده پاریس، را ممکن کند.
تمرکز بر حق افراد بومی، نقطه عطف سیاوپی۲۶؟
گروه «رصد اقدامات اقلیمی»، موسوم به سیاِیتی، متشکل از دانشمندان و سیاستگذارانی است که تاثیرات احتمالی تعهدات اقلیمی کشورها را بررسی میکنند. بر اساس ارزیابی این گروه، بسیاری کشورها همین حالا هم در زمینه دستیابی به اهداف معاهده پاریس، کمکاری نشان دادهاند.
اما سیاوپی۲۶ تنها درباره تعهدات کربنی و مذاکرات بین کشورها نیست. اتحادیههای مشاغل و صنایع نیز باید وارد میدان شوند و تعهدات جدیدی بپذیرند. صنعت سیمان در ماه اکتبر وعده داد که تا سال ۲۰۵۰ «کربنخنثی» شود. افراد خیر و نیکوکار هم اهداف خودشان در این زمینه، از جمله میلیونها دلار برای حفاظت از زمین و حقوق زمین افراد بومی، را اعلام خواهند کرد. دانشمندان حق افراد بومی بر زمینهایشان را مرتبط با حفاظت از تنوع زیستی و کاهش جنگلزدایی و در نتیجه آن، کاهش انتشار کربن، در جنگلهای بارانی آمازون و مناطق گرمسیری میدانند.
سخن به میان آوردن از حق افراد بومی بر سرزمینهایشان برای نخستین بار در سیاوپی۲۶ مطرح خواهد شد و دانشمندان امیدوارند که حرف زدن از آن، بودجهای برای آن فراهم کند.
بسیاری فعالان محیطزیست درباره خروجی نشست گلاسگو تردید دارند؛ برای مثال، گرتا تونبرگ، فعال محیطزیست جوان سوئدی در این نشست شرکت نمیکند.
همچنین گمانهزنیهایی درباره توانایی چهارچوب اقلیمی سازمان ملل برای روبهرو شدن با چالشهای محیطزیستی مطرح شده است. اما تغییر جهت از مصرف سوختهای فسیلی به سمت فناوری انرژی پاک طی دهههای گذشته سرعت یافته است و بسیاری صاحبنظران بر این باورند که دیپلماسی اقلیمی در این تغییر رویه نقش داشته است.
راه آمده، مسیر نرفته
بنا بر گزارشها، تعویق یکساله در برگزاری نشست بهدلیل همهگیری کرونا به کشورها فرصت بیشتری برای اندیشیدن به تعهدات اقلیمیشان و به «هیات میاندولتی تغییر اقلیم» برای آمادهسازی برای نشست گلاسکو داده است. اما از سوی دیگر، محدودیتهای مربوط به سفر و توزیع نابرابر واکسن کرونا در سراسر جهان، برای شرکتکنندگان در این نشست ، چالشهای بسیاری به وجود آورده است.
گرچه بریتانیا، میزبان سیاوپی۲۶، به تهیه واکسن برای تمامی شرکتکنندگان این نشست متعهد شده و هزینه اقامت نمایندگانی که نیاز به قرنطینه را دارند را نیز پرداخته است، گمان میرود همچنان برخی دانشمندان و حامیان محیطزیست سازمانهای غیردولتی که دیدبان و مشاور کشورهای در حال توسعهاند، برای شرکت در این نشست با مشکل مواجه شوند.
برای بسیاری، چالش اصلی پس از نشست گلاسگو، اطمینان حاصل کردن از دنبال کردن این وعدهها در داخل کشورهاست. دانشمندان خواهان اقدام قاطع برای کنار گذاشتن سوختهای فسیلیاند.
اما از جهات بسیاری، تحول اقتصادی که دانشمندان خواستار آن بودند همین حالا نیز آغاز شده است. قیمت انرژی تجدیدپذیر و پاک مانند انرژی خورشیدی و بادی طی یک دهه گذشته بسیار کاهش یافته است. در بسیاری مناطق، انرژی پاک حالا ارزانتر از سوختهای فسیلی است. بنا بر یک گزارش منتشرشده جدید آژانس بینالمللی انرژی، با سیاستهای اقلیمی کنونی، مصرف ذغالسنگ افزایش و به نقطه اوج میرسد و در سال ۲۰۲۵ شروع به کاهش خواهد کرد. اوج مصرف نفت حدود یک دهه دیگر خواهد بود. اما اقتصاد جهانی هنوز متکی به سوخت فسیلی است و دانشمندان بر این باورند که گام به جلو برای تغییر آن، اصلا و ابدا آسان نیست.
تامین سوخت برای جهان
انرژیهای تجدیدپذیر همانند انرژی بادی و خورشیدی، با انگیزههای دولتی و کاهش قیمت، بهسرعت در حال گسترش است اما توقف استفاده از سوخت فسیلی همچنان دشوار است.
اما تحول عظیم در حوزه انرژی چگونه روی میدهد؟ دانشمندان و دانشگاهیان سالها درباره همهچیز در این باره، از مالیات بر کربن تا تاثیرات زیستمحیطی انرژی خورشیدی و بادی پژوهش کردهاند؛ درباره چالشهای اجتماعی پیشروی کشورهای ثروتمند و فقیر، با کنار گذاشتن سوخت فسیلی و مصرف انرژی پاک هم تحقیق کردهاند.
سیاستمداران در برخی کشورها با اقتصاد متکی به سوختهای فسیلی، اغلب از نابودی مشاغل در اثر این تحول، یعنی تغییر سوخت فسیلی به انرژی پاک میگویند. اما تحقیقات نشان میدهد رفتن به سمت انرژی پاک، بیشتر ایجاد کسبوکار ایجاد میکند تا اینکه آن را نابود کند. نتایج یک پژوهش اخیر در این زمینه نشان میدهد که تعهدات اقلیمی فعلی جهان میتواند تا سال ۲۰۵۰، ۵ میلیون شغل جدید در حوزه انرژی بیافریند.
بهگفته یک استاد حوزه اقتصاد و محیطزیست در میلان ایتالیا، با به کار بستن سیاستهای جدید، مشاغل وابسته به سوخت فسیلی از بین خواهد رفت و هزینه انرژی در بسیاری مناطق میتواند افزایش یابد. پس افرادی بازنده این تحول خواهند بود، مگر آنکه دولتها برای پیدا کردن کار دیگر برای این این دسته وارد عمل شوند و کمکحال افراد فقیر در صورت بالا رفتن بهای انرژی باشند. سرنوشت سیاستمداران نیز با افزایش درخواست مردمی برای اقدامات اقلیمی، در دست اقدام سریع برای پرداخت به این مشکلات است. امری که حتما «شدنی» و البته «اجتنابناپذیر» خواهد بود.
مقامهای حدود ۲۰۰ کشور جهان در راستای مقابله با گرمایش زمین، دو هفته در بزرگترین شهر اسکاتلند گرد هم میآیند تا علاوه بر حل مسائل بهجا مانده از توافقنامه آب و هوایی پاریس، راهکارهای کشور خود در زمینه مهار گازهای گلخانهای و مقابله با اثرات تغییرات آب و هوایی را ارائه دهند.
از جمله اهداف دیگر این نشست بررسی افزایش دمای کره زمین است که در مقایسه با قرن گذشته بیش از ۱/۵ درجه سانتیگراد بیشتر شده است.
به گفته دانشمندان، احتمال دستیابی کامل به توافقات ۶ سال قبل پاریس کاهش یافته و در مقابل، دمای کره زمین ۱/۱ درجه سانتیگراد بیشتر شده است.
با روند صعودی گرمایش زمین، سرعت ذوب یخهای قطبی بیشتر شده و باعث بالا آمدن سطح آب اقیانوسها و در نتیجه تغییرات شدید آب و هوایی میشود.
پیشبینی میشود در صورت تحقق برنامهریزیها و کاهش انتشار گازهای گلخانهای در دهه آینده، تا سال ۲۱۰۰ میلادی دمای زمین تا ۲/۷ درجه سانتی گراد بیشتر شود.
الوک شارما، نماینده پارلمان بریتانیا و رییس کنفرانس گلاسگو در مصاحبه با اسکای نیوز گفت از چالشهای بزرگ اقلیمی، محقق نشدن بسیاری از موارد توافق شده در پاریس است. او همچنین گفت در حال حاضر چین بزرگترین تولید کننده گازهای گلخانهای در جهان است و انتظار میرود تلاش این کشور در جهت اهداف اقلیمی افزایش یابد.
ایالات متحده و هند، پس از چین در رتبه های بعدی کشورهای آلاینده هستند.
به گفته الوک شارما، تمام کشورهای جهان باید در جهت رسیدن به ایدهآلهای اقلیمی تلاش کنند اما انتظارات از گروه جی ۲۰ که تولید کننده ۸۰ درصد از آلودگیهای آب و هوایی هستند، بیشتر است.
از جمله اهداف نشست گلاسگو، ارائه راهکارهایی است که چگونه کشورهای ثروتمند در جهت رسیدن به اهداف اقلیمی به کشورهای فقیر کمک کنند.
شاهزاده چارلز، پسر ملکه بریتانیا، اجلاس گلاسگو را آخرین فرصت برای نجات زمین خواند و گفت رهبران گروه جی۲۰ مسئولیت سنگینی در قبال نسلهای آینده دارند.
فردا شاهزاده چارلز به نیابت از ملکه الیزابت دوم، از شرکتکنندگان کنفرانس اقلیمی سازمان ملل (کاپ ۲۶) استقبال خواهد کرد.
در آستانه برگزاری سیاوپی۲۶ و بهنقل از برخی مقامها، رهبران گروه ۲۰، متشکل از اقتصادهای قدرتمند جهان، بر سر حذف تدریجی ذغالسنگ و محدود کردن متوسط گرمایش جهانی به ۱/۵ درجه سانتیگراد دچار اختلافنظر شدهاند. که این خود مایه تردید درباره امکان تحقق اهداف بیشتر اقلیمی است.
گرد آمدن رهبران جهان در رم، پایتخت ایتالیا، در آستانه سیاوپی۲۶، قرار است حالوهوای این نشست را که بهمدت دو هفته، از ۹ تا ۲۱ آبان ادامه خواهد داشت، مشخص کند.
رهبران گروه۲۰، شامل آمریکا، چین، روسیه و عربستان سعودی، برای ایجاد یک جبهه مشترک برای پایبندی بهتر به معاهده اقلیمی پاریس سال ۲۰۱۵، تلاش خواهند کرد. بر اساس این پیمان، کشورها باید انتشار گازهای گلخانهایشان را هر چه سریعتر کاهش دهند تا جهان تا نیمه قرن ۲۱ به «انرژی صفر» برسد.
بهگفته مقامات، ایجاد توافق بر سیاستهایی بهمنظور دستیابی به هدف مذکور، با وجود تعارض منافع اعضای گروه۲۰ دشوار خواهد بود و احتمال میرود خروجی این نشست چندان پربار نباشد.
همچنین بحرانهای اخیر در حوزه انرژی نیز رهبران جهان را به بازبینی درباره مواضعشان نسبت به سوختهای فسیلی واداشته است. بهنقل از یک منبع مطلع از گفتوگوها، کمبود تامین ذغالسنگ در چین، به تجدیدنظر این کشور درباره این سوخت فسیلی انجامید و برای مباحثی چون اهمیت امنیت انرژی و امکان در نظر گرفتن اضافه کردن احتمالی نیروگاههای ذغالسنگ، جا باز کرد.
فعالان اقلیمی نگراناند که بدون دریافت پیام مثبتی از رهبران گروه۲۰، تحقق توافق در سیاوپی۲۶، حتی بیش از پیش، سخت باشد. بهگفته یکی از مقامات ارشد شرکتکننده در گفتوگوها، گروه ۲۰ و سیاوپی۲۶، میتوانند متقابلا مایه تحکیم و یا تضعیف باشند.
ماریو دراگی، نخستوزیر ایتالیا، اوایل ماه اکتبر گفت این کشور، که ریاست دورهای گروه۲۰ را بر عهده دارد، امیدوار است که رهبران گروه۲۰، پیش از برگزاری سیاوپی۲۶، به توافقنظر برسند.
دراگی تاکید کرد که بحران اقلیمی تنها با عملکرد قاطع، هماهنگ و همگام همه بازیگران اصلی صحنه جهانی قابل مدیریت است. او اشاره کرد که کشورهای عضو گروه ۲۰، مسئول حدود سهچهارم آلایندگی کربنی در جهاناند.
حذف تدریجی ذغالسنگ؛ حرف مگو در گفتوگوی گروه۲۰
مسئله ذغالسنگ، سنگ محک رهبران گروه۲۰ خواهد بود. چند کشور عضو این گروه از جمله چین، آمریکا و استرالیا، از مصرفکنندگان و تولیدکنندگان عظیم ذغالسنگ در جهاناند. در دیدار وزیران محیطزیست کشورهای عضو گروه۲۰ در ناپل در ماه ژوئیه، بر سر تاریخی برای حذف تدریجی مصرف ذغالسنگ و پایان ساخت نیروگاههایی که با این سوخت کار میکنند، توافقی حاصل نشد.
بهنقل از افراد آگاه از جریان مذاکرات در ناپل، کشورهای دارای منابع غنی ذغالسنگ مانند چین، هند و استرالیا، از مخالفان رسای تعیین چنین اهدافی بودند. ترکیه، روسیه و عربستان سعودی نیز مخالفتشان را ابراز کرده بودند.
بهگفته یک منبع مطلع، برخی کشورها نیز نگراناند که توافق برای حذف تدریجی ذغالسنگ، بهسرعت به فشار برای پایان تدریجی استفاده از سوختهایی فسیلی دیگر مانند گاز و نفت منجر شود.
جهش در قیمت سوختهای فسیلی، با بازگشایی اقتصادی پس از قرنطینههای کوویدـ۱۹، موجب اتکای بسیاری کشورها، از جمله چین و بریتانیا را به ذغالسنگ، برای تامین انرژی در حوزه صنعت و برق شده است.
مقامات اقلیمی کشورهای گروه۲۰ پیش از دیدار رهبرانشان در رم ایتالیا با یکدیگر ملاقات میکنند تا درباره مسائل اینچنینی رایزنی و مهلتی برای پایان اعطای یارانههای سوختهای فسیلی تعیین کنند.
شی جینپینگ، رییسجمهور چین، پرجمعیتترین کشور جهان، در ماهآوریل گفت که این کشور مصرف ذغالسنگ را تا سال ۲۰۲۶ بهتدریج کاهش میدهد. اما نه چین و نه هند، دومین کشور پرجمعیت جهان، تمایل ندارند به تاریخی برای حذف ذغالسنگ، متعهد شوند و درباره ذغالسنگ، حتی از اصطلاح حذف تدریجی استفاده هم نمیکنند.
بهگفته یک فرد مطلع، شورای دولتی چین، طرحی برای این کشور برای گذر از نقطه اوج آلایندگی با دیاکسید کربن، تا پیش از سال ۲۰۳۰، منتشر کرده است. در این طرح آمده که ساختوساز نیروگاههای ذغالسنگ باید از استانداردهای مصرف بهینه انرژی بینالمللی تبعیت کند. این در حالی است که در نسخه پیشین این طرح، اشارهای به نیروگاههای ذغالسنگسوز جدید نشده بود. چندین هدف مقرر برای استفاده از انرژی تجدیدپذیر هم از نسخه اخیر این طرح حذف شده است و بهجای آن، بر امنیت انرژی تاکید بیشتری شده است. ذغالسنگ انرژی حدود ۵۶ درصد از صنایع سنگین چین را تامین میکند و برای تامین امنیت انرژی این کشور حیاتی محسوب میشود.
چین چند روز پیش نیز اهداف اقلیمی جدیدش را منتشر کرد که تکرار همان ارقام پیشتر اعلامشده رییسجمهور این کشور در سال ۲۰۲۰ بود. در این نسخه جدید، چین، بهرغم فشارهای جهانی برای آغاز زودتر کاهش گلخانهای، وعده داده تا پیش از سال ۲۰۳۰ انتشار گازهای گلخانهای را کم کند و گفته تا ۲۰۶۰ نیز «کربنخنثی» خواهد شد.
چین همچنین به قطع تامین مالی استفاده از ذغالسنگ در خارج این کشور، انعطاف بیشتری نشان داده است و بهگفته یک منبع مطلع، اگر این کشور بخواهد تغییری در این زمینه ایجاد کند، احتمالا همین خواهد بود. شی جینپینگ در نشست سازمان ملل متحد درماه سپتامبر گفته بود که چین، ساخت پروژههای ذغالسنگی در خارج را متوقف میکند. بهگفته برخی افراد، چین در گفتگوهای گروه۲۰ در تابستان ۲۰۲۱ بر سر مساله ذغالسنگ، بیشترین مقاومت را از خود نشان داده است.
اقتصادهای برتر جهان و دانشمندان اقلیمی برای دستیابی بخ توافقی بهمنظور محدود کردن متوسط گرمایش جهانی به ۱/۵ درجه سانتیگراد در قیاس با دوران پیشاصنعتی، اصرار میکنند تا آنچه بروز یک فاجعه زیستمحیطی میخوانند را دفع کنند.
کشورهای در حال توسعه همانند چین و هند گفتهاند که مهم است ابتدا بر اجرای وعدههای فعلی تاکید و کمک به کشورهای کمدرآمدتر برای مقابله با تغییرات اقلیمی تمرکز شود. این دو کشور همچنین بهکرات از کشورهای توسعهیافته بهعلت کمکاری در تحقق وعدههایشان در کاهش گازهای گلخانهای و تامین کمک مالی برای کشورهای در حال توسعه، انتقاد کردهاند.
بهباور یک مقام آگاه از جریان مذاکرات اقلیمی، چین و هند در صورتی که کشورهای توسعهیافته نشان دهند به وعدههایشان عمل میکنند، تمایل بسیار بیشتری به تعهد به تعیین اهداف اقلیمی خواهند داشت.
نشست رهبران کشورهای گروه۲۰ همچنین اولین ملاقات حضوری اعضای این گروه از زمان شیوع همهگیری کوویدـ۱۹ است. رهبران چهار کشور از جمله چین و روسیه برای شرکت حضوری در این نشست به ایتالیا سفر نکردند.
بیست و ششمین اجلاس آب و هوایی سازمان ملل که قرار است از روز یکشنبه، نهم آبان، در شهر گلاسگو اسکاتلند آغاز شود، میزبان دهها تن از رهبران جهان خواهد بود.
این دور از گفتوگوهای اقلیمی سازمان ملل، که به اجلاس COP26 معروف شده، قرار بود سال گذشته برگزار شود اما به علت شیوع کرونا یک سال به تعویق افتاد.
در این اجلاس مقامهایی همچون جو بایدن، رییس جمهوری آمریکا، امانوئل مکرون، رییس جمهوری فرانسه، بوریس جانسون، نخست وزیر بریتانیا، ماریو دراگی، نخست وزیر ایتالیا، جاستین ترودو، نخست وزیر کانادا، اسکات موریسون، نخست وزیر استرالیا، و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، حضور خواهند داشت.
از دیگر رهبران حاضر در سیاوپی۲۶ میتوان به رجب طیب اردوغان، رییس جمهوری ترکیه، نفتالی بنت، نخست وزیر اسرائیل، نیکولا استورجن، وزیر اول اسکاتلند، اسفتن لوون، نخست وزیر سوئد، و همچنین روسای جمهوریهای کره جنوبی، مصر، سوییس، نیجریه، غنا، آرژانتین و کلمبیا اشاره کرد.
انتظار میرود دهها تن از رهبران دیگر کشورها نیز در این اجلاس حضور یابند، اما هنوز سفر آنها به صورت قطعی اعلام نشده است.
با این حال، شماری از رهبران کشورها و از جمله برخی کشورهایی که سهم زیادی در تغییرات اقلیمی دارند، با اشاره به دلایل مختلف گفتهاند در نشست گلاسکو حاضر نخواهند بود و به اعزام نماینده بسنده کردهاند.
ولادیمیر پوتین، رییس جمهوری روسیه، ظاهرا به علت بیم از ابتلا به کرونا حاضر نشده به اسکاتلند برود.
شی جینپینگ، رییس جمهوری چین که کشورش بیش از یکچهارم کل گازهای گلخانهای جهان را منتشر میکند، نیز برای حضور در این نشست به گلاسگو نمیرود.
غیبت رییس جمهوری چین در این نشست در حالی است که انتظار میرود حاضران در این اجلاس به شدت از سیاستهای آب و هوایی این کشور انتقاد کنند.
چین روز پنجشنبه وعدههایی را که سال گذشته رییس جمهوری این کشور برای مقابله با تغییرات اقلیمی مطرح کرده بود، بدون هیچ گونه افزایشی به تصویب رساند و آن را برای سازمان ملل ارسال کرد.
این کشور بزرگترین مصرفکننده زغالسنگ جهان محسوب میشود اما وعده داده است تا سال ۲۰۳۰ میزان انتشار گازهای گلخانهای (ناشی از سوختهای کربنی) را ۶۵ درصد کاهش دهد. این رقم بسیار پایینتر از حدی است که فعالان محیط زیست انتظار داشتند.
علاوه بر رهبران روسیه و چین، الیزابت دوم، ملکه بریتانیا، نیز در نشست گلاسگو حضور نخواهد داشت و به علت شرایط جسمانیاش، به صورت ویدیویی در این نشست حاضر خواهد شد.
ایران نیز رسما اعلام کرده ابراهیم رئیسی به گلاسگو سفر نخواهد کرد، اما هیاتی به نمایندگی از جمهوری اسلامی در این نشست حاضر خواهد شد. پیشتر برخی فعالان سیاسی خواستار بازداشت ابراهیم رئیسی در صورت سفر به اسکاتلند شده بودند.
دیوید آتنبرو، مستندساز و تاریخ طبیعیدان مشهور بریتانیایی، به عنوان «مدافع مردم در سیاوپی۲۶» در این اجلاس حضور فعالی خواهد داشت. گرتا تونبرگ، فعال محیط زیست سوئدی، نیز به گلاسگو سفر میکند.
علاوه بر رهبران و مقامهای ارشد کشورهای جهان، انتظار میرود بین ۲۵ تا ۳۰ هزار نفر از افراد غیرسیاسی، از جمله بازرگانان، خبرنگاران، معترضان و سازمانهای مردمنهاد، برای شرکت در این اجلاس به گلاسگو بروند.
نشست گلاسکو از نهم تا بیستویکم آبان ادامه خواهد داشت. به باور شماری از کارشناسان و فعالان محیط زیست، این اجلاس آخرین فرصت جهان برای جلوگیری از فاجعهای است که در دهههای آینده گریبان زمین را خواهد گرفت.
گزارش سال ۲۰۲۰ سازمان ملل متحد نشان داد که با تعهد فعلی دولتها، میانگین دمای زمین تا پایان این قرن نزدیک به ۳ درجه افزایش مییابد. این میزان گرمایش زمین منجر به فجایعی جبرانناپذیر میشود.
کارشناسان سازمان ملل متحد پیشتر در گزارشی پیرامون پیامدهای مخرب تغییرات اقلیمی، هشدار داده بودند که گرم شدن کره زمین بیشتر از ۱.۵ درجه سانتیگراد، تاثیرات جبرانناپذیری بر سیستمهای انسانی و زیست محیطی خواهد داشت و خشکسالی، قحطی و انقراض گونهها تنها برخی از این عواقب خواهد بود.
با این حال امید همچنان وجود دارد؛ با اینکه بسیاری از بستههای پیشنهادی دولتها ممکن است وعدههای توخالی از آب دربیاید، افزایش قیمت گاز در اروپا و کمبود بنزین اخیر در بریتانیا ممکن است برای دولتها تلنگری شود تا راهبردهای رشد انرژی سبزشان را از طریق تامین الکتریسیته و گرما در خانهها و وسایل نقلیه، سرعت ببخشند.
موفقیت حزب سبز در انتخابات اخیر آلمان، که ۱۴.۸ درصد آرا را به خود اختصاص داد، نیز نشانهای مهم از خواست افراد برای اقدامات اقلیمی در کشوری با اقتصاد قدرتمند است.
انتظار میرود پاییز امسال حدود ۲۵ هزار نفر برای شرکت در نشست سالیانه «چارچوب پیماننامه سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی» به گلاسگو، بزرگترین شهر اسکاتلند، سفر کنند.
این دور از گفتوگوهای اقلیمی سازمان ملل متحد قرار بود سال ۲۰۲۰ برگزار شود که بهدلیل همهگیری ویروس کوویدـ۱۹ به تعویق افتاد.
در حاشیه اجلاس اصلی از ۹ تا ۲۱ آبان، بریتانیا میزبان سلسله دیدارها و مراسمی با حضور رهبران جهان، دانشمندان و گروههای مدنی خواهد بود.
این اجلاس، بیستوششمین دور از نشستهای اقلیمی سازمان ملل متحد موسوم به سیاوپی۲۶ است و تمامی ۱۹۷ کشور عضو «چارچوب پیماننامه سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی» قرار است در آن شرکت کنند.
بریتانیا از شرکتکنندگان خواسته اهدافی بلندپروازانهتر برای کاهش گازهای گلخانهای در جهان تا سال ۲۰۳۰، ارائه دهند تا به جهان کمک کند در میانه قرن ۲۱ به «انرژی صفر» برسد.
بریتانیا همچنین از کشورها خواسته تا مشارکت برای تطبیق با تغییرات اقلیمی و هزینههای مالی را افزایش دهند و مقرراتی که ناظر بر اجرای معاهده اقلیمی ۲۰۱۵ پاریس است را نیز نهایی کنند.
در سال ۲۰۲۱ بلایای طبیعی همچون سیلهای فاجعهبار، آتشسوزی جنگلها و مراتع و موجهای گرما دامنگیر جهان بوده است.
نیاز به اقدامات اقلیمی هرگز تا این اندازه فوریت نداشته است. در ادامه ببینیم که نشست گلاسگو به چه خواهد پرداخت.
آمادگی برای بحث و گفتوگو
بسیاری از مسائل اقلیمی از زمان دستیابی به معاهده ۲۰۱۵ پاریس لاینحل باقی ماندهاند؛ معاهدهای که بهموجب آن، بیشتر کشورهای جهان به محدود کردن میانگین گرمایش جهانی به زیر ۲ درجه سانتیگراد و تلاش برای رساندن این رقم به ۵/۱ درجه سانتیگراد متعهد شدهاند.
یک منشاء اختلافنظر که همچنان باقیمانده، نحوه عملکرد بازار کربن بینالمللی است. بر اساس ماده ۶ توافق پاریس، این بازارها به کشورها اجازه میدهند تا برای کاهش گازهای گلخانهای مضاف بر اهداف تعیینشدهشان، اعتبار دریافت کنند. این اعتبار میتواند به کشورهایی که در رسیدن به تعهداتشان با مشکل روبهرو شدهاند، فروخته شود.
اما اجرای بازارهای کربن بسیار دشوار است. کشورهای در حال توسعه نگراناند که چنین بازارهایی، کشورهای ثروتمند را از بار سنگین کاهش گازهای گلخانهای داخلی رها کند و از آن سو آنان را به مشارکت اندک برای کاستن گازهای گلخانهای در خارج، از طریق خرید اعتبار، قادر سازد.
استدلال کشورهای ثروتمند این است که کشورهای در حال توسعه میتوانند از همان اعتبار کاهش گازهای گلخانهای که میفروشند، بهعنوان اعتبار برای اهداف کاهش داخلی خود استفاده کنند. در این صورت، اعتبار مذکور برایشان دوبار محاسبه خواهد شد.
همچنین اعتبارهای قدیمی جمعشده و باقیمانده از پیمان اقلیمی کیوتو ۱۹۹۷، به عنوان معاهدهای دیگر برای کاهش گازهای گلخانهای، ممکن است اقتصادهای تازه نشو و نما یافته همچون برزیل و هند و کشورهایی با اقتصاد بسیار وابسته به کربن، مانند استرالیا و روسیه، را قادر سازد بدون زحمت اضافه، به اهداف کاهش در آینده دست یابند.
این خود با روح معاهده پاریس برای افزایش ارائه حمایت به کشورهای کمدرآمدتر برای توسعه پایدار اقتصادی، ناسازگار است.
معاهده پاریس، به تهدیدات فعلی برای کشورهایی که در برابر تغییرات اقلیمی، از افزایش سیل تا خشکسالی آسیبپذیرند، اشاره کرده است. ماده ۸ این معاهده درباره آمادگی در موارد خسارت و زیان، به کشورهای کمدرآمدتر وعده ارائه کمک فنی و مالی میدهد؛ اما نحوه عملی ساختن این وعدهها روشن نیست.
یک مساله مناقشهبرانگیز دیگر هم تامین سالیانه ۱۰۰ میلیارد دلار کمک مالی برای هزینههای اقلیمی است.
کشورهای در حال توسعه برای گذار به انرژی سبز به این مبلغ نیازمندند. اما کشورهای ثروتمند همواره از تامین این هزینه، با رقمی که در سال ۲۰۱۰ تعیین شده است، سر باز زدهاند.
جو بایدن، رییسجمهور آمریکا، اخیرا از دوبرابر کردن مشارکت ایالات متحده در تامین این هزینه خبر داده که ممکن است دیگر اقتصادهای قدرتمند جهان را نیز با خود در این امر همراه کند. اما حتی با تحقق این وعده، همچنان کمبود قابلتوجهی در کمک مالی وجود خواهد داشت.
جهان دست به کار میشود
مسائل پیشروی نمایندگان شرکتکننده در سیاوپی۲۶، فهرستی بلندبالا و شرایط پرمخاطره خواهد بود. اما بزرگترین پیچیدگی ممکن است از دل شرایطی که این مذاکرات تحت آن برگزار خواهد شد، به وجود آید.
کمبود واکسن کرونا و هزینه بالای سفر، چشمانداز برگزاری یک نشست فراگیر در گلاسگو را تهدید میکند. نمایندگان کشورهای کمدرآمدتر هشدار دادهاند که چنین مسائلی، سفر برای شرکت در مذاکرات اقلیمی را دشوار میسازد.
گرچه حضور نصفهونیمه کشورها ممکن است موجب برای برهمخوردن گفتوگوها نشود، چرا که بسیاری مسائل از راه دور هم قابل حلوفصل است، اما اگر نمایندگان کشورهای کمدرآمدتر به این مراسم دسترسی نداشته باشند، بررسی دستاوردهای این نشست، احتمالا کمرنگتر خواهد شد.
سیاوپی۲۶ همچنین در حالی برگزار میشود که روابط بینالمللی تیرهوتار است. خروج بریتانیا از اتحادیه اروپا بین این کشور و اتحادیه فضایی مسموم ایجاد کرده است. آمریکا و چین با سهم ۴۰ درصدی از آلایندگی گازهای گلخانهای در جهان، بر سر دریای جنوبی چین درگیر یک نزاعاند. پیمان امنیتی میان آمریکا، بریتانیا و استرالیا، موسوم به «اوکوس»، هم خشم فرانسه را برانگیخته است. تمامی این مسائل میتواند امیدها برای همکاری در سیاوپی۲۶ را در هم بکوبد.
اما شاید بزرگترین مانع پیشرفت در حوزه اقلیمی، در گلاسگو نباشد؛ بلکه در پایتخت هر کشور باشد. هر کشوری مشکلات داخلی خاص خودش را دارد که اعتبار بینالمللی نشست سیاوپی۲۶ را مشخص خواهد کرد.
خروج از «چارچوب پیماننامه سازمان ملل درباره تغییرات اقلیمی» پیشتر اتفاق افتاده است. خروج کانادا از پیمان کیوتو در سال ۲۰۱۱ و خروج موقت آمریکا از معاهده پاریس در سال ۲۰۱۷، هر دو علل داخلی داشت. سیاست داخلی کشورها از دیرباز، عامل تصمیمگیرنده برای تعهدات اقلیمی کشورها در نشستهای سیاوپی بوده است.
چهارچوب معاهده پاریس به این امر واقف است و اجازه میدهد تا هنگامی که اهداف برای اقدامات اقلیمی ملی در طول زمان رو به بهبود رود، تعهدات هر کشور با کشور دیگر متفاوت باشد.
اما یک گزارش سال ۲۰۲۰ سازمان ملل متحد نشان داد که تعهد فعلی دولتها، جهان را در مسیر نگه داشتن میانگین دمای زمین روی ۳ درجه قرار میدهد که این حتی نزدیک به آنچه باید هدف اقلیمی تعیینشده باشد، هم نیست.
با این حال امید همچنان وجود دارد. با اینکه بسیاری از بستههای پیشنهادی دولتها ممکن است وعدههای توخالی از آب دربیاید، افزایش قیمت گاز در اروپا و کمبود بنزین اخیر در بریتانیا ممکن است برای دولتها تلنگری شود تا راهبردهای رشد انرژی سبزشان را از طریق تامین الکتریسته و گرما در خانهها و وسایل نقلیه، سرعت ببخشند.
موفقیت حزب سبز در انتخابات اخیر آلمان، که ۱۴/۸ درصد آرا را به خود اختصاص داد، نشانهای مهم از خواست افراد برای اقدامات اقلیمی در کشوری با اقتصاد قدرتمند است.
همچنین همانقدری که به گفتوگوهای اقلیمی سازمان ملل متحد توجه میکنیم، نباید از اهمیت سیاستهای اقلیمی ملی و نقش رایدهندگان در شکل دادن به رهبری در صحنه جهانی، غافل شویم.