مارک تیسن در یادداشتی در واشینگتن‌پست نوشت که میراث دونالد ترامپ را سرنوشت جمهوری اسلامی رقم خواهد زد. او خواستار پایان مذاکرات، گسترش حملات به ایران و حمایت پنهانی از مخالفان حکومت شد.
تیسن، نویسنده ارشد پیشین سخنرانی‌های جورج دبلیو. بوش، در یادداشت ۱۲ نوامبر خود استدلال کرد که شکست جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای لزوما جایگاه ترامپ را در تاریخ تعیین نمی‌کند. او به تجربه رونالد ریگان اشاره کرد که دو سال پس از پیروزی در ۴۹ ایالت، در انتخابات میان‌دوره‌ای ۱۹۸۶ کنترل سنا را از دست داد، اما میراثش با پایان جنگ سرد گره خورد.
تیسن همچنین از راجر زکهایم، مدیر موسسه رونالد ریگان، نقل کرد که معیار ارزیابی جایگاه ترامپ در تاریخ، دستیابی به یک «پیروزی تاریخی» بر حکومت ایران خواهد بود.
تیسن ادامه مذاکرات با تهران را بی‌فایده دانست
تیسن عملیات نظامی آمریکا علیه حکومت ایران را موفق ارزیابی کرد، اما با استناد به سخنان ترامپ نوشت که واشینگتن باید به دنبال «پیروزی کامل» باشد. به گفته او، بیش از شش ماه مذاکره به رهبری جی‌دی ونس، معاون رییس‌جمهوری آمریکا، رهبران جمهوری اسلامی را به واگذاری بخش‌های باقی‌مانده برنامه هسته‌ای متقاعد نکرده است.
او استدلال کرد که حملات آمریکا برنامه هسته‌ای ایران را به‌طور چشمگیری عقب انداخته، اما ممکن است عزم حکومت را برای دستیابی به سلاح هسته‌ای تقویت کرده باشد. به ارزیابی تیسن، اگر جمهوری اسلامی تا پایان دوره ترامپ دوام بیاورد، رهبران آن ممکن است منتظر تغییر دولت در واشینگتن بمانند و سپس بازسازی برنامه هسته‌ای را آغاز کنند.
زیرساخت‌های انرژی و حمل‌ونقل در فهرست اهداف پیشنهادی قرار گرفتند
تیسن از ترامپ خواست چهره‌های باقی‌مانده رهبری جمهوری اسلامی را از میان بردارد و تاسیسات هسته‌ای، توان موشکی بالستیک و صنایع دفاعی باقی‌مانده حکومت ایران را هدف قرار دهد. او همچنین خواستار نابودی زیرساخت‌های اقتصادی و انرژی شد که به گفته او منابع مالی سپاه پاسداران را تامین می‌کنند.
پیشنهاد او شامل حمله به بزرگراه‌ها، خطوط راه‌آهن، فرودگاه‌ها و بنادر مهمی هم بود که به ادعای او حکومت ایران برای دور زدن محاصره دریایی آمریکا از آن‌ها استفاده می‌کند.
تیسن خواستار حمایت پنهانی برای سرنگونی جمهوری اسلامی شد
تیسن پیشنهاد کرد ترامپ پس از این حملات، پایان عملیات عمده رزمی را اعلام کند و پنهانی از تلاش‌ها در ایران برای تضعیف و در نهایت سرنگونی جمهوری اسلامی حمایت کند. او با اشاره به اینکه دیوار برلین پس از پایان ریاست‌جمهوری ریگان فرو ریخت، نوشت که نتیجه سیاست پیشنهادی‌اش ممکن است پس از خروج ترامپ از کاخ سفید مشخص شود.
او در پایان، مخالفتش را با توصیه به تدوین «راهبرد خروج» از ایران تکرار کرد و نوشت که به باور او، تغییر حکومت در ایران، ونزوئلا و کوبا می‌تواند ترامپ را در کنار ریگان و فرانکلین دی. روزولت در شمار برجسته‌ترین روسای‌جمهوری آمریکا قرار دهد.
مجلس خبرگان رهبری، در ادامه پررنگ‌تر شدن خواست مقام‌های جمهوری اسلامی برای خروج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و تغییر دکترین هسته‌ای، خواستار بررسی خروج از ان‌پی‌تی و بازنگری در دکترین دفاعی شد. این نهاد در بیانیه‌ای بر تشدید مقابله با مخالفان حجاب اجباری نیز تاکید کرد.
مجلس خبرگان در بیانیه پنجشنبه ۲۱ آبان، بررسی خروج از ان‌پی‌تی، بازنگری در دکترین دفاعی و ایجاد بازدارندگی را «ضرورتی اجتناب‌ناپذیر» و «مطالبه‌ای عمومی و ملی» خواند.
این نهاد با اشاره به تهدیدهای نظامی علیه برنامه هسته‌ای ایران نوشت «نمی‌توان به نهادهای بین‌المللی مسئول در این زمینه امید داشت» و از مسئولان خواست با هدایت رهبر جمهوری اسلامی این موضوع را پیگیری کنند.
در هفته‌های گذشته شماری از نمایندگان مجلس و مقام‌های حکومتی خواستار خروج جمهوری اسلامی از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای و حرکت به سوی تولید سلاح هسته‌ای شده بودند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نهم آبان در مصاحبه با صداوسیما گفت هنوز تصمیم تازه‌ای درباره تغییر دکترین هسته‌ای گرفته نشده، اما این بحث مطرح است که در صورت وقوع دوباره جنگ، دکترین کنونی حفظ شود یا تغییر کند.
او گفت: «هنوز در دولت، در حکومت، تصمیم جدیدی گرفته نشده است؛ البته این بحث مطرح است که اگر دوباره جنگ شود، ما می‌خواهیم همان دکترین را داشته باشیم یا نه.»
رضایی ۲۰ آبان نیز در مصاحبه با المیادین، با رد انتقال اورانیوم غنی‌شده به خارج، از طراحی کشتی‌ها و زیردریایی‌های دارای پیشران هسته‌ای خبر داد. او این طرح‌ها و احتمال ساخت نیروگاه‌های کوچک را از دلایل نیاز به حفظ مواد غنی‌شده در ایران برشمرد.
جبهه پایداری، دوم آبان خواستار آغاز فوری روند خروج از ان‌پی‌تی شده بود. ابوالفضل ابوترابی، عضو کمیسیون شوراهای مجلس، نیز پنجم آبان خواست خروج از این پیمان با ساخت بمب اتم همراه شود.
محسن اراکی، عضو هیات رییسه خبرگان، نیز ۱۰ آبان خواستار بازنگری در عضویت جمهوری اسلامی در این پیمان شد.
علی‌اصغر نخعی‌راد، عضو کمیسیون امور داخلی مجلس، ۱۵ آبان این درخواست را تکرار کرد، اما خروج از ان‌پی‌تی را لزوما به معنای تصمیم برای دستیابی به سلاح اتمی ندانست. او همچنین گفت بیش از ۷۰ نماینده مجلس پیش‌تر درخواست تغییر دکترین هسته‌ای را امضا کرده‌اند و این درخواست همچنان مطرح است.
مخالفت با امتیازدهی به آمریکا و تهدید به گسترش پاسخ نظامی
خبرگان در موضوع مذاکره با آمریکا، با استناد به سخنان منتسب به مجتبی خامنه‌ای، امتیاز دادن به واشینگتن را «بی‌نتیجه و زمینه‌ساز درخواست‌های بیشتر و جنگ‌های بعدی» دانست.
این نهاد از مسئولان خواست از «مطالبات و حقوق ملت» عقب‌نشینی نکنند و تاکید کرد «رویکرد تسلیم‌آمیز» دستاوردهای حکومت را از بین خواهد برد. خبرگان از مسئولان خواست در کنار نیروهای مسلح و حامیان حکومت بایستند و به برخورداری از حمایت مردم اطمینان داشته باشند.
این مجلس همچنین هشدار داد در صورت حمله دوباره، نیروهای مسلح جمهوری اسلامی پاسخی «فوری و اثرگذار و بدون محدودیت جغرافیایی» خواهند داد. در بیانیه از دستگاه سیاست خارجی خواسته شد در همین مسیر حرکت کند و پیام ایستادگی حکومت را به دیگر کشورها، به‌ویژه همسایگان، برساند.
این مواضع در حالی مطرح شد که ترامپ ۲۱ آبان با اعلام بی‌نیازی از توافق با ایران، از جی‌دی ونس خواست توجه خود را بر آنچه فساد دموکرات‌ها خواند متمرکز کند.
یک روز پیش از آن، اکسیوس نیز به‌نقل از منابع حاضر در نشست گروه هفت، ترجیح ادامه فشار اقتصادی و محاصره بر جنگ یا توافق نامطلوب را گزارش داد.
به‌روایت این منابع، هدف این سیاست محدود کردن منابع مالی جمهوری اسلامی و دشوار کردن تامین مالی گروه‌های متحد و بازسازی توان نظامی آن است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز ضمن تاکید بر تاثیر تحریم‌ها و محاصره دریایی، آمادگی واشینگتن برای توافق را اعلام کرد.
در مقابل، رضایی ۲۰ آبان احتمال مذاکره را رد کرد و گفت گفت‌وگوی هسته‌ای به اجرای شروط تهران وابسته است. در حالی که قطر ۱۹ آبان از ادامه تلاش‌های میانجیگرانه و پاسخ مثبت دو طرف خبر داده بود.
شروط تهران از جمله شامل پایان محاصره دریایی، لغو تحریم‌ها، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و پایان درگیری در جبهه‌های منطقه‌ای است. واشینگتن خواهان طرح موضوع هسته‌ای از آغاز گفت‌وگوهای پایان جنگ است و اختلاف بر سر ترتیب اجرای این اقدامات همچنان ادامه دارد.
حمایت از گروه‌های نیابتی و پیشنهاد ستاد اقتصاد جنگ
مجلس خبرگان در ادامه بر حفظ حمایت از گروه‌های متحد و نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه تاکید کرد و با تمجید از حوثی‌های یمن و نیروهای حزب‌الله در لبنان، هماهنگی جبهه‌های درگیری را راهبردی موثر خواند.
این نهاد خواستار قرار گرفتن حمایت مستمر از این گروه‌ها در شمار اولویت‌های حکومت شد و تاکید کرد این حمایت نباید فراموش شود. در بیانیه از این هماهنگی با عنوان «وحدت ساحات» یاد شده است.
در بخش اقتصادی نیز خبرگان پیشنهاد تشکیل «ستاد اقتصاد جنگ» با مشارکت قوای مختلف و نظارت عالی نهاد رهبری را مطرح کرد.
این نهاد تلاش برای محاصره هوایی و زمینی و آسیب زدن به مسیرهای اقتصادی ایران را بخشی از جنگ اقتصادی دانست و رفع مشکلات معیشتی مردم را مهم‌ترین ماموریت مسئولان خواند. این نهاد با توصیف مردم به‌عنوان ستون قدرت ملی، تلاش‌های اقتصادی دشمن را ناموفق خواند و تشکیل این ستاد را راهی برای تقویت توان مقابله با فشارها دانست.
تاکید بر مقابله با مخالفان حجاب اجباری
مجلس خبرگان در بخش دیگری از بیانیه، گسترش آنچه را «ناهنجاری‌های اجتماعی» در حوزه حجاب خواند، به تلاش دشمنان برای فروپاشی جامعه نسبت داد و از دستگاه‌های مسئول خواست بیش از گذشته در این زمینه اقدام کنند.
این نهاد اجرای محدودیت‌های پوششی را وظیفه‌ای دینی و قانونی و خواست مردم توصیف کرد و نوشت همان‌گونه که از خاک کشور با خون کشته‌شدگان دفاع شده، باید از فضای فرهنگی نیز در برابر آنچه «هجوم دشمنان بداندیش» خواند، محافظت شود.
این تاکید در حالی است که قوه قضاییه ۱۹ آبان از بازداشت تعدادی از افراد در خیابان ایرانشهر تهران به اتهام «ترویج بی‌حجابی و بی‌عفتی» و ادامه برخوردهای دادستانی خبر داد.
میزان، رسانه قوه قضاییه، اعلام کرد این بازداشت‌ها در پی تاکید غلامحسین محسنی اژه‌ای بر برخورد با جریان‌هایی صورت گرفته است که حکومت آن را «سازمان‌یافته» می‌خواند. شمار دقیق، هویت و زمان بازداشت افراد اعلام نشد.
در همان روز دو کافی‌شاپ در مراغه پلمب شدند و ۱۸ آبان نیز پلمب یک کافه و بازداشت متصدی آن در بهارستان و پلمب کتابفروشی دی در تهران به دلیل آنچه جمهوری اسلامی «ترویج بی‌حجابی» نام می‌دهد، گزارش شد.
حسین شریعتمداری، نماینده رهبر جمهوری اسلامی در کیهان، نیز ۱۷ آبان مخالفت با حجاب اجباری را ابزار دشمن در جنگ دانست و از خودداری مسئولان از برخورد به‌دلیل شرایط جنگی انتقاد کرد.
هر دو طرف جنگ، آمریکا و جمهوری اسلامی، در حال حاضر به دنبال اعلام پیروزی هستند اما این غلبه و چیرگی در میدان جنگ تنها با امتیاز دادن طرف مقابل ممکن می‌شود. ظاهرا برای همین است که هیچ‌کدام نمی‌توانند با توافق از جنگ بیرون بیایند یا به پایانی دلخواه برسند.
حالا بعد از حدود هشت ماه هنوز برنده‌ای پیدا نشده و تا وقتی پیدا نشود، این وضعیت ملتهب و آتش زیر خاکستر مانده ادامه پیدا خواهد کرد. به نظر می‌رسد این روزها هر بیانیه، هر تکذیب و هر تهدید، بیشتر از آنکه یک تیتر خبری باشد، قیمت‌گذاری برای بهای خروجی است که هیچ‌کس حاضر نیست آن را بپردازد.
خروج پیروزمندانه یا نرمش قهرمانانه
ترامپ نمی‌تواند جنگی را که خودش شروع کرده، بدون نتیجه تمام کند. جی‌دی ونس بعد از باخت جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای نوشت: «دلیل باخت ما جنگ است.» ترامپ حرف او را تا حدی قبول کرد، اما گفت اگر برمی‌گشت باز هم همین کار را می‌کرد و کمی بعد در پستی نوشت: اگر جلو دسترسی جمهوری اسلامی به سلاح هسته‌ای گرفته نمی‌شد، «اسرائیل و در واقع کل خاورمیانه امروز وجود نداشتند».
پس جنگی که به قول ترامپ چنین چیزی را نجات داده، نمی‌تواند با دست خالی و بدون ارزش افزوده برای آمریکا تمام شود. برای همین پرونده هسته‌ای برای او سند پیروزی است، اما این رد مذاکره نیست: ترامپ دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای را «غیرقابل مذاکره» خواند و هم‌زمان از جست‌وجوی «راه‌حلی بلندمدت» حرف زد. خط قرمز او بمب است، نه گفت‌وگو.
تهران هم از طرف مقابل چنین حساب و کتابی دارد. سپاه پاسداران در نامه‌ای به رأی‌دهندگان آمریکایی، جنگ را شکست آمریکا خواند. محسن رضایی هم که چهره یک تندرو نظامی را به خود گرفته، به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی، بعد از دیدار با پوتین در مسکو گفت تا وقتی هفت شرط تهران اجرا نشود، نه مذاکره‌ای در کار است و نه تنگه هرمز باز می‌شود.
هفت شرط جمهوری اسلامی شامل پایان جنگ در همه جبهه‌ها، آزادسازی دارایی‌ها، لغو تحریم نفتی و پایان محاصره بنادر است. هر کدام از این‌ها، اگر بدون بازپرداختی باشد، در روایت جمهوری اسلامی یعنی آمریکا به هدفش نرسیده و تهران می‌تواند خودش را به‌عنوان پیروز این جنگ نمایش دهد، که البته بی‌راه نیست.
این به معنای وجود اختلافات واقعی است. واشینگتن امتیاز درباره اورانیوم بسیار غنی‌شده و دسترسی بازرسان را از همان آغاز می‌خواهد، و تهران می‌گوید ابتدا باید شروطش اجرا شود، از آزادسازی دارایی‌ها تا لغو تحریم نفتی. باز شدن و عادی شدن رفت و آمد در تنگه هرمز هم یکی از موضوعات است و هم یکی از اهرم‌های مذاکرات.
این روزها، حداقل چیزی که هر طرف می‌خواهد، همان چیزی است که طرف مقابل آن را شکست خودش می‌داند. اما این وضعیت ثابت نیست. بهای خروج با عجله در حال بالا رفتن است.
نکته اینجاست که هر دو طرف به‌شدت خواهان خروج پیروزمندانه هستند و نمی‌خواهند نرمش قهرمانانه داشته باشند. انتخابات میان‌دوره‌ای نشان داد عجله کدام طرف بیشتر است.
در واشینگتن، ونس باخت را به جنگ نسبت داد و ترامپ هم گران‌شدن بنزین را تا حدی پذیرفت؛ یعنی برای او خروج فوری‌تر شده است. همین نتیجه باعث شده در تهران، چنانچه گلف‌نیوز در تحلیلی نوشته، انعطاف کمتر شود و در طرف مقابل آمریکایی‌ها منعطف‌تر شوند؛ به‌نظر می‌رسد منطق این باشد که اگر زمان به نفع من کار می‌کند، چرا زودتر امتیاز بدهم؟
رفتارهای مشکوک و جنگ روایتی
یک رفتار مشترک را می‌توان در هر دو سوی این جنگ فرسایشی مشاهده کرد. هر دو سو، دو مخاطب دارند، یکی به‌عنوان طرف جنگ و دیگری مخاطب داخلی.
جمهوری اسلامی چیزی را به طرف مقابل و میانجی‌گرهایش می‌گوید، اما در رسانه‌ها همچون گلوله آتش خودش را نمایش می‌دهد. در سوی مقابل ایالات متحده آمریکا نیز علی‌الظاهر همین استراتژی را پیش گرفته است.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، اخیرا گفت «پیشرفتی برای گزارش ندارم» و در ادامه بعضی خواسته‌های جمهوری اسلامی را مضحک خواند. روز بعد ترامپ از «شتاب مثبت» در مذاکرات سخن گفت، جنگ را عملا تمام‌شده خواند و حمله تازه را بسیار بعید دانست، اما هم‌زمان گفت بزرگ‌ترین محاصره دریایی تاریخ و محاصره زمینی نیز همچنان پابرجاست.
این حرف‌های ترامپ برای او هزینه‌ای ندارد و به تهران هم امتیازی نمی‌دهد، اما بازار همیشه به این حرف‌ها واکنش نشان می‌دهد و قیمت نفت را بالا و پایین می‌کند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، در ایکس نوشت: «دست از ساختن خبر جعلی درباره مذاکرات خیالی بردارید.» عباس عراقچی هم گفت برنامه‌ای برای دیدار رضایی و ونس وجود ندارد. آن‌ها تلاش می‌کنند تا به سرعت حرف‌های طرف مخاصمه خود را تکذیب کنند و به قولی در جنگ روایت‌ها عقب نیفتند.
تهدید، اهرم چانه‌زنی
محسن رضایی حدود یک ماه پیش، به‌عنوان تهدیدی برای شروع‌نشدن دوباره درگیری‌های مستقیم، گفت اگر جنگ از سر گرفته شود، کابل‌ها، دیتاسنترها و تاسیسات هوش مصنوعی منطقه را هدف قرار می‌دهند.
فایننشال‌تایمز در گزارشی نوشته دست‌کم چهار شناور مرتبط با ایران بالای کابل‌های زیردریایی خلیج عمان رفتار غیرعادی داشته‌اند. شرکت ویندوارد، که این رفتار را ردیابی کرده، می‌گوید این الگو با نقشه‌برداری از مسیر کابل‌ها یا گذاشتن مین هم‌خوانی دارد، که البته قابل اثبات نیست!
ایالات متحده و جمهوری اسلامی هر دو تلاش دارند دیپلماسی و آمادگی نظامی را هم‌زمان پیش ببرند؛ یعنی این رفتار را می‌شود هم مقدمه عمل تعبیر کرد و هم بخشی از چانه‌زنی.
در تنگه هرمز هم تصویر بسیار مبهم است. الجزیره با استناد به مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) گزارش داده دست‌کم ۱۱ کشتی در یک هفته در تنگه و اطراف آن هدف قرار گرفته و سه کشتی غرق شده‌اند.
ارزیابی دریایی منتشرشده از طریق همین نهاد برخی حمله‌ها را به سپاه نسبت می‌دهد، اما جمهوری اسلامی می‌گوید نفتکشی که آتش گرفت به مین برخورد کرده است. اگر این فشارها حساب‌شده باشند، کارکردشان روشن است: هزینه از سرگیری جنگ را برای کشورهای خلیج فارس و شرکت‌های آمریکایی بالا می‌برند.
قدم اول نصیب کدام طرف می‌شود
وقتی هر قدم بخشی از روایت است، ترتیب قدم‌ها خودش مساله می‌شود. بنا بر گزارش آکسیوس، طرحی دو روزه روی میز است: آمریکا محاصره را بردارد و بخشی از دارایی‌ها را آزاد کند، جمهوری اسلامی بازرسان سازمان ملل را دعوت کند، روز دوم تنگه هرمز باز شود و بعد گفت‌وگو درباره اورانیوم غنی‌شده شروع شود. به گفته کالین، رییس سازمان اطلاعات ترکیه، گره همین‌جاست که کدام طرف اول حرکت کند. هر طرفی که انعطاف بیشتری نشان دهد و آماده دادن امتیاز شود، چهره بازنده به خود می‌گیرد.
اما یک بازیگر سوم هم هست که می‌تواند این ترتیب را به هم بزند: اسرائیل. گزارش‌ها می‌گویند نتانیاهو از ترامپ خواسته بود بعد از انتخابات آمریکا دوباره حمله کند و وزیر دفاعش هم گفته ماموریت در ایران کامل نشده است. اما این دولت در حال تغییر است. رییس‌جمهوری اسرائیل بعد از انتخاباتی که هیچ بلوکی اکثریت نیاورد، مأموریت تشکیل دولت را به آیزنکوت، رقیب مستقیم نتانیاهو سپرده است. اینکه دولت آینده اسرائیل در برابر ایران چه خواهد کرد، هنوز معلوم نیست.
ترامپ بعد از دیدار با نخست‌وزیر قطر گفت آمریکا «فقط وضع موجود را نگه می‌دارد» و نوشت متحدان خلیجی هم همین را ترجیح می‌دهند. دلیلش را می‌توان در بالا رفتن هزینه‌های جنگ برای آن‌ها یافت. برای ترامپ، وضع موجود محاصره‌ای است که اهرم فشار را بالای سر جمهوری اسلامی نگه می‌دارد، بی‌آنکه هزینه جنگ تمام‌عیار را داشته باشد و بی‌آنکه پیش از گرفتن امتیاز هسته‌ای چیزی بدهد. برای تهران، به نظر می‌رسد، فشاری است که بدون پذیرفتن هیچ شرطی احتمالا قابل تحمل می‌ماند. توافق، برعکس، از هر دو می‌خواهد اول حرکت کنند، امتیازاتی بدهند و روایت دیگری را بپذیرند.
البته به این معنی نیست که وضع موجود برای طرفین مطلوب یا بی‌هزینه باشد: به همین خاطر است که جنگی در مقیاسی کوچک در برخی مناطق ادامه دارد، ایالات متحده آمریکا به قشم حمله می‌کند و ترامپ آن را «حمله‌های جزئی» می‌نامد، و بنا بر گزارش‌ها کشتی‌ها هم هدف قرار می‌گیرند. این ناآرامی هزینه دارد، اما این هزینه‌ای تا حالا هیچ‌کدام را مجبور به پذیرفتن روایت شکست نکرده و شاید به همین دلیل ماندگار شده است.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، با تاکید بر اینکه نیازی به توافق با ایران نیست، از جی‌دی ونس، معاون خود، خواست تمام توجهش را به آنچه «فساد و جرم» در شهرها و ایالت‌های تحت اداره دموکرات‌ها خواند، معطوف کند. ونس پیش‌تر در تلاش برای توافق با تهران نقش داشت.
ترامپ پنجشنبه ۲۱ آبان در تروث سوشال نوشت: «از ونس، معاون رییس‌جمهوری، خواسته‌ام تمام توجه خود را بر فساد و جرایم گسترده‌ای متمرکز کند که در شهرها و ایالت‌های تحت اداره دموکرات‌ها در سراسر آمریکا جریان دارد.»
او مینه‌سوتا، کالیفرنیا و ایلینوی را از جمله ایالت‌هایی خواند که به گفته او با سوءمدیریت و فساد روبه‌رو هستند و دموکرات‌ها را به سرقت ماهانه میلیاردها دلار متهم کرد.
رییس‌جمهوری آمریکا در ادامه همین پیام، درباره ایران نوشت: «ما به توافق با ایران نیازی نداریم. آن روزها مدت‌هاست گذشته است. ما پولشان را در اختیار داریم، صدها میلیارد دلار، و تنگه‌شان را هم در اختیار داریم!»
ونس پیش‌تر در تلاش برای دستیابی به آتش‌بسی تازه و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای با ایران نقش پررنگی داشت و جنگ را عامل شکست سنگین جمهوری‌خواهان در انتخابات میان‌دوره‌ای دانسته بود.
پیام ترامپ نیز مشخص نمی‌کند این دستور چه تغییری در مسئولیت ونس در پرونده ایران یا تماس‌های دیپلماتیک ایجاد خواهد کرد.
فشار اقتصادی به‌جای جنگ یا توافق
اظهارات تازه ترامپ در پی گزارش اکسیوس درباره ترجیح ادامه فشار اقتصادی و محاصره بر ازسرگیری جنگ یا پذیرش توافقی نامطلوب با تهران مطرح شد.
اکسیوس ۱۹ آبان به نقل از سه نفر از حاضران در نشست غیرعلنی وزیران خارجه گروه هفت در پاریس نوشت مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، این انتخاب را برای همتایانش تشریح کرد.
به روایت این منابع، روبیو گفت ترامپ برای ادامه فشارها موعد پایانی تعیین نکرده و هدف این سیاست، محدود کردن منابع مالی جمهوری اسلامی، تامین مالی گروه‌های متحد آن و بازسازی توان نظامی حکومت ایران است.
روبیو در اظهارات علنی خود نیز تحریم‌ها و محاصره دریایی را چنان موثر توصیف کرد که ترامپ نیازی به عملیات نظامی گسترده نمی‌بیند؛ با این حال، آمادگی واشینگتن برای دستیابی به توافقی واقعی را اعلام کرد.
ترامپ ۲۰ آبان در مراسم روز کهنه‌سربازان در گورستان ملی آرلینگتون، خواستار پیروزی «کامل و صددرصدی» بر جمهوری اسلامی شد، اما شروط مشخص تحقق این هدف را توضیح نداد.
تلاش قطر برای بازگرداندن دو طرف به مذاکره
در مقابل، میانجی‌ها همچنان برای جلوگیری از ازسرگیری جنگ و بازگشت دو طرف به مذاکره تلاش می‌کنند.
اورشلیم‌پست به‌نقل از منابع دیپلماتیک گزارش داد محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، در نشست ۱۹ آبان گروه هفت گفته دوحه پیش از حمله احتمالی آمریکا، دست‌کم دو هفته برای رسیدن تهران و واشینگتن به تفاهم فرصت گرفته است.
به روایت این روزنامه، اختلاف اصلی بر سر ترتیب اجرای اقداماتی مانند رفع محاصره دریایی، رسیدگی به پرونده هسته‌ای و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران است.
اکسیوس نیز گزارش داد نخست‌وزیر قطر خواهان مشارکت چین و کشورهای اروپایی در جایگاه ضامن توافق است تا نگرانی تهران از نقض توافق و ازسرگیری جنگ کاهش یابد.
وزیران امور خارجه گروه هفت در بیانیه ۲۰ آبان از تلاش میانجیگران منطقه‌ای و راه‌حل دیپلماتیک حمایت کردند، اما بر ادامه فشارهای اقتصادی و سیاسی در صورت شکست دیپلماسی تاکید کردند.
در سوی دیگر، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، ۲۰ آبان در مصاحبه با المیادین هرگونه مذاکره جاری با آمریکا را رد کرد. او مذاکره هسته‌ای را به پاسخ روشن واشینگتن و اجرای هفت شرط تهران منوط دانست و گفت اورانیوم غنی‌شده از ایران خارج نخواهد شد.
قدرت‌های بزرگ هفته آینده در حالی در نشست سران آسه‌آن به میزبانی فیلیپین شرکت می‌کنند که پیامدهای اقتصادی جنگ ایران، رقابت فزاینده آمریکا و چین و بحران‌های منطقه‌ای، این اتحادیه را با مجموعه‌ای از چالش‌های پیچیده روبه‌رو کرده است.
خبرگزاری رویترز پنجشنبه ۲۱ آبان پیشینه، دستاوردها و جایگاه اتحادیه کشورهای جنوب‌شرق آسیا را بررسی کرد؛ اتحادیه‌ای با ۱۱ عضو که جنگ داخلی میانمار، تنش مرزی تایلند و کامبوج و اختلافات ارضی در دریای چین جنوبی، توان آن را برای حل بحران‌های منطقه‌ای به آزمون گذاشته است.
آسه‌آن چرا تشکیل شد؟
اندونزی، مالزی، فیلیپین، سنگاپور و تایلند هشتم اوت ۱۹۶۷ با امضای «اعلامیه بانکوک»، آسه‌آن را پایه‌گذاری کردند.
گسترش همکاری‌های اقتصادی و همکاری در دیگر زمینه‌ها، همراه با حفظ صلح و ثبات منطقه‌ای، از اهداف تاسیس این اتحادیه بود.
آسه‌آن برخلاف اتحادیه اروپا، نهادی ندارد که بتواند تصمیم‌های خود را بر کشورهای عضو تحمیل کند.
چه کشورهایی عضو آسه‌آن هستند و وزن اقتصادی آن چقدر است؟
پس از پنج کشور بنیان‌گذار، برونئی در سال ۱۹۸۴، ویتنام در سال ۱۹۹۵، لائوس و میانمار در سال ۱۹۹۷ و کامبوج در سال ۱۹۹۹ به این اتحادیه پیوستند. تیمور شرقی نیز در اکتبر ۲۰۲۵ یازدهمین عضو آسه‌آن شد.
جمعیت کشورهای عضو در سال ۲۰۲۵ در مجموع به ۶۹۳.۲ میلیون نفر رسید که معادل ۸.۴ درصد جمعیت جهان است.
مجموع تولید اقتصادی اعضای آسه‌آن ۴.۳ تریلیون دلار است؛ رقمی که این بلوک را، در صورت در نظر گرفتن آن به‌عنوان یک اقتصاد واحد، در جایگاه پنجم جهان قرار می‌دهد. بر اساس داده‌های آسه‌آن، ارزش تجارت کالایی آن نیز به ۴.۴ تریلیون دلار رسیده است.
«جامعه اقتصادی آسه‌آن» با هدف ایجاد بازاری واحد و تبدیل منطقه به پایگاهی مشترک برای تولید شکل گرفته است. با این حال، موانع غیرتعرفه‌ای و پیشرفت نابرابر اعضا در اجرای این برنامه، همچنان از یکپارچگی بیشتر اقتصادهای منطقه جلوگیری می‌کند.
تفاوت‌های گسترده سیاسی، اقتصادی و اجتماعی میان اعضا نیز تصمیم‌گیری و اقدام مشترک را دشوار کرده است.
این کشورها مناسبات امنیتی متفاوتی با چین و آمریکا دارند و چهار عضو اتحادیه نیز در دریای چین جنوبی، از آبراه‌های پرتردد جهان، به‌طور رسمی ادعاهای ارضی مطرح کرده‌اند.
دستاوردهای آسه‌آن چه بوده و کدام بحران‌ها آن را آزموده‌اند؟
آسه‌آن به شکل‌گیری نظمی منطقه‌ای کمک کرده که بر گفت‌وگوی منظم میان کشورهایی با سابقه درگیری استوار است.
نشست‌های این اتحادیه همچنین قدرت‌هایی چون چین، آمریکا، روسیه، ژاپن و هند را دور یک میز می‌نشاند.
این بلوک شبکه‌ای از توافق‌های تجارت آزاد ایجاد کرده و در شکل‌گیری «مشارکت اقتصادی جامع منطقه‌ای» نیز نقش داشته است؛ توافقی که اقتصادهای جنوب‌شرق آسیا را به چین، ژاپن، کره جنوبی، استرالیا و نیوزیلند پیوند می‌دهد.
با این حال، بحران‌های اقتصادی توان این اتحادیه را به آزمون گذاشته‌اند. بحران مالی آسیا در سال‌های ۱۹۹۷ و ۱۹۹۸ نشان داد اقتصادهای عضو تا چه اندازه از شوک‌های فرامرزی تاثیر می‌پذیرند. این بحران زمینه گسترش همکاری با چین، ژاپن و کره جنوبی را فراهم کرد.
یکی از نتایج این همکاری، راه‌اندازی «ابتکار چیانگ‌مای» در سال ۲۰۰۰ بود؛ سازوکاری که اکنون با پشتوانه ۲۴۰ میلیارد دلار، به کشورهای منطقه برای مقابله با بحران‌های مالی کمک می‌کند.
در سال ۲۰۲۶، امکان تامین سریع نقدینگی در شرایط اضطراری، از جمله هنگام بلایای طبیعی و همه‌گیری‌ها، به این سازوکار افزوده شد.
کارنامه آسه‌آن در حل بحران‌های سیاسی و امنیتی با دشواری‌های بیشتری همراه بوده است.
جنگ داخلی میانمار، تنش میان تایلند و کامبوج و اختلافات دریای چین جنوبی، توان این اتحادیه را برای حل‌وفصل مناقشه‌ها از راه اجماع به چالش کشیده‌اند.
«محوریت آسه‌آن» به چه معناست؟
«محوریت آسه‌آن» به این معناست که کشورهای جنوب‌شرق آسیا با همکاری یکدیگر، نقش اصلی را در نهادهای اثرگذار بر آینده منطقه حفظ کنند و تعیین اولویت‌های آن را به قدرت‌های خارجی نسپارند.
میزبانی نشست‌هایی با حضور قدرت‌های بزرگ، به اعضای کوچک‌تر آسه‌آن فرصت می‌دهد با موضعی مشترک، صدای خود را رساتر به گوش جهان برسانند.
با این حال، پایبندی به دو اصل اجماع و عدم مداخله در امور داخلی اعضا می‌تواند روند تصمیم‌گیری را کُند و واکنش‌های اتحادیه را کم‌اثر کند.
آسه‌آن همچنین ابزار اجرایی لازم را برای واداشتن دولت‌ها به تغییر سیاست‌هایشان در اختیار ندارد.
تشدید رقابت آمریکا و چین و تلاش قدرت‌های بزرگ برای ایجاد ائتلاف‌هایی خارج از چارچوب آسه‌آن نیز حفظ این جایگاه محوری را دشوارتر کرده است.
چه موضوعاتی در نشست مانیل مطرح می‌شود؟
انتظار می‌رود امنیت انرژی، هوش مصنوعی و آلودگی فرامرزی، در کنار بحران میانمار، تنش تایلند و کامبوج و اختلافات دریای چین جنوبی، در دستور کار چهل‌ونهمین نشست سران آسه‌آن قرار گیرد. این نشست از ۲۴ تا ۲۶ آبان در مانیل برگزار می‌شود.
مناقشه خاورمیانه با به خطر انداختن عرضه سوخت و ثبات قیمت‌ها، تامین امنیت انرژی را به مساله‌ای فوری‌تر تبدیل کرده است.
فیلیپین در دوره ریاست خود بر آسه‌آن، هوش مصنوعی را از اولویت‌های اتحادیه قرار داده است.
طرح پنج‌ماده‌ای آسه‌آن برای برقراری صلح در میانمار تاکنون نتوانسته به درگیری‌ها پایان دهد. آتش‌بس تایلند و کامبوج نیز اگرچه از دسامبر ۲۰۲۵ برقرار مانده، به حل اختلاف مرزی دو کشور نینجامیده است.
ماه‌ها آتش‌سوزی در عرصه‌های طبیعی اندونزی و گسترش دود آن به سنگاپور و مالزی، آلودگی فرامرزی هوا را بار دیگر به یکی از مسائل منطقه تبدیل کرده است.
در دریای چین جنوبی نیز تنش‌ها ادامه دارد و آسه‌آن در میانه این رویارویی‌ها، برای تدوین قواعد رفتاری در این پهنه آبی با چین مذاکره می‌کند.
رقابت واشینگتن و پکن می‌تواند بر دیدارها و گفت‌وگوهای حاشیه نشست سایه بیندازد.
کاخ سفید اعلام کرده است دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، ۲۶ آبان در نشستی ویژه با آسه‌آن شرکت می‌کند و با فردیناند مارکوس جونیور، همتای فیلیپینی خود، دیدار خواهد کرد.
دیوید پترائوس، رییس پیشین سیا، در وال‌استریت ژورنال نوشت که توافق پایان جنگ با حکومت ایران باید آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را برقرار کند، خطر ناشی از ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی ایران را برطرف کند و محدودیت‌های قابل اجرا بر غنی‌سازی وضع کند.
پترائوس، ژنرال بازنشسته ارتش آمریکا و فرمانده پیشین فرماندهی مرکزی این کشور، هشدار داد که آتش‌بس می‌تواند زمینه درگیری بعدی را فراهم کند، اگر تهران بتواند درآمد نفتی و تجارت دریایی خود را احیا کند و هم‌زمان توان تهدید کشتیرانی و بازسازی برنامه هسته‌ای‌اش را حفظ کند. به نوشته او، دستیابی به سه هدف پیشنهادی به تغییر حکومت، اشغال ایران یا ادامه نامحدود جنگ نیاز ندارد.
پترائوس تردد عادی کشتی‌ها را معیار بازگشایی هرمز دانست
به گفته پترائوس، آزادی کشتیرانی زمانی برقرار می‌شود که کشتی‌های تجاری بتوانند بدون حمله، مزاحمت یا محدودیت‌های خودسرانه از آب‌های بین‌المللی عبور کنند. او تردد عادی کشتی‌ها، ازسرگیری پوشش بیمه‌ای سفرهای دریایی و رسیدن منظم محموله‌های انرژی به بازارهای جهانی را معیار سنجش این وضعیت دانست.
پترائوس پیشنهاد کرد فرماندهی مرکزی آمریکا تلاش برای حفاظت از کشتی‌ها و زیرساخت‌های انرژی و پاک‌سازی مین‌ها را افزایش دهد. او همچنین از شرکای آمریکا در خلیج فارس خواست تعمیرات را سرعت دهند، ظرفیت ذخیره‌سازی و انتقال محموله میان کشتی‌ها را افزایش دهند و از خطوط لوله منتهی به فجیره در امارات متحده عربی و ینبع در عربستان سعودی استفاده کنند.
او خواستار تعیین تکلیف ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی شد
پترائوس با استناد به برآورد آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نوشت که پیش از قطع دسترسی بازرسان در ژوئن ۲۰۲۵، حکومت ایران ۴۴۰.۹ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد در اختیار داشت. به نوشته او، آژانس از آن زمان اطلاعی از محل و وضعیت این ذخیره ندارد. غنای این مواد از سطح حدود ۹۰ درصدی که معمولا تسلیحاتی خوانده می‌شود پایین‌تر است. پترائوس نوشت که رساندن آن به غنای تسلیحاتی بسیار سریع‌تر از غنی‌سازی سوخت معمول راکتور تا همان سطح خواهد بود.
او پیشنهاد کرد حکومت ایران اطلاعات مربوط به این ذخیره را به‌طور کامل اعلام کند و اجازه دهد بازرسی‌ها از سر گرفته شود. سپس مواد باید با راستی‌آزمایی از ایران خارج شوند یا غنای آن‌ها با اختلاط کاهش یابد. به گفته پترائوس، توافق همچنین باید غنی‌سازی را در سطح مصارف غیرنظامی نگه دارد، برای حجم ذخایر و شمار سانتریفیوژهای پیشرفته سقف تعیین کند و نظارت پیوسته و دسترسی سریع بازرسان به مکان‌های مشکوک را تضمین کند.
پترائوس ادامه محاصره و احیای صادرات انرژی منطقه را پیشنهاد کرد
به نوشته پترائوس، حکومت ایران پیش از آغاز محاصره در اواسط آوریل روزانه بین ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه نفت صادر می‌کرد. او گفت محاصره صادرات نفت و تجارت دریایی ایران را محدود کرده و واشینگتن باید این فشار را تا پذیرش توافقی قابل راستی‌آزمایی حفظ کند. او افزایش فشار بر تراکنش‌های مالی ایران، ناوگان سایه حامل نفت این کشور و تجارت زمینی پشتیبان حکومت را نیز پیشنهاد کرد.
پترائوس در عین حال نوشت که اختلال در صادرات دیگر کشورهای خلیج فارس، با بالا نگه داشتن قیمت انرژی، فشار بر مصرف‌کنندگان آمریکایی و متحدان واشینگتن را افزایش می‌دهد و فرصت سیاسی آمریکا برای ادامه محاصره را کوتاه می‌کند. به نوشته او، تا ماه اکتبر صادرات نفت خام و میعانات گازی خلیج فارس به حدود ۸۶ درصد سطح پیش از جنگ بازگشته بود، اما صادرات فرآورده‌های پالایشی کمی بیش از نیمی از سطح معمول بود و ارسال گاز طبیعی مایع همچنان به‌مراتب پایین‌تر از سطح عادی قرار داشت.
او کاهش فشار را به اجرای تعهدات حکومت ایران گره زد
پترائوس پیشنهاد کرد حکومت ایران ابتدا حمله به کشتی‌ها را متوقف کند و در رفع خطرهای دریایی همکاری کند. در مرحله بعد، دسترسی بازرسان آژانس باید برقرار شود، تکلیف ذخیره اورانیوم غنی‌شده روشن شود و تهران محدودیت‌های قابل اجرا بر غنی‌سازی را بپذیرد. به گفته او، آمریکا می‌تواند پس از راستی‌آزمایی هر مرحله از فشار بکاهد و امکان بازگرداندن محدودیت‌ها را حفظ کند.
او رفع محاصره، آزادسازی دارایی‌های مسدودشده و کاهش حضور نظامی آمریکا را به برقراری عبور امن، رفع خطر ذخیره اورانیوم ۶۰ درصدی و اجرای محدودیت‌ها و بازرسی‌های هسته‌ای مشروط کرد. پترائوس هشدار داد که رفع محاصره در ازای وعده بازگشایی تنگه و موکول کردن پرونده هسته‌ای به مذاکرات بعدی، اهرم فشار آمریکا را پیش از اجرای تعهدات حکومت ایران از میان می‌برد.
