احمدرضا فرشچیان، رییس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی، اعلام کرد هزینه حمل کالا از چین به ایران پنج تا هفت برابر شده و بازرگانان به‌دلیل افزایش هزینه‌ها و طولانی‌تر شدن زمان تحویل محموله‌ها، تمایل کمتری به ثبت سفارش‌های تازه دارند.
فرشچیان دوشنبه ۱۸ آبان در مصاحبه با وب‌سایت اقتصادنیوز گفت هزینه حمل کالا از شرق آسیا به ایران از طریق بندرعباس به حدود پنج برابر رسیده و در مسیرهای زمینی اروپا نیز ممکن است هزینه حمل کالا با کامیون دو تا سه برابر شده باشد.
او درباره زمان رسیدن محموله‌ها افزود: «محموله‌ای که در گذشته طی یک ماه به ایران می‌رسید، اکنون ممکن است سه تا چهار ماه در مسیر باشد.»
واشینگتن در هفته‌های اخیر تلاش کرده است شریان‌های مالی جمهوری اسلامی را محدود کند.
محاصره دریایی، جلوگیری از صادرات نفت ایران و مسدود کردن مسیرهای انتقال درآمدهای نفتی از محورهای این کارزار بوده‌اند.
افزایش شدید هزینه واردات کالاهای ارزان‌قیمت
رییس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی در ادامه اعلام کرد هرچه ارزش کالا کمتر باشد، کرایه حمل سهم بیشتری از قیمت تمام‌شده آن را تشکیل می‌دهد.
فرشچیان گفت هزینه واردات برخی کالاهای ارزان‌قیمت تا ۱۵۰ درصد افزایش یافته و تولیدکنندگانی که به مواد اولیه وارداتی وابسته هستند، ناچارند هزینه اضافی تامین این مواد را در قیمت محصول خود لحاظ کنند.
به‌گفته او، برخی واردکنندگان ممکن است به این نتیجه برسند که ادامه کار برایشان صرفه اقتصادی ندارد.
فرشچیان ادامه داد: «وقتی از یک طرف مسیرهای واردات کند می‌شود و از طرف دیگر، هزینه‌ها تا این اندازه افزایش پیدا می‌کند، عدم اطمینان در فعالیت تجاری به وجود می‌آید. تاجر نمی‌داند کالایی که با این هزینه و در چنین مدت‌زمانی وارد می‌کند، در زمان عرضه همچنان مشتری خواهد داشت یا خیر.»
وزارت خزانه‌داری آمریکا هشتم آبان گزارش داد واشینگتن قطع دسترسی جمهوری اسلامی به مسیرهای تجارت بین‌المللی، حمل‌ونقل هوایی تجاری، شبکه‌های بانکی و گزینه‌های جایگزینی مانند ارزهای دیجیتال را در دستور کار قرار داده است.
بر اساس این گزارش، تلاش تهران برای دور زدن محاصره دریایی از طریق انتقال تجارت به مسیرهای زمینی در مرزهای پاکستان، ترکیه، افغانستان و ترکمنستان با موانع عمده روبه‌رو شده است.
توقف دست‌کم ۱۵ روزه کامیون‌ها در مرزهای ایران
رییس کمیسیون مدیریت واردات اتاق بازرگانی اعلام کرد کامیون‌ها در گذرگاه‌های مختلف مرزی ایران دست‌کم ۱۵ روز معطل می‌مانند.
فرشچیان افزود آمار دقیقی از شمار کامیون‌های متوقف‌شده در اختیار ندارد و گمرک و وزارت راه می‌توانند در این زمینه اطلاعات دقیق‌تری ارائه کنند.
رسانه حال‌وش ۱۸ آبان گزارش داد شماری از رانندگان تانکرهای حمل گاز پس از بارگیری در پالایشگاه ستاره خلیج فارس در بندرعباس، همچنان در این پالایشگاه بلاتکلیف مانده‌اند.
به گزارش حال‌وش، این رانندگان قرار بود محموله‌های خود را به دو گذرگاه ریمدان و پیشین در مرز پاکستان برسانند و هنوز اجازه خروج از گمرک را دریافت نکرده‌اند.
فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) ۱۶ آبان اعلام کرد برد کوپر، فرمانده این نهاد، دستور تشکیل کارگروه ویژه «دروازه آهنین» را صادر کرده است.
ماموریت این کارگروه جلوگیری از انتقال تسلیحات پیشرفته، فناوری‌های دارای کاربرد دوگانه و کالاهای تحریم‌شده به ایران از طریق مرزهای زمینی و دریای خزر است.
فواد حسین، وزیر خارجه عراق، ۱۶ آبان گفت واشینگتن به‌طور رسمی از بغداد خواسته است تنها دو گذرگاه مرزی با ایران را باز نگه دارد و بقیه را ببندد.
سهام انویدیا پس از اعلام آغاز تحقیقات درباره احتمال هدف قرار گرفتن جنسن هوانگ، مدیرعامل این شرکت، از سوی یک سرویس اطلاعاتی خارجی، در معاملات خارج از ساعات رسمی بازار ۳.۴ درصد افت کرد. گزارش‌ها درباره رابطه هوانگ با یک زن چینی واکنش‌های زیادی را به دنبال داشته است.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۱۸ آبان گزارش داد انویدیا این تحقیق داخلی را پس از انتشار گزارشی درباره رابطه مدیرعامل این شرکت با آلیس هوانگ، از مدیران پیشین شرکت «مگاسپید» در سنگاپور، آغاز کرد. این دو نسبت خانوادگی ندارند.
به نوشته روزنامه نیویورک‌تایمز، مقام‌های آمریکایی پس از بررسی فعالیت‌های آلیس هوانگ به این نتیجه رسیدند که او با دستگاه اطلاعاتی چین همکاری می‌کرده است.
جنسن هوانگ در پیامی به کارکنان انویدیا گفت به همسرش خیانت کرده است، اما در این باره توضیح بیشتری ارائه نداد.
هوانگ در سال‌های رونق هوش مصنوعی از برجسته‌ترین چهره‌ها در بازاریابی برای این فناوری بوده است.
از ۱۷ آبان که انویدیا آغاز تحقیقات داخلی را اعلام کرد، گمانه‌زنی‌ها درباره ادامه کار او در مقام مدیرعامل باارزش‌ترین شرکت تراشه‌ساز جهان بالا گرفته است.
روزنامه نیویورک‌پست پیش‌تر از گسترش شبکه جاسوسی چین در آمریکا خبر داد و به نقل از کارشناسان نوشت پکن از وعده پول، تهدید خانواده‌ها و روابط عاطفی برای جذب جاسوس استفاده می‌کند.
افت سهام انویدیا و رشد سهام تامین‌کنندگان آسیایی
قیمت هر سهم انویدیا در پایان معاملات جمعه ۱۵ آبان در بازار نزدک ۱۸۶ دلار و ۶۴ سنت بود.
۱۸ آبان، هم در معاملات سهام خارج از ساعات رسمی بازار در سامانه «بلو اوشن» و هم در معاملات قراردادهای آتی بدون سررسید در صرافی «هایپرلیکویید»، قیمت به حدود ۱۸۰ دلار و ۳۰ سنت رسید.
کریس وستون، مدیر تحقیقات کارگزاری «پپراستون» در ملبورن، گفت این ماجرا در شرایطی به زیان سهام انویدیا تمام شده که درباره چشم‌انداز توسعه مراکز داده گمانه‌زنی‌های زیادی وجود دارد.
این تحلیلگر هوانگ را «پدرخوانده هوش مصنوعی» خواند و کناره‌گیری او را بعید دانست. وستون افزود: «اگر واقعا فکر می‌کردیم هوانگ قرار است کنار برود، سهام سقوط می‌کرد. راستش را بخواهید، حمام خون به راه می‌افتاد.»
در آسیا، سهام سه شرکت از تامین‌کنندگان اصلی تراشه برای انویدیا پس از موج فروش هفته گذشته بخشی از افت خود را جبران کرد.
سهام «تی‌اس‌ام‌سی» جهش ۶.۵ درصدی را تجربه کرد و سهام «سامسونگ الکترونیکس» و «اس‌کی هاینیکس» نیز به‌ترتیب ۲.۹ و ۴.۷ درصد بالا رفت.
واکنش ترامپ، ماسک و اکمن
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، ۱۷ آبان گفت درباره این اتهام‌ها با مدیرعامل انویدیا صحبت نکرده است.
او هوانگ را «آدم خوبی» خواند و اضافه کرد: «امیدوارم همه‌چیز روبه‌راه باشد. او فوق‌العاده کار کرده است.»
به گزارش نیویورک‌تایمز، ترامپ حدود یک سال پیش از یافته‌های دستگاه‌های اطلاعاتی در این زمینه مطلع شد و تصمیم گرفت اقدامی نکند.
ترامپ در پاسخ به این پرسش که آیا باید همان زمان دست به کاری می‌زد، گفت: «نه، فکر نمی‌کنم. به نظرم او آدم شریفی است. فکر می‌کنم احتمالا برای این کارش دلیلی دارد. باید حرفش را شنید.»
بیل اکمن، سرمایه‌گذار میلیاردر و بنیان‌گذار شرکت مدیریت سرمایه «پرشینگ اسکوئر»، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، هوانگ را «انسانی فوق‌العاده» خواند و نوشت اگر پای چیزی فراتر از یک رابطه خارج از ازدواج در میان باشد، «با مشکلی جدی روبه‌رو هستیم».
اکمن ابراز امیدواری کرد ماجرا از یک رابطه شخصی فراتر نرفته باشد و خطری برای امنیت ملی آمریکا در میان نباشد.
شان مگوایر، از شرکای شرکت سرمایه‌گذاری «سکویا»، رفتار هوانگ را «فوق‌العاده احمقانه» و به زیان ایالات متحده توصیف کرد و در عین حال افزود: «برای حفظ پیشتازی آمریکا در هوش مصنوعی، هیچ‌کس نمی‌تواند جای جنسن را بگیرد.»
ایلان ماسک، مدیرعامل تسلا، در پاسخ به نوشته او در ایکس نوشت: «موافقم.»
پکن و واشینگتن برای پیشتازی در هوش مصنوعی، رقابتی راهبردی و تنگاتنگ دارند.
شی جین‌پینگ، رییس‌جمهوری چین، ۲۶ تیر با به چالش کشیدن آمریکا، چین را رهبر هوش مصنوعی جهان خواند.
لغو سفر دختر هوانگ به سئول و چشم‌انداز بازار تراشه
رویترز گزارش داد مدیسون هوانگ، دختر مدیرعامل انویدیا که خود از مدیران این شرکت است، سفرش را به سئول لغو کرد.
او قرار بود از «ربلیونز»، شرکت نوپای کره‌ای فعال در زمینه هوش مصنوعی، بازدید کند و در نشست پرسش‌وپاسخی با شرکت «کاکائو موبیلیتی» حضور یابد.
به گزارش رسانه‌های کره جنوبی، همایش دو روزه انویدیا در سئول طبق برنامه برگزار می‌شود.
به گفته تحلیلگران، اگر بررسی‌های داخلی انویدیا به درازا بکشد، ممکن است تصمیم‌های سرمایه‌گذاری این شرکت یا عرضه محصولات تازه‌اش به تعویق بیفتد و پیامدهای آن به دیگر شرکت‌های صنعت نیمه‌رسانا نیز برسد.
ریو یونگ‌هو، تحلیلگر ارشد شرکت سرمایه‌گذاری و اوراق بهادار «ان‌اچ»، گفت در کوتاه‌مدت ممکن است سرمایه‌گذاران توجه بیشتری به رقبای انویدیا، از جمله «ای‌ام‌دی»، نشان دهند و سامسونگ نیز به‌دلیل روابط تجاری نزدیکش با «ای‌ام‌دی» می‌تواند در کانون توجه قرار گیرد.
ریو افزود یافتن جایگزین برای محصولات انویدیا دشوار است و همین موضوع دامنه پیامدهای احتمالی را محدود می‌کند.
به گفته او، بسته به روند تحولات، ممکن است ارسال محصولات انویدیا به چین با تاخیر بیشتری روبه‌رو شود.
معاون وزیر علوم کره جنوبی نیز اعلام کرد دولت انتظار دارد تحویل پردازنده‌های گرافیکی انویدیا به این کشور طبق قرارداد ادامه یابد.
بازنشستگان و کارگران در شهرهای مختلف ایران در اعتراض به مشکلات معیشتی، حقوق و مستمری‌های پایین و ناامنی شغلی تجمع کردند. شماری از معترضان همچنین با سر دادن شعارهایی خواستار آزادی معلمان و کارگران زندانی، لغو احکام اعدام و پایان سرکوب شهروندان در ایران شدند.
بر اساس گزارش‌های تشکل‌های صنفی و نهادهای حقوق بشری مستقل، از جمله شورای بازنشستگان ایران، شورای هماهنگی تشکل‌های صنفی فرهنگیان، سندیکای کارگران نیشکر هفت‌تپه و هرانا، و همچنین خبرگزاری ایلنا، این تجمع‌ها یکشنبه ۱۷ آبان در شهرهای مختلف از جمله اهواز، تهران، رشت و شوش برگزار شد.
بازنشستگان تامین اجتماعی در رشت، اهواز و شوش مقابل ساختمان‌های این سازمان تجمع کردند و معترضان در شوش راهپیمایی کردند. بازنشستگان بانک صادرات نیز با وجود بارندگی شدید مقابل ساختمان این بانک در خیابان سمیه تهران تجمع کردند.
در رشت، معترضان شعارهای «کارگر زندانی آزاد باید گردد»، «معلم زندانی آزاد باید گردد» و «قسم به خون یاران، تا لغو حکم اعدام، ایستاده‌ایم تا پایان» سر دادند. اجرای ماده ۱۱۱ قانون تامین اجتماعی و پرداخت مطالبات معوق نیز از خواسته‌های آنان بود.
در اهواز نیز شعار «دشمن ما همین‌جاست، دروغ می‌گن آمریکاست» سر داده شد و بازنشستگان شوش شعارهای «فقط کف خیابون، به دست میاد حقمون» و «خیابان، خیابان، سنگر زحمت‌کشان» سر دادند.
شعارهای اعتراضی کارگران علیه اعدام در حالی مطرح می‌شود که دستگاه قضایی جمهوری اسلامی در ماه‌های پس از اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴، برای شمار زیادی از بازداشت‌شدگان این اعتراضات و دیگر زندانیان سیاسی احکامی از جمله اعدام، حبس، شلاق و مصادره اموال صادر کرده است.
بر اساس گزارش منابع حقوق بشری، از ۱۱ دی ۱۴۰۴ تاکنون دست‌کم ۸۷ نفر با اتهام‌های سیاسی و امنیتی در ایران اعدام شده‌اند و حدود ۲۲۰ نفر دیگر با این اتهام‌ها در خطر اجرای حکم اعدام قرار دارند.
در تازه‌ترین موارد، ۱۷ آبان حسن دیوبند، حمید کاظمی و رضا زنگنه در پرونده‌ای مرتبط با اعتراضات دی‌ماه ۱۴۰۴ در کرج اعدام شدند. محمدعارف شه‌بخش نیز ۱۶ آبان به اتهام‌های «بغی» و «محاربه» از طریق اقدام مسلحانه در شهرستان خاش اعدام شد.
در تجمع تهران نیز بازنشستگان بانک صادرات شعار «صندوق پردرآمد، چه بر سر تو آمد» سر دادند.
بازنشستگان تامین اجتماعی خواستار افزایش مستمری‌ها متناسب با تورم، اجرای مواد ۵۴ و ۹۶ قانون تامین اجتماعی، اصلاح متناسب‌سازی حقوق‌ها، بهبود خدمات درمانی و استقلال سازمان تامین اجتماعی شدند.
بازنشستگان بانک صادرات نیز به حقوق پایین و پوشش ناکافی بیمه درمانی اعتراض کردند و خواستار شفاف‌سازی درباره عملکرد صندوق آتیه و پرداخت سود سرمایه‌گذاری‌های خود شدند.
این گروه از بازنشستگان خرداد ۱۴۰۴ نیز در تجمعی اعلام کردند صندوق آتیه بیش از سه دهه مبالغی را ماهانه از حقوق آنان برای سرمایه‌گذاری کسر کرده، اما سود حاصل از آن را پرداخت نکرده است.
اعتراض کارگران به معوقات مزدی و ناامنی شغلی
کارگران پتروشیمی شیمی‌بافت ماهشهر از ۱۶ آبان در اعتراض به پرداخت‌نشدن پاداش‌های سه‌ماهه و شش‌ماهه، کاهش سهمیه پرواز و محدودیت اضافه‌کاری، از صرف غذا در محل کارخانه خودداری کردند.
در ایلام نیز کارگران پیمانکاری شهرداری مقابل استانداری تجمع کردند و خواستار ثبت مشخصات خود در سامانه ساماندهی نیروهای پیمانکاری، پرداخت مستقیم حقوق و حذف شرکت‌های واسطه شدند.
کارگران گروه ملی صنعتی فولاد ایران در اهواز نیز از پرداخت‌نشدن حقوق مهرماه، کاهش مزایا، قطع وعده غذایی و کمبود لباس کار و کفش ایمنی خبر دادند. به گفته آنان، اختلال در تولید به کاهش دریافتی‌هایشان منجر شده است.
در تهران نیز به گزارش ایلنا، پاکبانانی که ۱۲ آبان مقابل ساختمان شهرداری تجمع کرده بودند، همچنان خواستار حذف شرکت‌های پیمانکاری، انعقاد قرارداد مستقیم و تامین امنیت شغلی هستند.
علی بابایی کارنامی، رییس کمیسیون اجتماعی مجلس، یکشنبه اعلام کرد حدود هشت میلیون نفر در ایران به دلیل اجرای نادرست طرح حذف ارز ترجیحی دچار «فقر مطلق و سوءتغذیه» شده‌اند و تا ۵۰ میلیون نفر دیگر برای تامین مواد غذایی مورد نیاز خود مشکل دارند.
در ماه‌های گذشته، بازنشستگان و کارگران در شهرهای مختلف ایران بارها در اعتراض به کاهش قدرت خرید، حقوق و مستمری‌های پایین، مطالبات معوق، مشکلات بیمه و درمان و ناامنی شغلی تجمع و راهپیمایی کرده‌اند.
قیمت جهانی طلا تحت تاثیر نوسان بهای نفت، تشدید نگرانی‌ها درباره تورم و احتمال بالا ماندن نرخ بهره در آمریکا، یک درصد کاهش یافت. با این حال، طلا همچنان در مسیر ثبت بهترین عملکرد هفتگی خود از اواخر ماه اوت است.
خبرگزاری رویترز جمعه ۱۵ آبان گزارش داد قیمت طلا در معاملات نقدی تا صبح جمعه با یک درصد کاهش به چهار هزار و ۴۷ دلار و ۱۹ سنت در هر اونس رسید.
قراردادهای آتی طلای آمریکا برای تحویل در دسامبر نیز با ۱.۴ درصد کاهش به چهار هزار و ۵۶ دلار و ۹۰ سنت رسید.
این کاهش در حالی رخ داد که قیمت نفت در یک روز گذشته دوباره افزایش یافت و نگرانی سرمایه‌گذاران را درباره تداوم تورم و احتمال بالا ماندن نرخ بهره در آمریکا تشدید کرد.
ایلیا اسپیواک، مدیر بخش اقتصاد کلان جهانی شرکت تیستی‌لایو، گفت افزایش دوباره قیمت نفت خام یکی از عوامل تورم‌زایی است که همچنان بر بازار طلا فشار وارد می‌کند.
با این حال، بر اساس تازه‌ترین قیمت‌های ثبت‌شده تا ساعت یک ظهر جمعه ۱۵ آبان به وقت تهران، بهای هر بشکه نفت برنت با ۰.۶۸ درصد کاهش به ۹۷ دلار و ۶۲ سنت رسید.
قیمت نفت خام وست تگزاس اینترمدیت آمریکا نیز با ۰.۷۷ درصد کاهش، بشکه‌ای ۸۹ دلار و ۸۲ سنت معامله شد.
تاثیر جنگ بر بازار نفت
قیمت نفت با وجود قرار گرفتن در مسیر ثبت کاهش قابل توجه هفتگی، در معاملات اولیه جمعه بیش از یک درصد افزایش یافته بود.
انتظارها برای کاهش تنش‌ها در جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی پس از نتایج انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، از عوامل فشار بر قیمت نفت بوده است. با این حال، نگرانی‌های مداوم درباره اختلال در عرضه نفت خاورمیانه همچنان از قیمت‌ها حمایت می‌کند.
همزمان، یک مقام ارشد جمهوری اسلامی به رویترز گفت تهران پیشنهاد هسته‌ای خود را از طریق قطر برای آمریکا فرستاده و واشینگتن در حال بررسی آن است، اما گفت‌وگو درباره این پیشنهاد به اجرای هفت شرط تهران از سوی آمریکا مشروط شده است.
افزایش هزینه‌های انرژی می‌تواند انتظارات درباره تداوم نرخ بهره بالا در آمریکا را تقویت کند؛ موضوعی که به زیان طلا تمام می‌شود، زیرا نگهداری این فلز گران‌بها برخلاف برخی دارایی‌های مالی، سود دوره‌ای به همراه ندارد.
همزمان، بازارهای سهام آسیا، به‌ویژه سهام شرکت‌های فناوری، با افت شدید روبه‌رو شدند.
نگرانی از افزایش نظارت‌های مقرراتی بر شرکت‌های فناوری و کند شدن روند توسعه زیرساخت‌های هوش مصنوعی، به افت بازارها دامن زد. این تحولات پس از آن رخ داد که بازار سهام آمریکا شدیدترین افت خود از زمان ریزش ناشی از تعرفه‌های تجاری در آوریل ۲۰۲۵ را تجربه کرد.
تیم واترر، تحلیلگر ارشد بازار در شرکت کی‌سی‌ام ترید، گفت در شرایط افزایش ریسک‌گریزی سرمایه‌گذاران، بخشی از دارایی‌های طلا برای تامین نقدینگی و پاسخ به درخواست‌های افزایش وجه تضمین، در بازارهای دیگر فروخته می‌شود.
او افزود چنین وضعیتی پیش از این نیز رخ داده و گاهی به‌طور موقت باعث می‌شود طلا برخلاف نقش معمول خود به‌عنوان دارایی امن، با فشار فروش مواجه شود.
بازارها در انتظار آمار اشتغال آمریکا
سرمایه‌گذاران در انتظار انتشار گزارش اشتغال بخش غیرکشاورزی آمریکا هستند که قرار است ساعت ۱۳:۳۰ چهارشنبه به وقت گرینویچ منتشر شود.
بر اساس داده‌های ابزار فدواچ گروه بورس کالای شیکاگو، معامله‌گران احتمال افزایش نرخ بهره در دسامبر را ۶۷ درصد ارزیابی می‌کنند؛ در حالی که ماه گذشته چنین افزایشی تقریبا قطعی تلقی می‌شد.
دو مقام بانک مرکزی آمریکا نیز ۱۴ آبان از افزایش تدریجی و باثبات نرخ بهره برای مهار تورمی حمایت کردند که همچنان بالاتر از سطح هدف‌گذاری‌شده قرار دارد.
در همین حال، بانک سرمایه‌گذاری گلدمن ساکس ۱۴ آبان با اشاره به موضع سخت‌گیرانه‌تر بانک مرکزی آمریکا، پیش‌بینی خود از قیمت طلا در پایان سال ۲۰۲۶ را از چهار هزار و ۶۵۰ دلار به چهار هزار و ۱۵۰ دلار در هر اونس کاهش داد.
بهای هر اونس نقره در معاملات نقدی با ۰.۶ درصد کاهش به ۵۱ دلار و ۴۲ سنت رسید.
قیمت هر اونس پلاتین نیز با ۰.۵ درصد کاهش به هزار و ۵۰۹ دلار و ۱۷ سنت و پالادیوم با ۱.۲ درصد کاهش به هزار و ۱۸ دلار و ۹۹ سنت رسید.
با وجود کاهش قیمت روزانه، هر سه فلز همچنان در مسیر ثبت افزایش قیمت هفتگی قرار دارند.
ایران ممکن است بتواند بخش بزرگی از زیرساخت‌های انرژی آسیب‌دیده در جنگ را بدون استفاده از فناوری‌های جدید غربی ترمیم کند. اما اینکه آیا می‌تواند صنعتی مدرن و قابل‌اتکا در حوزه انرژی بازسازی کند، پرسش دیگری است.
حملات پیاپی آمریکا و اسرائیل به تاسیسات ذخیره‌سازی نفت، پالایشگاه‌های گاز و زیرساخت‌های پتروشیمی ایران آسیب وارد کرده است.
مهندسان ایرانی با حمایت تامین‌کنندگان چینی و روسی ممکن است بتوانند بخش قابل‌توجهی از ظرفیت آسیب‌دیده را احیا کنند اما تحریم‌ها، محدودیت سرمایه‌گذاری، فرسودگی تجهیزات و تهدید حملات بیشتر، چشم‌انداز بهبود پایدار این صنعت را پیچیده کرده است.
تحلیل تصاویر ماهواره‌ای «رصدخانه منازعات و محیط زیست» (CEOBS) پس از حملات ۱۴ ژوئن ۲۰۲۵، انهدام چهار مخزن ذخیره‌سازی در انبار نفت شهران تهران را تایید کرد.
همین تحلیل، خسارت‌های واردشده به فاز ۱۴ پارس جنوبی را نیز ثبت کرد؛ جایی که رسانه‌های دولتی ایران از توقف موقت تولید روزانه ۱۲ میلیون مترمکعب گاز خبر داده بودند.
به گزارش رصدخانه منازعات و محیط زیست، حملات بعدی در مارس ۲۰۲۶ به تاسیسات ذخیره‌سازی نفت در شهران، اقدسیه و کرج و همچنین مجموعه پالایشگاه تهران آسیب وارد کرد.
آژانس بین‌المللی انرژی نیز پس از حملات به عسلویه، آسیب‌دیدگی تاسیسات فرآورش گاز پارس جنوبی را شناسایی کرد.
زیرساخت‌های پتروشیمی نیز متحمل خسارت‌های بیشتری شدند. نشریه تخصصی صنعت پتروشیمی «آی‌سی‌آی‌اس» (ICIS) گزارش داد که حملات ۴ آوریل تاسیسات تامین خدمات جانبی فجر ۱ و فجر ۲ در ماهشهر را هدف قرار داد و مجتمع بندر امام نیز تا حدی آسیب دید.
تاسیسات فجر خدمات زیربنایی ضروری را برای دیگر واحدهای صنعتی تامین می‌کنند؛ بنابراین آسیب به این تاسیسات می‌تواند تولید را در محدوده‌ای بسیار فراتر از محل‌های مستقیما هدف قرارگرفته مختل کند.
چالش‌های پیش رو
گزارش‌هایی نیز از آغاز روند احیای ظرفیت‌ها منتشر شده است. رویترز در ۲۳ سپتامبر به نقل از یک مقام ایرانی گزارش داد که نیمی از ظرفیت آسیب‌دیده پارس جنوبی احیا شده است، هرچند امکان تایید مستقل این موضوع همچنان محدود بود.
ایران از توان مهندسی داخلی قابل‌توجهی برخوردار است. پیمانکاران داخلی با وجود تحریم‌ها توسعه میدان‌های نفت و گاز را ادامه داده‌اند و مهندسان شرکت مپنا نیز از آزمایش‌های موفق توربین‌های سنگین ارتقایافته خبر داده‌اند.
اما ترمیم خسارت‌های فیزیکی ناشی از جنگ تنها یکی از چالش‌های صنعتی است که پیش از این نیز با سال‌ها کمبود سرمایه‌گذاری و محدودیت دسترسی به فناوری‌های تخصصی دست‌وپنجه نرم می‌کرد.
با افزایش عمر مخازن گازی، کاهش فشار می‌تواند تولید را پایین بیاورد، مگر آنکه تجهیزات اضافی برای تقویت فشار نصب شود. بنابراین حفظ سطح تولید حتی در تاسیساتی که از حملات نظامی در امان مانده‌اند نیز به سرمایه‌گذاری نیاز دارد.
این مشکل به‌ویژه در پارس جنوبی، میدان عظیم گازی مشترک ایران و قطر، حاد است.
بر اساس گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، خروج شرکای خارجی برنامه‌های نصب تجهیزات تقویت فشار در بخش فراساحلی فاز ۱۱ پارس جنوبی را مختل کرده است.
این شکاف در حوزه گاز طبیعی مایع‌شده (ال‌ان‌جی) حتی آشکارتر است.
ایران مدت‌هاست به‌دنبال توسعه صادرات گاز طبیعی مایع‌شده بوده است، اما به‌گفته اداره اطلاعات انرژی آمریکا، محدودیت‌های دسترسی به فناوری ناشی از تحریم‌ها به توقف این برنامه‌ها کمک کرده است.
بازسازی تجهیزات آسیب‌دیده فرآورش گاز می‌تواند به احیای عرضه داخلی کمک کند. با این حال، چنین اقدامی به‌خودی‌خود یک صنعت رقابتی صادرات ال‌ان‌جی ایجاد نخواهد کرد؛ صنعتی که به فناوری تخصصی مایع‌سازی گاز، تامین مالی، ترتیبات حمل‌ونقل دریایی و مشتریان بلندمدت نیاز دارد.
آیا مسکو و پکن به کمک می‌آیند؟
چین و روسیه گزینه‌های بالقوه‌ای برای جایگزینی تامین‌کنندگان غربی به شمار می‌روند، اما نمی‌توان فرض را بر این گذاشت که هر یک از این دو کشور حاضر یا قادر به تامین مالی و بازسازی صنعت انرژی ایران در مقیاس موردنیاز خواهد بود.
چین یکی از خریداران عمده نفت ایران است و می‌تواند تجهیزات، خدمات مهندسی و منابع مالی پروژه‌ها را تامین کند. با این حال، خرید نفت خام با تخفیف لزوما به معنای تمایل به اجرای پروژه‌های زیرساختی پرهزینه و بلندمدت نیست.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا خروج شرکت ملی نفت چین (CNPC) از فاز ۱۱ پارس جنوبی پس از اعمال مجدد تحریم‌های آمریکا را مستند کرده است. شرکت‌های چینی که اجرای پروژه‌های جدید را بررسی می‌کنند، همچنان باید امنیت دریافت پرداخت‌ها، دسترسی به تجهیزات و بازدهی سرمایه‌گذاری در مقایسه با فرصت‌های موجود در دیگر مناطق را ارزیابی کنند.
کمک‌های روسیه نیز با محدودیت‌های مشابهی روبه‌روست.
تفاهم‌نامه ۴۰ میلیارد دلاری که در سال ۲۰۲۲ میان گازپروم و شرکت ملی نفت ایران امضا شد، انتظاراتی را درباره مشارکت گسترده روسیه ایجاد کرد. اما مرکز پژوهش‌های کنگره آمریکا درباره منابع مالی روسیه و میزان منفعت تجاری این کشور از گسترش صادرات گاز ایران تردیدهایی مطرح کرده است.
بازسازی نه به ارزش مالی تفاهم‌نامه‌ها، بلکه به تامین مالی قطعی، تحویل تجهیزات و بازگشت تاسیسات به مدار بهره‌برداری بستگی دارد.
تخریب، بازسازی و تکرار دوباره
تحریم‌ها و محدودیت‌های پرداخت‌های بین‌المللی، دسترسی ایران به سرمایه خارجی و تجهیزات وارداتی را محدود می‌کنند و اختلال در صادرات نفت نیز درآمدهای در دسترس برای بازسازی را بیش از پیش کاهش می‌دهد.
حتی در مواردی که ایران از منابع مالی و توان فنی لازم برای بازسازی برخوردار باشد، احتمال ازسرگیری حملات نظامی مانع دیگری ایجاد می‌کند.
اگرچه دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، درباره ازسرگیری حملات ابراز تردید کرده است، بنا بر گزارش‌ها، برنامه‌ریزان نظامی آمریکا و اسرائیل حملات بیشتری به تاسیسات پتروشیمی ایران را بررسی کرده‌اند.
احتمال حملات دوباره، بازسازی بلندمدت را دشوارتر می‌کند. شرکت‌ها ممکن است تمایلی به تامین مالی پروژه‌ها، عرضه تجهیزات تخصصی یا اعزام کارکنان به تأسیساتی نداشته باشند که احتمال دارد بار دیگر هدف حمله قرار گیرند.
این وضعیت تعیین اولویت‌های بازسازی را به‌ویژه مهم می‌سازد. احیای تاسیسات تصفیه و فرآورش گاز و تاسیسات خدمات زیربنایی مشترک صنعتی ممکن است چندین واحد پایین‌دستی را دوباره وارد مدار تولید کند؛ در حالی که تعمیر یک تاسیسات صادراتی مجزا، در صورت تداوم اختلال در ارتباطات تامین خوراک آن، ممکن است منافع محدودی داشته باشد.
زمان‌بندی احیای ظرفیت‌ها نیز تفاوت‌های قابل‌توجهی خواهد داشت. برخی واحدهای آسیب‌دیده در صورت دسترسی به تجهیزات ممکن است ظرف چند هفته یا چند ماه فعالیت خود را از سر بگیرند، در حالی که جایگزینی تجهیزات اصلی و ارتقای فناوری ممکن است سال‌ها طول بکشد.
مهندسان ایرانی و شرکای چینی و روسی آن‌ها ممکن است بتوانند بخش بزرگی از زیرساخت‌های آسیب‌دیده را احیا کنند.
اما بدون سرمایه‌گذاری مستمر، دسترسی به فناوری‌های تخصصی و حفاظت در برابر حملات بیشتر، تهران در معرض این خطر قرار دارد که به‌جای دستیابی به احیای پایدار، در چرخه‌ای از تخریب و بازسازی گرفتار شود.
قطر همزمان با میانجی‌گری میان تهران و واشینگتن، برای خرید گاز طبیعی مایع از آمریکا قراردادهای بلندمدت می‌بندد تا در صورت اختلال دوباره در تنگه هرمز، بخشی از درآمد صادراتی خود را حفظ کند.
وابستگی قطر به تنگه هرمز، صنعت گاز این کشور را در برابر اختلال طولانی‌مدت در کشتیرانی آسیب‌پذیر کرده است. برای شرکت دولتی قطرانرژی، خرید گاز تولیدشده در بیرون از خلیج فارس راهی است تا در صورت توقف صادرات قطر، از محل فروش محموله‌های دیگر درآمد کسب کند.
قراردادهای تازه از سال ۱۴۰۸ یا پس از آن اجرا می‌شوند. این قراردادها می‌توانند از زیان‌های آینده بکاهند، اما نه تاسیسات آسیب‌دیده قطر را به مدار تولید بازمی‌گردانند و نه مسیر صادراتی آن را باز می‌کنند.
آسیب‌پذیری قطر جمعه هشتم آبان آشکارتر شد؛ روزی که یک کشتی حامل گاز طبیعی مایع قطر در خلیج فارس هدف «اجسام ناشناس» قرار گرفت و میانجی‌های قطری در تهران برای دستیابی به توافقی میان جمهوری اسلامی و آمریکا مذاکره می‌کردند.
شرکت ناقلات، مالک کشتی «المعیده»، اعلام کرد این شناور شامگاه جمعه هدف قرار گرفت. خدمه آسیب ندیدند، آلودگی زیست‌محیطی گزارش نشد و کشتی همچنان عملیاتی بود.
دوحه حمله را «اقدامی خطرناک علیه کشتیرانی و عرضه جهانی انرژی» خواند و گفت تحقیق برای شناسایی عاملان ادامه دارد.
پیش‌تر نیز الرکیات، کشتی حامل گاز مایع قطر در تنگه هرمز هدف قرار گرفت.
جنگ وابستگی قطر را به تنگه هرمز آشکار کرد
قطر به‌ویژه در برابر اختلال در تنگه هرمز آسیب‌پذیر است. گاز طبیعی مایع نیمی از درآمد ارزی صادراتی این کشور را تامین می‌کند و محموله‌هایی که از خلیج فارس خارج می‌شوند باید از این آبراه عبور کنند.
برخلاف برخی صادرکنندگان نفت منطقه، قطر خط لوله‌ای ندارد که بتواند جای مسیر دریایی صادرات گاز را بگیرد.
صادرات نفت این کشور در سال گذشته روزانه تنها ۵۳۰ هزار بشکه بود؛ بنابراین درآمد ارزی قطر به‌شدت به گاز وابسته است.
بر اساس آمار رسمی دولت قطر، این کشور سال گذشته ۷۹ میلیون تن گاز طبیعی مایع صادر کرد؛ حجمی معادل ۱۷ درصد مصرف جهانی.
افزون بر آن، ۲۰ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، معادل حدود ۱۵ میلیون تن، از طریق خط لوله دلفین به امارات متحده عربی و عمان رسید.
گاز طبیعی مایع نزدیک به ۸۴ درصد کل صادرات گاز قطر را تشکیل می‌داد.
این کشور از اسفند ۱۴۰۴ برای نزدیک به سه ماه صادرات گاز طبیعی مایع را تقریبا متوقف کرد و انتقال محموله‌ها از خرداد ۱۴۰۵ به تدریج از سر گرفته شدند. با این حال، داده‌های شرکت کپلر نشان می‌دهد قطر در سه ماهه سوم سال فقط ۴.۵۸ میلیون تن صادر کرد؛ کمتر از یک‌چهارم حجم صادرات در دوره مشابه سال پیش.
صادرات در شهریور به ۱.۶ میلیون تن رسید؛ بیشترین رقم ماهانه از آغاز جنگ ایران، اما همچنان کمتر از یک‌چهارم میانگین پیش از جنگ.
حدود یک‌سوم این محموله‌ها به کویت رفت و در خلیج فارس ماند.
آسیب به زیرساخت‌ها نیز چشمگیر بوده است.
حمله‌های موشکی جمهوری اسلامی در اسفند ۱۴۰۴ واحدهای مایع‌سازی گاز، موسوم به «قطار» (شماره ۴ و ۶) را در راس‌لفان هدف گرفت. در پی این حمله‌ها، ظرفیت سالانه تولید ۱۲.۸ میلیون تن گاز از مدار خارج شد؛ حدود ۱۷ درصد ظرفیت قطر پیش از جنگ.
حمله‌ها به راس‌لفان، زیرساخت‌های انرژی خلیج فارس را هم آسیب‌پذیر کرد.
سعد الکعبی، وزیر انرژی قطر و مدیرعامل قطرانرژی، ابتدا زمان تعمیر این واحدها را سه تا پنج سال برآورد کرد.
او در مصاحبه‌ای با خبرگزاری رویترز در هفتم آبان، گفت تعمیرات حدود سه سال طول می‌کشد.
شرکت ایتالیایی ادیسون اعلام کرد قطرانرژی اجرای بند فورس ماژور درباره تحویل محموله‌ها را تا پایان آذر تمدید کرده است.
قطر به دلایل تجاری و فنی، احداث خط لوله‌ای برای دور زدن تنگه هرمز را منتفی دانسته است.
الکعبی در شهریور گفت انتقال گاز به ساحلی دیگر مستلزم ساخت تاسیسات تازه مایع‌سازی است و زیرساخت‌هایی را تکرار می‌کند که قطر همین حالا در حال ساخت آن‌هاست.
او همچنین هشدار داد خطوط لوله و تاسیسات وابسته به آن‌ها نیز ممکن است هدف حمله قرار گیرند.
خرید گاز آمریکا راهی برای جبران درآمد از دست رفته
سرمایه‌گذاری قطر در خارج از کشور پیش از جنگ آغاز شده بود؛ اما قراردادهای تازه خرید گاز بخشی از برنامه این کشور برای حفظ درآمد در برابر اختلال‌های احتمالی آینده در کشتیرانی است.
نخستین منبع عمده گاز قطر در خارج از خلیج فارس، پروژه گلدن‌پس در تگزاس است. قطرانرژی ۷۰ درصد این پروژه را در اختیار دارد و سهم باقی‌مانده متعلق به اکسون‌موبیل است. تولید گاز مایع در این پروژه از ۱۰ فروردین ۱۴۰۵ آغاز شد.
ظرفیت نهایی گلدن‌پس سالانه ۱۸ میلیون تن است. پس از راه‌اندازی کامل، سهم قطرانرژی معادل ۱۲.۶ میلیون تن در سال خواهد بود. ظرفیت قطار نخست این پروژه حدود شش میلیون تن در سال است که ۴.۲ میلیون تن آن به سهم قطرانرژی تعلق می‌گیرد.
بخش دوم برنامه، خرید بلندمدت از تولیدکنندگان آمریکایی است. قطرانرژی در ۳۰ مهر دو قرارداد با شرکت چنیر انرژی امضا کرد تا سالانه مجموعا چهار میلیون تن گاز بخرد؛ نیمی از پایانه سابین‌پس در لوئیزیانا و نیم دیگر از پایانه کورپوس‌کریستی در تگزاس.
تحویل محموله‌ها از اوایل دهه ۱۴۱۰ آغاز می‌شود و تا حدود سال ۱۴۳۳ ادامه خواهد داشت. خرید یک میلیون تن از سهم سالانه پایانه سابین‌پس به تصمیم نهایی سرمایه‌گذاری برای توسعه آن پایانه بستگی دارد.
یک هفته بعد، قطرانرژی قراردادی ۲۰ ساله برای خرید حداکثر سه میلیون تن گاز در سال از پروژه گاز طبیعی مایع لوئیزیانای شرکت وودساید امضا کرد.
قطرانرژی انتظار دارد تحویل محموله‌ها از سال ۱۴۰۸ یا پس از آن آغاز شود و با راه‌اندازی واحدهای تولیدی تازه افزایش یابد.
این دو قرارداد روی هم امکان خرید سالانه حداکثر هفت میلیون تن گاز را برای قطرانرژی فراهم می‌کنند.
قیمت خرید از چنیر به شاخص هنری‌هاب آمریکا، به‌علاوه هزینه‌ای ثابت، وابسته است.
طبق قراردادهای هر دو شرکت، تحویل محموله‌ها در مبدا انجام می‌شود و قطرانرژی مسئولیت حمل‌ونقل را بر عهده می‌گیرد.
قیمت پایین‌تر گاز آمریکا می‌تواند امکان فروش سودآور در اروپا و آسیا را فراهم کند؛ هرچند میزان سود به هزینه مایع‌سازی، حمل‌ونقل و قیمت بازار مقصد بستگی دارد.
الکعبی به رویترز گفت هدف از این خریدها، کسب درآمد در زمان اختلال احتمالی آینده در تنگه هرمز است.
او هشدار داد محموله‌های آمریکا نمی‌توانند به آسانی جای قراردادهای بلندمدت کنونی را بگیرند؛ قراردادهایی که پایانه صادراتی و مقصد تحویل مشخص دارند.
قطر همچنین با شرکت ونتیجِر گلوبال مذاکره می‌کند.
الکعبی گفته است انتظار دارد قطرانرژی تا پایان سال ۱۴۰۵ قراردادهای دیگری با دوره‌های ۲۰ تا ۲۵ ساله با تولیدکنندگان آمریکایی و دیگر کشورها امضا کند.
دوحه گزینه‌هایی دارد که تهران ندارد
صنعت گاز ایران نیز تحت فشار است، اما این کشور برای جبران خسارت‌ها از راه سرمایه‌گذاری خارجی و پروژه‌های برون‌مرزی، گزینه‌های بسیار کمتری دارد.
شرکت ملی گاز ایران اعلام کرده است حمله‌های اسفند ۱۴۰۴ در چهار پالایشگاه گاز، روزانه حدود ۲۳۰ میلیون مترمکعب از ظرفیت تولید را از مدار خارج کرد. از آن زمان تاکنون، حدود ۱۰۰ میلیون مترمکعب از این ظرفیت بازگشته است. در نتیجه، روزانه حدود ۱۳۰ میلیون مترمکعب ظرفیت تولید همچنان از دسترس خارج است؛ رقمی معادل حدود ۱۶ درصد تولید روزانه سال گذشته.
ایران پیش از جنگ نیز در ماه‌های سرد با کمبود گاز روبه‌رو بود. شرکت ملی گاز هشدار داده است که زمستان امسال ممکن است حدود ۱۱ استان با مشکل تامین گاز مواجه شوند.
به‌دنبال آسیب دیدن ظرفیت پالایش گاز، شرکت ملی گاز زمان بازسازی پالایشگاه‌های آسیب‌دیده را دست‌کم دو سال برآورد کرده است.
توان مالی تهران برای بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده محدود است و امکان حضور شرکت‌های خارجی در پروژه‌های انرژی ایران تقریبا وجود ندارد. این در حالی است که قطر منابع مالی بیشتری برای تعمیر واحدهای آسیب‌دیده گاز مایع و سرمایه‌گذاری در خارج کشور دارد.
این تفاوت‌ها نشان نمی‌دهند تهران تا چه زمانی می‌تواند اختلال در کشتیرانی را ادامه دهد؛ اما قطر گزینه‌های تجاری بیشتری برای مدیریت پیامدهای آن دارد.
سهم قطرانرژی از پروژه گلدن‌پس پس از راه‌اندازی هر سه قطار، ظرفیت سالانه ۱۲.۶ میلیون تن خواهد بود. قراردادهای چنیر و وودساید نیز امکان خرید سالانه حداکثر هفت میلیون تن دیگر را فراهم می‌کنند.
این حجم به تدریج در دسترس قرار می‌گیرد و در مقایسه با ظرفیت سالانه ۷۷ میلیون تنی قطر پیش از جنگ و برنامه این کشور برای افزایش ظرفیت به ۱۴۲ میلیون تن تا سال ۱۴۰۸ یا ۱۴۰۹، همچنان محدود است.
فروش گاز خریداری‌شده از خارج می‌تواند بخشی از زیان مالی ناشی از اختلال را جبران کند، اما بازسازی تاسیسات تولیدی قطر و باز ماندن مسیر عبور از تنگه هرمز همچنان برای از سرگیری صادرات خود این کشور ضروری است.
