امارات متحده عربی شنبه ۱۷ مرداد حمله موشکی جمهوری اسلامی به یک نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی، ادنوک، در هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم و تهران را به « دزدی دریایی» متهم کرد. کشورهای منطقه نیز این حمله را بهشدت محکوم کردند.
خبرگزاری رسمی امارات، وام، ابتدا به نقل از شرکت ملی نفت ابوظبی گزارش داد که یکی از شناورهای این شرکت در ساعات اولیه روز شنبه با موشک هدف قرار گرفته است. براساس این گزارش در این حمله کسی آسیب ندیده و وضعیت تحت کنترل است.
در پی این حمله وزارت امور خارجه امارات متحده عربی با انتشار بیانیهای اعلام کرد: «هدف قرار دادن کشتیرانی تجاری و استفاده از تنگه هرمز بهعنوان ابزاری برای فشار یا باجگیری اقتصادی، اقدامات راهزنی دریایی از سوی سپاه پاسداران است.»
در این بیانیه آمده است چنین اقداماتی تهدیدی مستقیم برای ثبات منطقه و مردم آن و همچنین امنیت جهانی انرژی محسوب میشود.
امارات همچنین از جمهوری اسلامی خواست حملات را متوقف کند، به توقف کامل اقدامات خصمانه پایبند باشد و تنگه هرمز را بهطور کامل و بدون قید و شرط بازگشایی کند.
واکنشها به تازهترین حمله جمهوری اسلامی
کشورهای منطقه نیز حمله جمهوری اسلامی به نفتکش اماراتی را محکوم کردهاند.
وزارت امور خارجه کشورهای عربستان سعودی، قطر، کویت، بحرین، مصر و اردن با انتشار بیانیههایی جمهوری اسلامی را مسئول این حمله و پیامدهای ادامه «حملات بیرحمانه» خواندند.
این کشورها با محکومیت شدید حمله به نفتکش متعلق به شرکت ملی نفت ابوظبی، این اقدام را تعرض به امنیت و ایمنی کشتیرانی و امنیت عرضه جهانی انرژی دانستند و بر همبستگی کامل خود را با امارات متحده عربی تاکید کردند.
در این بیانیهها همچنین بر مخالفت با استفاده از تنگه هرمز بهعنوان اهرم فشار و ضرورت بازگشایی بدون قید و شرط این آبراه تاکید شده است.
جاسم محمد البدیوی، دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس، نیز حمله جمهوری اسلامی به یک نفتکش متعلق به شرکت ادنوک امارات متحده عربی هنگام عبور از تنگه هرمز را بهشدت محکوم کرد و آن را «تشدید خطرناک و غیرقابل قبول تنشها» خواند.
دبیرخانه شورای همکاری خلیج فارس اعلام کرد البدیوی هدف قرار دادن کشتیرانی، تاسیسات و اموال غیرنظامی را نقض جدی حقوق بینالملل و تهدیدی مستقیم برای امنیت کشتیرانی و تجارت بینالمللی در یکی از مهمترین گذرگاههای آبی جهان دانسته است.
البدیوی همچنین با هرگونه تلاش جمهوری اسلامی برای تبدیل تنگه هرمز به ابزاری برای فشار و تهدید مخالفت کرد و از جامعه جهانی خواست برای توقف این حملات و جلوگیری از تکرار آنها موضعی قاطع اتخاذ کند.
او همچنین خواستار تضمین آزادی و امنیت کشتیرانی بر اساس اصول حقوق بینالملل، حقوق بینالملل دریاها و قطعنامههای بینالمللی مرتبط شد.
دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس بار دیگر همبستگی کامل این شورا با امارات متحده عربی و حمایت از اقدامهای این کشور برای حفاظت از امنیت، حاکمیت، اموال و منافع خود را اعلام کرد.
نبیل فهمی، دبیرکل اتحادیه کشورهای عرب، نیز حمله جمهوری اسلامی به یک نفتکش متعلق به شرکت ادنوک امارات متحده عربی را در تنگه هرمز، محکوم کرد و این حمله را حلقهای جدید در زنجیره نقض مستمر اصل آزادی کشتیرانی و امنیت مسیرهای دریایی از سوی جمهوری اسلامی دانست.
وزارت امور خارجه عمان نیز حملات مکرر به کشتیها هنگام عبور از تنگه هرمز را محکوم کرد و گفت این اقدامات نقض قوانین بینالمللی و حاکمیت آبهای سرزمینی است و امنیت کشتیرانی و امنیت و ثبات منطقه را تهدید میکند.
در بیانیه وزارت امور خارجه عمان که شنبه ۱۷ مرداد منتشر شد، در عین حال تاکید شده است که مذاکرات جاری با جمهوری اسلامی درباره ترتیبات مربوط به کشتیرانی در تنگه هرمز در «فضایی مثبت و سازنده» پیش میرود.
حمله در میانه مذاکره
حمله به نفتکش اماراتی در شرایطی صورت گرفته که مقامهای جمهوری اسلامی از نزدیک بودن دستیابی به یک توافق با عمان برای کنترل تردد شناورها در تنگه هرمز خبر دادهاند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، شنبه ۱۷ مرداد در نشستی خبری گفت مذاکرات با عمان درباره سازوکار حقوقی و مدیریت تنگه هرمز و تعیین مسیر تردد در این آبراه ادامه دارد و دو طرف به توافق «بسیار نزدیک شدهاند».
او با اشاره به پیچیدگیهای فنی و حقوقی مذاکرات گفت در حال حاضر دو طرف درباره تعیین یک مسیر موقت گفتوگو میکنند که مبنای مسیر اصلی و نهایی خواهد بود.
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی افزود نیروهای نظامی و دریایی جمهوری اسلامی و عمان بر اساس نقشههای موجود درباره این مسیر مذاکره کردهاند و پس از جمعبندی این گفتوگوها، مسیر جدید مشخص خواهد شد.
با این حال عراقچی نیز تاکید کرد: «باز شدن تنگه هرمز تابع شرایط دیگری از جمله جبران موارد نقض تفاهمنامه اسلامآباد از سوی آمریکا است.»
مقامهای جمهوری اسلامی در روزهای اخیر همزمان با انتشار اخباری مبنی بر پیشرفت مذاکرات تهران و مسقط تاکید کردهاند که توافق با عمان بهتنهایی به معنای امن و باز شدن تنگه هرمز نیست.
حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران، شنبه ۱۷ مرداد گفت بازگشایی تنگه هرمز تابع شرایط جمهوری اسلامی است و ارتباطی با مذاکرات ایران و عمان ندارد.
او به خبرنگاران گفت: «بازشدن تنگه هرمز به پذیرش کامل شروط ایران از سوی آمریکا و دست برداشتن آنان از دخالت در روند مذاکرات منطقهای بستگی دارد. هر زمان که آمریکا شرایط ما را بپذیرد، قطعا تنگه هرمز باز خواهد شد.»
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز چهارشنبه ۱۴ مرداد گفت بستهشدن تنگه هرمز ناشی از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل و پیامدهای امنیتی آن برای کل منطقه بود و تفاهم ایران- عمان به تنهایی نمیتواند به معنای امن شدن تنگه برای کشتیهای عبوری باشد.
او به خبرنگاران گفت عوامل ناامنکننده تنگه هرمز از سوی آمریکا، بهویژه محاصره دریایی و دیگر تهدیدها علیه ایران و منافع آن همچنان وجود دارد.
پیش از آغاز جنگ، حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۹ اسفند، کشتیرانی در این مسیر بارها مختل شده و این امر موجب افزایش قیمت نفت، هزینههای حملونقل دریایی و تشدید نگرانیهای امنیتی شده است.
شرکت ملی نفت ابوظبی جمعه ۱۶ مرداد اعلام کرده بود که «حملات بدون تحریک» علیه کارکنان و داراییهایش تاثیر قابلتوجهی بر فعالیتهای این شرکت گذاشته است؛ با این حال، این شرکت همچنان در «محیطی بهشدت دشوار» به تعهدات خود در برابر مشتریان عمل میکند.
بهگفته این شرکت از زمان آغاز درگیری، ۱۵ فروند از شناورهایش هنگام عبور از تنگه هرمز با موشک و پهپاد هدف قرار گرفتهاند و سه مورد از این حملات تنها در هفته جاری رخ داده است. بهگفته شرکت ملی نفت ابوظبی، این حملات به کشته شدن یک خدمه و زخمی شدن ۲۰ نفر دیگر انجامیده است.
ادنوک در بیانیه روز جمعه خود عاملان این حملات را مشخص نکرد.
ادنوک، یکی از بزرگترین تولیدکنندگان انرژی در جهان است و نفت خام، گاز طبیعی و فرآوردههای پالایششده را به مشتریان در سراسر جهان صادر میکند.
در مطلبی که در این خبرگزاری منتشر شده، آمده است: «بر اساس برخی روایتها، نام تنگه هرمز از نام یک ایزد زرتشتی گرفته شده که مقدر بود پس از ۹ هزار سال رویارویی با دشمن خود، سرانجام پیروز شود.»
رهبران جمهوری اسلامی نیز اکنون احساس میکنند پیروزی خودشان نزدیک است و برای رسیدن به آن، به چنین صبر حماسی و طولانیای نیاز ندارند.
بر اساس این گزارش، محاسبه تهران این است که فشار نظامی در نهایت ایالات متحده را وادار خواهد کرد کنترل ایران بر این آبراه مهم برای انتقال انرژی جهان را بپذیرد و در این رویارویی، گذشت زمان به سود جمهوری اسلامی است.
از سوی دیگر، روزنامه گاردین شنبه ۱۷ مرداد در یادداشتی تحلیلی نوشت که جمهوری اسلامی با طولانی کردن مذاکرات میکوشد هزینه سیاسی جنگ ایران را تا انتخابات میاندورهای آمریکا برای دونالد ترامپ بالا ببرد.
گرچه این راهبرد میتواند رییسجمهوری آمریکا را تضعیف کند، اما برخی در ایران نگرانند ترامپ ضعیفشده، واکنش خطرناکتری نشان دهد.
بر اساس مطلب آسوشیتدپرس، رهبران جمهوری اسلامی از کاهش ذخایر برخی تسلیحات کلیدی آمریکا، از جمله موشکهای پیشرفته رهگیر، آگاه هستند. آنها میدانند جنگ در میان مردم آمریکا بهشدت نامحبوب است و تا زمانی که تنگه هرمز عمدتا بسته بماند، قیمت بنزین و سایر کالاها در آستانه انتخابات کنگره آمریکا در ماه نوامبر بالا خواهد ماند.
آنها همچنین میدانند تلاش برای باز کردن تنگه هرمز با توسل به زور، پرهزینه خواهد بود و ممکن است به اعزام نیروهای زمینی آمریکا نیاز داشته باشد.
حوثیها، متحدان جمهوری اسلامی در یمن، نیز میتوانند دامنه جنگ را گسترش دهند و مسیر مهم دیگری در تجارت جهانی را مختل کنند.
بر اساس این منطق، رییسجمهوری آمریکا گزینهای جز تسلیم شدن در برابر خواستههای تهران ندارد.
خطرهای راهبرد تهران
این راهبرد برای جمهوری اسلامی بدون خطر نیست.
ترامپ به حملاتی اشاره کرده است که بخش بزرگی از رهبری ارشد، نیروی دریایی و نیروی هوایی حکومت ایران را از میان بردهاند.
او در مواضع خود میان تهدید به تشدید جنگ و اعلام پیشرفت در مذاکرات، در نوسان است.
اقتصاد ایران نیز آسیب شدیدی دیده که بخشی از آن ناشی از محاصره آمریکاست.
ایرانیان فقط چند ماه پیش در اعتراضاتی گسترده به خیابانها آمدند و احتمال تکرار چنین اعتراضهایی وجود دارد.
همچنین کافی است که رهبران جمهوری اسلامی به سرنوشت آنچه ترامپ در ابتدا «سفر کوتاهمدت» خود به خاورمیانه توصیف میکرد، نگاه کنند.
این وضعیت یادآوری میکند که جنگها بهندرت مطابق انتظار اولیه طرفهای درگیر پیش میروند.
توافقی که میتواند یک پیروزی مهم برای ایران باشد
تهران خبر داده است به توافقی با عمان برای مدیریت تنگه هرمز که میان دو کشور قرار دارد، نزدیک شده است.
اجرای چنین توافقی مشروط به لغو محاصره ایران از سوی آمریکا خواهد بود. بنابراین حتی اگر، آنطور که تهران میگوید، هیچ مذاکره مستقیمی میان جمهوری اسلامی و آمریکا در جریان نباشد، اجرای توافق به موافقت ترامپ نیاز خواهد داشت.
رییسجمهوری آمریکا نیز گفته است شخصا در مذاکرات مربوط به تنگه هرمز دخیل است، گفتوگوها بهخوبی پیش میرود و ممکن است بهزودی توافقی حاصل شود.
ترامپ ۱۵ مرداد، هنگام امضای فرمانهای اجرایی مرتبط با حق شهروندی در خاک آمریکا، در پاسخ به پرسشی درباره دستیابی به توافق گفت نمیخواهد اعلام کند توافقی حاصل شده است، اما تنگه در حال حاضر «تا حدودی باز» است.
هنوز مشخص نیست آیا این توافق به تهران اجازه خواهد داد برای عبور کشتیها از تنگه هرمز عوارض دریافت کند یا خیر.
با این حال، توافق احتمالی میتواند کنترل حکومت ایران را بر آبراهی که پیش از جنگ یک مسیر بینالمللی باز بود، رسمیت ببخشد؛ تنگهای که حدود یکپنجم نفت و گاز معاملهشده در جهان از آن عبور میکرد.
پاتریک وینتور، دبیر دیپلماتیک روزنامه گاردین، در یادداشتی تحلیلی در این روزنامه نوشت که برای بسیاری در ایران، گرفتن انتقام از ترامپ به هدفی مستقل در جنگ تبدیل شده؛ موضوعی که در مراسم دفن علی خامنهای نیز با درخواستهای گسترده برای انتقام بازتاب یافت.
بیاعتمادی جمهوری اسلامی به آمریکا سابقهای طولانی دارد، اما بخشی از خصومت کنونی شخصا متوجه ترامپ است. او توافق هستهای (برجام) را کنار گذاشت، دستور کشتن قاسم سلیمانی را صادر کرد و دو بار تهران را وارد مذاکرات هستهای کرد، اما پس از آن وارد جنگ با حکومت شد.
ترامپ بابت کشته شدن رهبر جمهوری اسلامی یا تلاش برای کشتن مسعود پزشکیان نیز ابراز پشیمانی نکرده است.
با نزدیک شدن انتخابات میاندورهای ماه نوامبر در ایالات متحده، رسانهها در ایران کاهش محبوبیت ترامپ را دنبال کرده و آن را به نارضایتی از جنگ و قیمت بالای نفت مرتبط میدانند.
مذاکراتی که از انتخابات عبور میکند
نویسنده گاردین در تحلیل خود نوشت که تمرکز بر انتخابات آمریکا در ایران، این هفته آشکارتر شد: کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت پس از توافق بر سر مسیر عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز، رسیدن به مرحله دوم مذاکرات هستهای، دو تا چهار ماه زمان خواهد برد.
برنامه اولیه، آغاز این مرحله ظرف ۳۰ روز پس از امضای تفاهمنامه اسلامآباد با آمریکا بود، اما به گفته غریبآبادی، دولت ترامپ آن را کنار گذاشت.
او رفع تحریمها، پایان محاصره بنادر ایران، آزادسازی داراییهای ایران و تعهدات تازه برای خودداری از اقدامات خصمانه را از مقدمات مرحله دوم دانست؛ روندی که میتواند از انتخابات میاندورهای عبور کند.
اگر جدول زمانی تهران عملی شود، ترامپ هنگام انتخابات بدون تعهدی از تهران درباره سلاح هستهای و با صورتحساب اقتصادی سنگین جنگی شکستخورده، روبهرو خواهد بود.
جیسون برودسکی از «اتحاد علیه ایران هستهای»، احتمال ادامه درگیری بر سر تنگه هرمز را بالا دانست و گفت تهران علاقهای ندارد پیش از انتخابات به دولت ترامپ آرامش بدهد.
خبرگزاری حکومتی مهر نیز نوشت که جمهوری اسلامی، ترامپ را در برابر دوراهی قرار داده است: ادامه جنگ فشار سیاسی و اقتصادی و افت محبوبیتش را تشدید میکند؛ کاهش تنش هم ممکن است از سوی هوادارانش عقبنشینی از شعارهای انتخاباتی تلقی شود. از این منظر، نتیجه جنگ در صندوق رای آمریکا تعیین میشود، نه میدان نبرد.
ترامپ ضعیفتر، فرصت یا خطر؟
وینتور در ادامه تحلیل خود نوشت که برخی در تهران معتقدند از دست رفتن کنگره میتواند دست ترامپ را ببندد، به استیضاح او بینجامد یا تامین مالی جنگ را متوقف کند.
مصطفی زهرانی، دیپلمات سابق جمهوری اسلامی، تاکید کرده است که شکست انتخاباتی باعث میشود ترامپ نتواند به جنگ بازگردد و مذاکرات را جدی بگیرد.
اما ناصر هادیان، استاد روابط بینالملل دانشگاه تهران، مخالف است.
به باور هادیان، تهران باید اکنون از پیروزیهایش بهره ببرد، زیرا ترامپ در صورت شکست در انتخابات، انگیزه کمتری برای توافق خواهد داشت و اسرائیل و دیگران راحتتر میتوانند به او فشار بیاورند.
به گفته او، کسانی که توصیه میکنند تا انتخابات صبر شود، سیاست آمریکا را نمیشناسند.
دیپلماتهای ایرانی در مجموع معتقدند نارضایتی مردم آمریکا از ادامه جنگ و نگرانی نامزدهای جمهوریخواه، آزادی عمل ترامپ را محدود خواهد کرد. با این حال، اگر او احساس کند چیزی برای از دست دادن ندارد، شکست انتخاباتیاش میتواند نتیجه معکوس داشته باشد.
بهنوشته الحره، ونس از رویکردی بیشتر مبتنی بر دیپلماسی حمایت میکند؛ رویکردی که ریشه در مخالفت جریان «اول آمریکا» با گرفتار شدن ایالات متحده در منازعات خارجی دارد. روبیو اما موضع متفاوتی دارد که با دیدگاههای دیرینه او درباره کوبا و ونزوئلا همخوان است.
بهنوشته الحره که زیر نظر سازمان رسانههای جهانی ایالات متحده (U.S. Agency for Global Media,USAGM) فعالیت میکند، هر دو به دونالد ترامپ دسترسی مستقیم دارند اما رییسجمهوری معمولا بر قضاوت شخصی خود تکیه میکند.
جان کالابرس، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه، در همین باره به الحره گفته است: «جهت نهایی سیاست، کمتر به این بستگی خواهد داشت که چه کسی در یک مناظره ایدئولوژیک داخلی پیروز شود و بیشتر به این بستگی دارد که خود ترامپ در نهایت در کجا بایستد. ترامپ در گذشته برای انعطافپذیری ارزش زیادی قائل بوده و ممکن است همچنان اجازه دهد دیدگاههای رقیب در اطرافش حضور داشته باشند، اما به نظر میرسد بیش از هر چیز و هر کس دیگری به "غرایز" و قضاوت خودش اعتماد دارد.»
براساس این گزارش اکنون اما اختلاف میان اردوگاه ونس و روبیو، هرچند دولت ترامپ رسما وجود چنین شکافی را انکار میکند، در هفتههای اخیر آشکارتر شده است.
ونس در ۱۵ ژوئیه، در گفتوگو با پادکست جو روگان آشکارا از نقشی که بهگفته او تندروها در فروپاشی یادداشت تفاهم ۱۷ ژوئن داشتند انتقاد کرد؛ توافقی که نظارت بر اجرای آن به معاون رییسجمهوری سپرده شده بود.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه، در انتقاد از مفاد آن توافق و با این استدلال که بیش از حد در برابر جمهوری اسلامی نرمش نشان داده است، گفته بود ترامپ «مشاوره بدی» دریافت کرده است.
ونس بدون نام بردن از افراد مشخص گفت: «در نظام آمریکا افرادی هستند که بهشدت جنگطلباند و به این توافق حمله کردهاند و در برخی موارد، صادقانه بگویم، تلاش کردهاند آن را از مسیر خارج کنند.»
معاون رییسجمهوری افزود: «اگر خواهان سیاستی تندروانه در قبال ایران هستید، این تصور که دونالد ترامپ به شما خیانت کرده چون همزمان تلاش میکند از طریق مذاکره نتیجه خوبی برای مردم آمریکا به دست آورد، دیوانهوار است.»
براساس گزارش سیانان، ونس در نشست ۲۴ ژوئیه در دفتر بیضیشکل کاخ سفید نیز به ترامپ هشدار داد که ازسرگیری حملات نظامی میتواند خطرناک باشد.
در مقابل، مارکو روبیو روز ۲۳ ژوئیه، در حاشیه نشست اتحادیه کشورهای جنوب شرق آسیا در مانیل پایتخت فیلیپین، در واکنش به سخنان عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، درباره اصل «چشم در برابر چشم» در این جنگ گفت: «سیاست رییسجمهوری ترامپ این است: یک سر در برابر یک چشم.»
روبیو افزود: «آنها برای کارهایی که انجام میدهند بهای بسیار سنگینی خواهند پرداخت.»
بهنوشته الحره موضع وزیر امور خارجه از حمایت برخی دیگر از مقامهای بلندپایه دولت ترامپ، از جمله پیت هگست، وزیر دفاع، و مایکل والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، برخوردار است.
در مقابل، موضع ونس نیز در میان برخی چهرههای شاخص کنگره، از جمله رند پال، سناتور جمهوریخواه، حامیانی دارد.
الحره در گزارش خود نوشت از نظر دیدگاه درباره اینکه آمریکا باید در داخل و خارج چه اولویتهایی داشته باشد، ونس و روبیو از دو دنیای کاملا متفاوت میآیند.
معاون رییسجمهوری به دیدگاه «اول آمریکا» باور دارد که منافع اقتصادی و امنیتی ایالات متحده را در اولویت قرار میدهد.
ونس در خانوادهای در ایالت اوهایو بزرگ شد که بسیاری از مشکلات طبقات فقیر و متوسط آمریکا را تجربه میکرد یا از نزدیک شاهد آنها بود؛ از جمله اعتیاد به مواد مخدر و خشونت خانگی. معیشت و فرصتهای چنین مردمی اغلب از روند جهانیشدن و ماجراجوییهای آمریکا در خارج از کشور آسیب دیده است. کتاب پرفروش او، «مرثیه هیلبیلی» (Hillbilly Elegy)، بازتاب همین تجربه است.
داستان روبیو اما کاملا متفاوت است: او در خانوادهای کوبایی بزرگ شد که اندکی پیش از انقلاب کوبا به آمریکا مهاجرت کرده بودند. روبیو دوران کودکی و جوانی خود را در میامی و در میان جامعه بزرگ تبعیدیان کوبایی گذراند.
در همین محیط بود که او در واکنش به حکومت فیدل کاسترو، دیدگاهی شدیدا ضدکمونیستی پیدا کرد. این نگاه بعدها با نوعی بینالمللگرایی جنگطلبانه و باور به نقش آمریکا در ترویج دموکراسی و آزادی در سراسر جهان درهم آمیخت و روبیو را به یکی از برجستهترین مروجان این دیدگاه در نسل خود تبدیل کرد.
کالابرس به الحره گفت: «به نظر میرسد روبیو موقعیت بهتری دارد، زیرا بهعنوان وزیر امور خارجه، دستگاه اصلی سیاست خارجی را در اختیار دارد.»
او افزود: «با این حال، ونس همچنان صدایی مهم است، هم به دلیل نزدیکیاش به رییسجمهوری ترامپ و هم بهدلیل نفوذش در جناحی از دولت که بیشتر خواهان خویشتنداری است.»
اختلاف نظر ونس و روبیو بر سر جنگ در حالی خود را نشان میدهد که انتخابات ریاستجمهوری ۲۰۲۸ نیز چندان دور نیست. براساس نظرسنجیها، این دو با فاصله زیاد مهمترین نامزدهای احتمالی برای کسب نامزدی حزب جمهوریخواه هستند، هرچند روبیو گفته است اگر معاون رییسجمهوری تصمیم به نامزدی بگیرد، از او حمایت خواهد کرد.
بهنوشته الحره بهترین نتیجه برای هر دو، ونس و روبیو، یک پیروزی روشن و قاطع آمریکا خواهد بود.
راس هریسون، پژوهشگر ارشد موسسه خاورمیانه و نویسنده کتاب «رمزگشایی سیاست خارجی ایران» (Decoding Iran’s Foreign Policy)، گفت: «دونالد ترامپ در یک تله تشدید تنش گرفتار شده است.»
او افزود: «اگر تنش را بیشتر تشدید کند، میتواند خسارت بیشتری به ایرانیها وارد کند، اما بدون هیچ نتیجه راهبردی واقعی، و حتی شاید با نتیجهای منفی از نظر راهبردی، زیرا ممکن است کنترل جنگ را از دست بدهد. اگر تنشزدایی کند، ضعیف به نظر خواهد رسید.»
هریسون گفت در چنین شرایطی، اختلاف میان ونس و روبیو شاید تاثیر چندانی بر نتیجه نهایی جنگ نداشته باشد.
او گفت: «بله، چنین شکافی بهطور کلی وجود دارد؛ ونس بسیار بیشتر انزواطلب است و روبیو بسیار جنگطلبتر. اما مطمئن نیستم که در همین مقطع زمانی، این اختلاف تا چه اندازه واقعا تعیینکننده باشد.»
بر اساس این گزارش، ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش آمریکا، در هفتههای اخیر بهطور خصوصی به دیگر اعضای ارشد دولت گفته است که ایالات متحده باید برای خروج از جنگ راهی پیدا کند، زیرا تشدید بیشتر عملیات نظامی میتواند نتیجه معکوس داشته باشد.
شبکه سیانان بهنقل از سه منبع آگاه که نام آنها را اعلام نکرده، افزوده کین این نگرانی را با مقامهایی چون جان رتکلیف، رییس سازمان سیا، مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، و جیدی ونس، معاون رییسجمهوری، در میان گذاشته است.
بهنوشته سیانان او حتی جلسات هماهنگی جداگانهای با برخی از این افراد برگزار کرده تا پیش از ملاقات با ترامپ، ارزیابی مشترکی از محدودیتهای نظامی موجود شکل بگیرد. هدف این هماهنگیها، ارائه تصویری واقعبینانه از ظرفیتها و پیامدهای گزینههای مختلف نظامی بوده است.
در این گزارش گفته شده مهمترین جمعبندی این گروه آن است که قدرت هوایی بهتنهایی قادر نیست اهداف سیاسی آمریکا را محقق کند. کین پیشتر نیز در جلسه استماع کنگره گفته بود «قدرت هوایی محدودیتهای خود را دارد» و اکنون همین ارزیابی را در جلسات خصوصی با شدت بیشتری مطرح میکند. به باور او و بسیاری از مقامهای امنیتی، بمبارانهای بیشتر لزوما حکومت ایران را وادار به پذیرش شرایط واشینگتن نخواهد کرد.
بهنوشته سیانان در مقابل، ترامپ همچنان تمایلی به اعزام نیروی زمینی ندارد و معتقد است میتوان با فشار هوایی جمهوری اسلامی را به پذیرش توافق وادار کرد، اما فرماندهان نظامی و بخشی از کابینه این فرض را غیرواقعبینانه میدانند و تلاش میکنند گزینههایی طراحی کنند که ضمن رعایت خطوط قرمز ترامپ، از گرفتار شدن آمریکا در یک جنگ فرسایشی جلوگیری کند.
براساس این گزارش در اواخر ژوئیه، زمانی که طرح یک حمله بزرگ جدید علیه حکومت ایران روی میز قرار گرفت، کین و شماری دیگر از مقامهای ارشد نسبت به پیامدهای آن هشدار دادند.
بهگفته منابع سیانان، تنها بخشی از فرماندهان سنتکام و همچنین اسرائیل از اجرای این عملیات حمایت میکردند. ترامپ در نهایت پس از گفتوگو با متحدان عرب خود از این حمله صرفنظر کرد؛ زیرا کشورهای منطقه نسبت به واکنش احتمالی جمهوری اسلامی، بهویژه حمله به تاسیسات انرژی کشورهای خلیج فارس، ابراز نگرانی کرده بودند.
در این گزارش گفته شده است که یکی دیگر از عوامل مهم در این تصمیم، کاهش ذخایر تسلیحاتی آمریکا بود.
فرماندهان نظامی آمریکا بارها نسبت به کاهش ذخایر موشکها و مهمات پیشرفته هشدار دادهاند. مقامهای کشورهای عربی خلیج فارس نیز به واشینگتن گفتهاند که کمبود سامانههای دفاع هوایی آمریکا میتواند توان آنها را برای مقابله با حملات احتمالی حکومت ایران کاهش دهد. این موضوع در روزهای اخیر به یکی از دغدغههای اصلی تصمیمگیران آمریکایی تبدیل شده است.
بهنوشته سیانان از نگاه فرماندهان نظامی، گزینههای باقیمانده نیز چندان امیدوارکننده نیست. حمله به زیرساختهای انرژی ایران، به احتمال زیاد، تهران را وادار به عقبنشینی نمیکند بلکه تقریبا بهطور قطع موجب حملات تلافیجویانه علیه زیرساختهای انرژی کشورهای عربی متحد آمریکا خواهد شد.
براساس این گزارش، گزینههایی مانند بمباران پلها یا زیرساختهای دیگر نیز از نظر نظامیان تاثیر راهبردی چندانی ندارند. یکی از منابع به سیانان گفته است که اکنون هدفهای ارزشمند نظامی بسیار محدود شدهاند و حمله به نیروگاهها اگرچه از نظر تبلیغاتی بزرگ به نظر میرسد، اما دستاورد نظامی تعیینکنندهای ایجاد نمیکند.
با وجود این ارزیابیها، ژنرال کین در ارائه توصیههای خود به ترامپ بسیار محتاطانه عمل کرده است. منابع میگویند او تلاش میکند رابطه نزدیک خود با رییسجمهوری را حفظ کند و هنگام ارائه گزینهها، ضمن بیان خطرات، همزمان تاکید میکند که اگر ترامپ دستور حمله بدهد، ارتش آمریکا قادر است خسارت سنگینی به ایران وارد کند.
بهگفته یکی از منابع، کین در یکی از جلسات کاخ سفید گفته است که «اگر رییسجمهوری تصمیم بگیرد، ما کاملا میتوانیم آنها را نابود کنیم.»
با این حال، بهنوشته سیانان او در جلسات خصوصی صریحتر سخن گفته و تاکید کرده است که بمباران بهتنهایی نمیتواند اهداف سیاسی اعلامشده از سوی ترامپ را محقق کند.
برخی منابع نیز گفتهاند کین در برابر ترامپ بیش از حد محتاط است و همه نگرانیهای خود را به همان صراحتی که در جلسات داخلی نظامی بیان میکند، مستقیما به رییسجمهوری منتقل نمیکند.
در ادامه این گزارش سیانان به مساله کمبود مهمات در ارتش آمریکا پرداخته و نوشته حتی پیش از آغاز جنگ نیز فرماندهان ارتش به ترامپ هشدار داده بودند که یک درگیری طولانی میتواند ذخایر مهمات آمریکا، بهویژه مهماتی را که برای حمایت از اسرائیل و اوکراین نیز مورد نیاز است، بهشدت کاهش دهد.
اکنون، بهگفته برخی منابع، این ذخایر به سطحی «خطرناک» رسیده و همین مساله باعث شده پنتاگون و فرماندهی مرکزی آمریکا، سنتکام، در راهبرد خود تجدیدنظر کنند.
یکی از نشانههای این وضعیت آن است که یکی از فرماندهان ارشد سنتکام اخیرا از کارشناسان خواسته ایدههای «خلاقانه و غیرمتعارف» برای اعمال فشار بر ایران ارائه کنند؛ اقدامی که بهگفته منابع سیانان، نشان میدهد راهبردهای قبلی نتوانستهاند به اهداف مورد انتظار برسند.
در این گزارش همچنین گفته شده است که کین حتی پیش از آغاز جنگ نیز درباره ابعاد، پیچیدگی و احتمال تلفات یک عملیات بزرگ علیه جمهوری اسلامی هشدار داده بود. با این حال، ترامپ در آن زمان بهطور علنی گفته بود که ژنرال کین معتقد است این جنگ «بهآسانی قابل پیروزی» خواهد بود.
اکنون، با نزدیک شدن جنگ به ششماهگی، برخی منابع میگویند تجربه محدود کین در مدیریت یک جنگ طولانی مورد سوال قرار گرفته است. یکی از این منابع حتی گفته است که «این بحران از سطح تجربه او فراتر رفته است.»
با وجود این انتقادها، سیانان در گزارش خود تاکید کرده که دیدگاه کین در دولت آمریکا استثنا نیست. بسیاری از مقامهای دولت و تحلیلگران مستقل معتقدند اگر آمریکا واقعا بخواهد جمهوری اسلامی را بهطور کامل شکست دهد، تنها راه موثر، اجرای یک عملیات زمینی گسترده است؛ گزینهای که مستلزم اعزام شمار زیادی نیروی آمریکایی و پذیرش احتمال هزاران کشته خواهد بود. اما در حال حاضر هیچیک از مقامهای دولت ترامپ از چنین گزینهای حمایت نمیکنند.
در نتیجه، به نوشته سیانان، تمرکز اصلی اکنون بر یافتن راهی است که هم از تشدید بیشتر جنگ جلوگیری کند و هم به ترامپ امکان دهد بدون آنکه شکست خود را بپذیرد، نوعی «پیروزی نمادین» به افکار عمومی آمریکا ارائه کند. از نگاه مقامهای آمریکایی، توافق احتمالی برای بازگشایی تنگه هرمز میتواند نخستین گام در این مسیر و نقطه آغاز یک خروج تدریجی از بحرانی باشد که نه از نظر نظامی راهحل سادهای برای آن وجود دارد و نه از نظر سیاسی ادامه آن برای دولت ترامپ کمهزینه است.
این توافق جمعه ۱۶ مرداد در مکه به امضای محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، رجب طیب اردوغان، رییسجمهوری ترکیه و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، رسید.
این سه کشور در بیانیهای مشترک اعلام کردند «توافقنامه دفاعی مشترک مکه» با هدف «تقویت بازدارندگی جمعی در برابر هرگونه اقدام تجاوزکارانه» تنظیم شده و بر اساس آن، حمله مسلحانه به هر یک از اعضا، حمله به هر سه کشور تلقی خواهد شد.
خبرگزاری رویترز نوشت با این حال، در بیانیه جزییاتی درباره تعهدات عملی طرفها ارائه نشده و مشخص نیست این توافق تا چه اندازه آنها را به اقدام نظامی برای دفاع از یکدیگر ملزم میکند.
جودت ییلماز، معاون رییسجمهوری ترکیه، اعلام کرد این توافق علیه هیچ کشور مشخصی تنظیم نشده است.
یک مقام دیگر ترکیه نیز تاکید کرد این توافق «صرفا ماهیتی دفاعی» دارد و هیچیک از توافقهای امنیتی سه کشور با سایر دولتها را لغو یا نقض نمیکند.
به نوشته رویترز، آنکارا، ریاض و اسلامآباد نسبت به رویکردهای تهاجمی اسرائیل و جمهوری اسلامی نگرانیهای مشترکی دارند.
ابراهیم رضایی، عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، توافق دفاعی مشترک ترکیه، عربستان سعودی و پاکستان را «کاغذی» خواند و تهدید کرد این توافق برای ریاض امنیت به همراه نخواهد داشت.
او افزود ریاض باید سیاستهای خود را اصلاح کند تا نیازی به «گدایی امنیت» از دیگران نداشته باشد.
همگرایی سه قدرت مهم منطقهای
عبدالعزیز صغر، تحلیلگر مقیم عربستان سعودی، گفت همگرایی سه کشور اثرگذار جهان اسلام در شرایطی که خاورمیانه با بحرانهای فزایندهای روبهرو است، نشان میدهد قدرتهای منطقهای بیش از گذشته به دنبال هماهنگی نزدیکتر در حوزه دفاع و امنیت هستند.
صغر افزود این چارچوب میتواند وزن دیپلماتیک و دفاعی مشترک سه کشور را افزایش دهد و همزمان به ظهور یک ساختار امنیتی کمک کند که بیش از گذشته بر ابتکار عمل کشورهای منطقه استوار باشد.
ترکیه دومین ارتش بزرگ سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) را در اختیار دارد. عربستان سعودی میزبان اماکن مقدس اسلام و یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت جهان است و پاکستان نیز تنها کشور مسلمان دارای سلاح هستهای به شمار میرود.
راید کریملی، معاون وزیر دیپلماسی عمومی عربستان سعودی، تاکید کرد این توافق تلاشی برای ایجاد «یک محور نظامی یا بلوک فرقهای» نیست.
او گفت: «این توافق همچنین هیچ ارتباطی با جاهطلبیهای هستهای یا رقابت تسلیحاتی ندارد.»
اگرچه اسلامآباد سال گذشته با ریاض پیمان دفاع متقابل امضا کرد، تاکنون به حملات جمهوری اسلامی علیه عربستان سعودی پاسخ نظامی نداده است.
پاکستان همچنین گمانهزنیها درباره گسترش بازدارندگی هستهای خود به متحدانش را کماهمیت جلوه داده و پیشتر اعلام کرده بود سلاحهای هستهای «در دستور کار قرار ندارند».
توافق مکه در حالی امضا شد که پاکستان و ترکیه از ائتلاف دفاع دریایی پیشنهادی ریاض برای حفاظت از مسیرهای کشتیرانی و انتقال انرژی در منطقه حمایت کردهاند.
ائتلافی در سایه بحرانهای خاورمیانه
خاورمیانه از زمان حمله حماس به اسرائیل در هفتم اکتبر ۲۰۲۳، نزدیک به سه سال است که با جنگها و بحرانهای پیدرپی روبهرو بوده است.
اسرائیل همچنان به عملیات خود در نوار غزه و لبنان ادامه میدهد، در بخشهایی از خاک سوریه حضور دارد و دو کارزار نظامی علیه جمهوری اسلامی انجام داده است.
در مقابل، حکومت ایران در ماههای اخیر عربستان سعودی، کویت، بحرین، قطر، امارات متحده عربی، عمان، اردن و اسرائیل را هدف خود قرار داده است.
گروههای نیابتی جمهوری اسلامی، از جمله حوثیهای یمن و حشد شعبی عراق، نیز وارد این مناقشه شدهاند.
اگرچه ترکیه و پاکستان هدف حملات مستقیم گسترده قرار نگرفتهاند، اما با توجه به تهدیدهای موجود علیه امنیت و اقتصادشان، در پی کاهش تنشها هستند.
رویترز نوشت سه سال مناقشه منطقهای، صادرات نفت و برنامههای بلندپروازانه توسعهای عربستان سعودی را به خطر انداخته و همزمان پرسشهایی جدی درباره میزان اتکاپذیری چتر امنیتی آمریکا برای ریاض ایجاد کرده است.
بورجو اوزچلیک، پژوهشگر امنیت خاورمیانه در اندیشکده «موسسه خدمات متحد سلطنتی»، گفت این توافق بیش از آنکه زمینهساز رویارویی با تهران باشد، با هدف مهار نفوذ منطقهای جمهوری اسلامی و تقویت بازدارندگی در برابر اسرائیل طراحی شده است.
پاکستان سالهاست که در زمینه آموزش و پشتیبانی فنی با نیروهای مسلح عربستان همکاری میکند. در همین حال، آنکارا و اسلامآباد به مبادله ناوهای جنگی و هواپیماهای آموزشی روی آوردهاند و ریاض هم به یکی از مشتریان اصلی پهپادهای ترکیهای تبدیل شده است.
علاوه بر این، پاکستان حدود هشت هزار نیروی نظامی، سامانههای پدافند هوایی، جنگنده و پهپاد در خاک عربستان مستقر کرده و برای ارائه خدمات امنیتی در ازای همکاری در حوزه انرژی و سرمایهگذاری، در حال مذاکره با کویت است.
