ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی از حمله به مواضع حوثیها را در حدیده یمن خبر داد
ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی اعلام کرد که مواضع نظامی حوثیها را در استان حدیده یمن هدف قرار داد. این ائتلاف گفت بندر حدیده را هدف قرار نداده و همه بنادر استان الحدیده همچنان به روی کشتیرانی باز هستند.
ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی گفت اهدافی که در یمن منهدم شدند، با تهدیدهای علیه کشتیرانی تجاری در دریای سرخ مرتبط بودند.
پیش از آغاز جنگ در ایران، روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت خلیج فارس از تنگه هرمز عبور میکرد. اکنون افزایش قیمت نفت و محدودیتهای اعمالشده بر این آبراه، کشورهای منطقه را بر آن داشته است تا برای انتقال نفت به بنادر دریای سرخ، دریای عمان و دریای مدیترانه، خطوط لوله بیشتری احداث کنند.
به گزارش خبرگزاری آسوشیتدپرس، دستکم هفت پروژه بزرگ خط لوله در کشورهای منطقه در دست ساخت یا برنامهریزی است یا بهعنوان گزینهای احتمالی بررسی میشود. مقامهای دولتی، شرکتهای نفتی و تحلیلگران میگویند جنگ برای تولیدکنندگان نفت منطقه به زنگ خطری تبدیل شده و آنان را به کاهش وابستگی به تنگه هرمز، آبراهی در امتداد سواحل ایران، مصمم کرده است.
ویکتوریا گرابنووگر، تحلیلگر ارشد شرکت دادهپردازی کپلر، گفت تولیدکنندگان دریافتهاند که وابستگی گسترده به تنگه هرمز «دیگر راهبردی عاقلانه برای بلندمدت نیست».
عربستان سعودی و امارات متحده عربی از مسیرهای موجود استفاده میکنند
تعطیلی عملی تنگه هرمز میتوانست ضربهای بهمراتب بزرگتر به اقتصاد جهانی وارد کند، اما عربستان سعودی و امارات متحده عربی از خطوط لولهای برخوردارند که امکان انتقال بخشی از نفت آنها به خارج از این آبراه را فراهم میکند.
عربستان سعودی در دهه ۱۹۸۰ و در جریان جنگ ایران و عراق، به دلیل نگرانی از احتمال ایجاد اختلال در کشتیرانی به دست تهران، خط لوله شرق به غرب را احداث کرد. این خط لوله نفت را از مرکز فرآوری بقیق در شرق عربستان به شهر ینبع در ساحل دریای سرخ منتقل میکند.
نفت پس از رسیدن به ینبع در نفتکشهایی بارگیری میشود که یا از مسیر جنوب به دریای عرب میروند یا با حرکت به سوی شمال، از کانال سوئز عبور میکنند.
امارات متحده عربی نیز انتقال نفت به بندر فجیره را افزایش داده است. این بندر در ساحل دریای عمان و حدود ۱۴۵ کیلومتری جنوب تنگه هرمز قرار دارد و کشتیها برای رسیدن به آن نیازی به عبور از این تنگه ندارند.
بر اساس دادههای اداره اطلاعات انرژی آمریکا، خطوط لوله عربستان و امارات پیش از جنگ در مجموع روزانه بین ۳.۵ میلیون تا ۵.۵ میلیون بشکه ظرفیت استفادهنشده داشتند. هر دو خط لوله اکنون با ظرفیتی نزدیک به حداکثر توان خود فعالیت میکنند.
امارات متحده عربی خط لوله سه میلیارد دلاری میسازد
شرکت دولتی نفت ابوظبی اجرای پروژهای سه میلیارد دلاری برای ساخت یک خط لوله جدید به فجیره را سرعت بخشیده است. این خط لوله به طول ۳۰۰ کیلومتر، به موازات مسیر موجود ساخته میشود و قرار است ظرفیت انتقال نفت به فجیره را روزانه بیش از ۱.۲ میلیون بشکه افزایش دهد.
اجرای این پروژه پیش از جنگ آغاز شده بود و به گزارش کپلر، اکنون حدود نیمی از آن تکمیل شده است. زمان رسمی پایان پروژه اوایل سال ۲۰۲۷ اعلام شده، اما کپلر با توجه به ضرورت توسعه امکانات بندر فجیره، اواسط سال ۲۰۲۷ را موعد محتملتری میداند.
گرابنووگر گفت اجرای پروژه با چنین سرعتی تنها در شرایط ایجاد شده بر اثر محدودیت تردد در تنگه هرمز امکانپذیر شده است.
عراق به دنبال مسیرهایی به ترکیه، سوریه و اردن است
عراق نیز برنامههای خود را برای ایجاد مسیرهای جایگزین صادرات نفت میدانهای جنوبی اطراف بصره سرعت بخشیده است. وابستگی این کشور به تنگه هرمز چنان گسترده است که اختلال در این مسیر، بغداد را ناچار به کاهش تولید نفت کرده است.
حدود ۹۰ درصد درآمد دولت عراق از فروش نفت تامین میشود. بغداد در همکاری با شرکتهای آمریکایی چند طرح خط لوله را دنبال میکند که یکی از آنها نفت را از پایانهای در بصره به بندر جیهان ترکیه در ساحل دریای مدیترانه منتقل خواهد کرد.
پیش از جنگ، روزانه بیش از سه میلیون بشکه نفت از پایانه بصره صادر میشد. در طرح جدید، شاخهای از خط لوله ترکیه تا بندر بانیاس سوریه در ساحل مدیترانه امتداد خواهد یافت. ظرفیت نهایی این شاخه ممکن است به روزانه دو میلیون بشکه برسد. وزارت خارجه آمریکا این مسیر را «دالانی حیاتی برای انرژی» توصیف کرده است.
مقامهای عراقی همچنین با اردن درباره پیشبرد طرح قدیمی ساخت خط لولهای از بصره به بندر عقبه گفتوگو کردهاند. نفت انتقالیافته به عقبه میتواند از طریق دریای سرخ یا کانال سوئز به بازارهای آسیا و دیگر نقاط جهان صادر شود.
با این حال، اجرای طرحهای عراق و ایجاد مسیرهای انتقال نفت به ترکیه، سوریه و اردن در مقایسه با پروژه امارات به زمان بیشتری نیاز خواهد داشت.
ظرفیت دور زدن هرمز تا سال ۲۰۲۸ افزایش مییابد
تحلیلگران بانک سرمایهگذاری گلدمن ساکس برآورد کردهاند پروژههای جدید دور زدن تنگه هرمز میتوانند تا پایان سال آینده، روزانه ۳.۸ میلیون بشکه ظرفیت صادراتی تازه ایجاد کنند.
بر اساس این برآورد، ظرفیت اضافی این مسیرها تا پایان سال ۲۰۲۸ به روزانه ۷.۳ میلیون بشکه خواهد رسید. در صورت تکمیل پروژهها، حدود ۶۰ درصد از مجموع صادرات روزانه ۲۳ میلیون بشکهای کشورهای خلیج فارس پیش از جنگ، در مواقع ضروری میتواند بدون عبور از تنگه هرمز انجام شود.
مسیرهای جایگزین طولانیتر و پرهزینهترند
دور زدن تنگه هرمز هزینهها و مدت انتقال نفت را افزایش خواهد داد. خطوط لولهای که نفت را از خلیج فارس به دریای مدیترانه منتقل میکنند، برای رساندن محمولهها به مشتریان آسیایی در جهت نامناسبی قرار دارند.
کشورهای آسیایی پیش از جنگ بخش بزرگی از نفت مورد نیاز خود را از مسیر تنگه هرمز دریافت میکردند. نفتی که از طریق ترکیه یا سوریه به مدیترانه برسد، برای انتقال به این مشتریان باید مسیری بسیار طولانیتر را با دور زدن جنوبیترین نقطه آفریقا طی کند.
انتقال نفت از عربستان سعودی به دریای سرخ نیز بدون خطر نیست. حوثیهای مورد حمایت حکومت ایران در یمن اعلام کردند دو نفتکش سعودی را در این دریا هدف قرار دادهاند. این گروه پیشتر نیز توانسته بود کشتیرانی را در تنگه بابالمندب، مسیر ارتباطی دریای سرخ و خلیج عدن، مختل کند.
نفت انتقالیافته به دریای سرخ میتواند از کانال سوئز به مدیترانه برسد، اما بزرگترین نفتکشهای جهان امکان عبور از این کانال را ندارند. این کشتیها که هر یک تا دو میلیون بشکه نفت حمل میکنند، معمولا مقرونبهصرفهترین وسیله برای انتقال نفت در مسافتهای طولانی به شمار میروند.
خود خطوط لوله نیز در برابر حمله آسیبپذیرند. حمله پهپادی حوثیها در ماه مه ۲۰۱۹ فعالیت خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی را متوقف کرد.
خطوط لوله مشکل صادرات گاز قطر را حل نمیکنند
توسعه خطوط لوله نفتی، راهحلی برای اختلال در صادرات گاز طبیعی مایعشده یا الانجی نیست؛ زیرا این محصول عمدتا با کشتی منتقل میشود.
پیش از جنگ، حدود یکپنجم کل گاز طبیعی مایعشده جهان از تنگه هرمز عبور میکرد. بخش بزرگی از این محمولهها متعلق به قطر و مقصد آنها مشتریان آسیایی بود.
بر اساس گزارش آسوشیتدپرس، طرحهای جدید میتوانند وابستگی تولیدکنندگان نفت خلیج فارس به تنگه هرمز را به میزان قابل توجهی کاهش دهند، اما آن را کاملا از میان نخواهند برد. هزینه بالاتر انتقال، طولانیتر شدن مسیرها و احتمال حمله به بنادر، خطوط لوله و کشتیها از محدودیتهای اصلی گزینههای جایگزین هستند.
نیویورکتایمز روز جمعه دوم مرداد گزارش داد ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا از دیدگاههای مجتبی خامنهای عمدتا بر اطلاعاتی استوار است که پیش از آغاز جنگ جمعآوری شدهاند. بر اساس این ارزیابی، او برخلاف علی خامنهای، تردیدهای پدرش را درباره ساخت سلاح هستهای ندارد و از تولید تسلیحات پیشرفته هستهای حمایت میکند.
مجتبی خامنهای تاکنون بهطور علنی خواستار ساخت بمب هستهای نشده است. او در مواضع عمومی خود بر حفظ تواناییهای هستهای جمهوری اسلامی تاکید کرده، اما مستقیما از ضرورت دستیابی ایران به چنین سلاحی سخن نگفته است.
به نوشته نیویورکتایمز، مقامهای آمریکایی معتقدند حکومت تندروتری که پس از کشته شدن شماری از رهبران پیشین جمهوری اسلامی در حملات آمریکا و اسرائیل شکل گرفت، برای توسعه تسلیحات پیشرفته هستهای جاهطلبیهایی دارد. این دولت همچنین تلاش کرده است کنترل بیشتری بر تنگه هرمز اعمال کند و در مذاکرات نیز طرفی دشوار بوده است.
این گزارش هشدار میدهد اگر جنگ آمریکا و اسرائیل، تهران را به جای دور کردن از سلاح هستهای به سوی آن سوق داده باشد، چنین نتیجهای یکی از پیامدهای مهم کشته شدن علی خامنهای و تلاشهای اولیه دولت دونالد ترامپ برای حرکت در مسیر تغییر حکومت خواهد بود.
اطلاعات موجود به پیش از جنگ مربوط است
مقامهای آمریکایی تاکید کردهاند که بیشتر اطلاعات درباره دیدگاههای مجتبی خامنهای به پیش از جنگ بازمیگردد. رهبر جدید جمهوری اسلامی در مرحله نخست جنگ بهشدت مجروح شد و از آن زمان ارتباطات و حضورهای عمومی خود را محدود کرده است.
به گفته این مقامها، این محدودیت هم به جراحات او مربوط میشود و هم به نگرانی از هدف قرار گرفتن در یک حمله هوایی. ارزیابی واشینگتن این است که مجتبی خامنهای همچنان کنترل حکومت را در دست دارد، اما از اقتدار مطلق و نفوذ پدرش برخوردار نیست؛ رهبری که بیش از ۳۶ سال در راس جمهوری اسلامی قرار داشت.
انتشار این ارزیابی همزمان با بررسی احتمال تشدید عملیات نظامی علیه حکومت ایران از سوی ترامپ صورت گرفته است. نیویورکتایمز نوشت نتیجهگیری نهادهای اطلاعاتی درباره احتمال تمایل رهبر جدید جمهوری اسلامی به ساخت بمب هستهای میتواند توجیه دیگری برای گسترش حملات آمریکا فراهم کند.
جمهوری اسلامی بخشی از سانتریفیوژها را جابهجا کرده است
مقامهای آمریکایی میگویند تهران هنوز اقدامی برای از سر گرفتن برنامه هستهای خود انجام نداده، اما برای حفظ تجهیزات و داراییهای هستهایاش گامهایی برداشته است. این اقدامات پس از حملات سال گذشته آمریکا به مراکز کلیدی هستهای و همچنین در جریان وقفههای جنگ کنونی انجام شدهاند.
بر اساس این گزارش، جمهوری اسلامی دستکم بخشی از سانتریفیوژهای خود را به مجموعهای زیرزمینی و بهشدت حفاظتشده در مرکز کشور منتقل کرده است. آمریکا این محل را «کوه کلنگ» مینامد. والاستریت ژورنال پیشتر گزارش داده بود نهادهای اطلاعاتی اسرائیل جابهجایی سانتریفیوژها به این منطقه را ردیابی کردهاند.
انتقال سانتریفیوژها میتواند نخستین گام برای بازسازی توان غنیسازی باشد، اما مقامهای آمریکایی میگویند در شرایط کنونی، هدف اصلی جمهوری اسلامی احتمالا حفظ تجهیزات و انتقال آنها به محلی خارج از برد بمبهای آمریکا است.
ترامپ در ژوئن ۲۰۲۵ دستور حمله به سه مرکز کلیدی هستهای ایران را صادر کرد. در جریان این عملیات، بمبافکنهای رادارگریز بیـ۲ بزرگترین بمبهای متعارف موجود در زرادخانه نیروی هوایی آمریکا را بر تاسیسات فردو و نطنز فرو ریختند و مرکز هستهای اصفهان نیز با موشکهای تاماهاوک هدف قرار گرفت.
رییسجمهوری آمریکا پس از این حملات مدعی شد تاسیسات هستهای ایران کاملا نابود شدهاند، اما ارزیابیهای اولیه اطلاعاتی محتاطانهتر بودند و نشان میدادند برنامه هستهای جمهوری اسلامی تنها چند ماه به عقب افتاده است.
به نوشته نیویورکتایمز، اگر جمهوری اسلامی بلافاصله تعمیر سانتریفیوژها یا غنیسازی در مراکز دیگر را آغاز میکرد، خسارتهای واردشده احتمالا برنامه هستهای را تنها حدود شش ماه عقب میانداخت. با این حال، مقامهای آمریکایی میگویند تهران نه همه تاسیسات آسیبدیده را بلافاصله از زیر آوار خارج کرد و نه غنیسازی را در محل دیگری از سر گرفت. در نتیجه، حملات دستکم پیشرفت برنامه هستهای ایران را متوقف کردهاند.
تاسیسات زیرزمینی در برابر بمبها مقاوم است
مجموعه «کوه کلنگ» در حملات تابستان گذشته هدف قرار نگرفت و به گفته چند مقام آمریکایی، انهدام آن برای ارتش ایالات متحده بسیار دشوارتر خواهد بود. بخشهای زیرزمینی این مجموعه در عمقی قرار دارند که قدرتمندترین بمبهای متعارف آمریکا نیز نمیتوانند به آن نفوذ کنند.
به گزارش نیویورکتایمز، مقامهای جمهوری اسلامی پس از بررسی خسارتهای فردو به میزان نفوذ بمبهای آمریکایی پی بردند و اکنون اطمینان دارند تالارهای زیرزمینی عمیقتر این مجموعه از حملات هوایی متعارف در امان خواهند بود.
با این حال، تهران نگران است نیروهای آمریکایی عملیاتی کماندویی علیه این مرکز انجام دهند و با ورود زمینی به تاسیسات، آن را از درون منهدم کنند. نهادهای اطلاعاتی آمریکا گزارش دادهاند جمهوری اسلامی برای جلوگیری از چنین حملهای، نیروهای زمینی خود را به این منطقه منتقل کرده است.
ترامپ این هفته «کوه کلنگ» را به حمله تهدید کرد، هرچند همزمان گفت آمریکا هیچ فعالیت هستهای در آن مشاهده نکرده است. مقامهای آمریکایی این سخنان را اشارهای به آن دانستهاند که تهران، با وجود انتقال تجهیزات، هنوز غنیسازی یا فعالیتهای هستهای دیگر را در این محل آغاز نکرده است.
آنها از توضیح درباره طرحهای احتمالی حمله به این مرکز خودداری کردهاند، اما گفتهاند طیف گستردهای از گزینهها و اهداف احتمالی به ترامپ ارائه شده و پیشبینی اینکه او حمله به کدام هدف را تایید خواهد کرد، ممکن نیست.
ذخیره اورانیوم غنیشده همچنان در دسترس است
با وجود خسارتهای واردشده به مراکز هستهای ایران، اجزای اصلی لازم برای ساخت بمب همچنان باقی ماندهاند. مهمترین مورد، ذخیره اورانیوم با غنای بالای ایران است که به گفته مقامهای آمریکایی دستنخورده و در دسترس تهران قرار دارد.
علی خامنهای پیشتر با صدور یک «حکم مذهبی یا فتوا»، استفاده ایران از سلاح هستهای را ممنوع کرده بود. این موضع در سال ۲۰۰۵ بهطور رسمی به آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام شد.
به نوشته نیویورکتایمز، این فتوا محدودیتهایی داشت: استفاده از بمب هستهای را منع میکرد، اما مانع توسعه کلی برنامه هستهای یا برداشتن گامهایی به سوی تسلیحاتی کردن آن نمیشد. حتی پس از صدور فتوا، عناصر تندروتر حکومت خواهان آن بودند که جمهوری اسلامی توانایی ساخت سریع سلاح هستهای را به دست آورد.
ارزیابی نهادهای اطلاعاتی آمریکا که بر اظهارات علنی و مکالمات رهگیریشده پیش از جنگ استوار است، نشان میدهد مجتبی خامنهای تردیدهای پدرش را نداشته و به تولید یک سلاح هستهای پیشرفته علاقهمند بوده است.
رهبر جدید به دنبال کلاهک پیشرفتهتری است
مقامهای آمریکایی در پایان دوره ریاستجمهوری جو بایدن گفته بودند جمهوری اسلامی راههای تولید نوعی سلاح هستهای ابتدایی را بررسی میکند؛ سلاحی احتمالا مشابه بمب هیروشیما که انتقال و استفاده از آن دشوار است، اما میتواند تا اندازهای قدرت بازدارندگی ایجاد کند.
بر اساس ارزیابی تازه آمریکا، مجتبی خامنهای چنین سلاح ابتداییای را چندان مفید نمیداند و در عوض، ظاهرا از ساخت نوعی کلاهک گرماهستهای حمایت میکند که در آینده بتوان آن را کوچکسازی و روی موشکی دوربرد نصب کرد.
رهبر جدید جمهوری اسلامی همچنین از توافقی که حکومت ایران و آمریکا در ماه خرداد امضا کردند و بر اساس آن تهران متعهد میشد به دنبال سلاح هستهای نرود، فاصله گرفته است. او گفته بود اجازه انعقاد این توافق را داده، اما «از نظر اصولی» با آن موافق نبوده است.
جنگ ممکن است انگیزه تهران را افزایش داده باشد
رزماری کلانیک، مدیر برنامه خاورمیانه در اندیشکده «اولویتهای دفاعی» که با مداخلات نظامی آمریکا مخالفت دارد، به نیویورکتایمز گفت جنگ و اعلام آمادگی احتمالی واشینگتن برای کمک به عربستان سعودی در ساخت تاسیسات غنیسازی، احتمال حرکت ایران به سوی سلاح هستهای را «بهطور چشمگیری افزایش داده است».
او گفت جمهوری اسلامی اکنون انگیزه بیشتری دارد تا با دستیابی به سلاح هستهای، آمریکا و اسرائیل را از تلاشهای آینده برای فروپاشاندن حکومت یا ساختار دولت ایران بازدارد. به گفته او، جنگ میتواند نتیجهای برخلاف هدف اعلامشده خود، یعنی جلوگیری از گسترش توان هستهای جمهوری اسلامی، داشته باشد.
مقامهای آمریکایی نیز گفتهاند مقامهای جمهوری اسلامی که پیش از جنگ در بحثهای داخلی استدلال میکردند تنها سلاح هستهای میتواند مانع حمله اسرائیل یا آمریکا شود، اکنون معتقدند تحولات اخیر موضع آنان را تقویت کرده است.
بهگفته این منابع که بهدلیل حساسیت موضوع به شرط ناشناس ماندن صحبت کردند، ۸۲ کشور از ۱۲۵ کشور عضو دیوان به برکناری دادستان رأی مثبت دادند.
خان، ۵۶ ساله، هرگونه تخلف را رد کرده است. وکلای او نیز روندی را که به این رأیگیری منتهی شد، غیرقانونی، از نظر آیین دادرسی ناعادلانه و فاقد پشتوانه شواهد توصیف کردهاند.
برکناری خان پس از آن صورت میگیرد که ایالات متحده اعلام کرد کارزار دیپلماتیک تازهای را برای برچیدن دیوان کیفری بینالمللی آغاز خواهد کرد؛ نهادی که واشینگتن آن را تهدیدی علیه حاکمیت خود میداند.
دیپلماتهایی که نهاد نظارتی دیوان را اداره میکنند، ماه گذشته به این نتیجه رسیدند که این وکیل بریتانیایی رابطه جنسی نامناسبی با یکی از وکلای جوانتر دیوان کیفری بینالمللی داشته و باید برکنار شود. کشورهای عضو نیز در رأیگیری روز جمعه در سازمان ملل متحد در نیویورک، تا حد زیادی از همین نتیجهگیری پیروی کردند.
روبیو از «دیوانهها» در دیوان انتقاد کرد
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، پنجشنبه در جریان سفر به فیلیپین گفت: «افراد دیوانه و خلوضعی در دیوان کیفری بینالمللی حضور دارند.»
او با تکرار انتقادهای پشین خود از دیوان کیفری بینالمللی تاکید کرد که هرگز مقامهای سیاسی یا نظامی آمریکا در این دادگاه محاکمه نخواهند شد و هیچ راهی برای انجام چنین کاری وجود ندارد.شوند.
ایالات متحده که عضو دیوان کیفری بینالمللی نیست، ۱۱ قاضی و دادستان این دیوان، از جمله خان، را تحریم کرده است.
واشینگتن در توجیه این اقدام به احکام بازداشت صادرشده از سوی دیوان علیه بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و یوآو گالانت، وزیر دفاع پیشین این کشور، و همچنین تحقیقات پیشین درباره نیروهای آمریکایی در افغانستان اشاره کرده است.
آغاز روند انتخاب دادستان جدید
فردی که خان را متهم کرده است، هفته گذشته برای نخستین بار در مصاحبهای با سیانان بهطور علنی صحبت کرد و بار دیگر اتهام خود را مبنی بر اینکه دادستان با او رابطه جنسی بدون رضایت داشته است، مطرح کرد.
وکلای خان به رویترز گفتند که او داشتن «هرگونه رابطه جنسی از هر نوع» با این کارمند را رد میکند.
برکناری خان بلافاصله روند انتخاب دادستان جدید دیوان کیفری بینالمللی را آغاز میکند؛ با این حال انتظار نمیرود دادستان جدید پیش از سال آینده انتخاب شود.
حتی با برکناری خان، تمامی احکام بازداشت فعال دیوان همچنان به قوت خود باقی خواهند ماند، زیرا تنها قضات دیوان کیفری بینالمللی اختیار لغو احکام بازداشت را دارند.
اکنون نرخ بازار آزاد حوالی ۱۹۰ هزار تومان در نوسان است، حکومت برای دفاع از مرز ۲۰۰ هزار تومان سنگربندی کرده و مردم، با کولهباری از خاطرات تلخ، با ناباوری خود را برای مواجهه با آن آماده میکنند. پرسش این نیست که آیا این مرز سقوط میکند؛ پرسش، تقویم سقوط است.
همراهان چرتکه، روش محاسبه ارزش دلار در اقتصاد تورمی ایران را میشناسند: نرخ سال گذشته را برمیداریم و تورمی را که در طول این مدت بر قیمتها نشسته، به آن اضافه میکنیم.
تازهترین آمار رسمی مرکز آمار میگوید تورم نقطهبهنقطه خرداد، یعنی فاصله قیمتهای خرداد امسال از خرداد پارسال، ۸۸.۶ درصد است. دلار در روزهای جنگ خرداد پارسال حدود ۹۳ هزار تومان بود. حاصلضرب ۹۳ در ۱.۸۹ میشود حدود ۱۷۵ هزار تومان؛ یعنی ارزش دلار در پایان خرداد امسال. نرخ واقعی بازار در همان روزها حدود ۱۸۰ هزار تومان بود: بازار با اختلافی جزیی، درست روی خطی حرکت میکرد که تورم کشیده بود.
این فرمول در نوسانهای هیجانی نیز راهنمای قابل اعتمادی است. خرداد امسال، به واسطه آتشبس و اعلام تفاهمنامه، نرخ دلار تا ۱۵۳ هزار تومان پایین آمد و ناظرانی که نرخ دلار را برآیند هیجان و شوک جنگ تلقی میکردند، سقوط دلار را نزدیک میدانستند. اما افزودن رشد تورمی سطح عمومی قیمتها همان موقع میگفت ارزش دلار از ۱۷۵ هزار تومان پایینتر نخواهد ماند؛ و نماند.
از خرداد تا امروز یک ماه تورم دیگر به این حساب اضافه شده است. آمار رسمی تیر هنوز منتشر نشده، اما اگر با روند ماههای اخیر تورمی بین ۷ تا ۹ درصد برای آن در نظر بگیریم، ارزش دلار به ۱۸۷ تا ۱۹۱ هزار تومان میرسد.
این در حالی است که دلار در طول هفته گذشته بین ۱۸۸ تا ۱۹۵ هزار تومان در نوسان بوده است. نتیجه روشن است: دو برابر شدن دلار در یک سال گذشته را نمیشود با ملامت دلالها، هیجان بازار، یا توطئه رسانههای مخالف حکومت توضیح داد.
نرخ دلار، آینه قیمتهایی است که در یک سال اخیر دو برابر شدهاند. دلار به دنبال تورم حرکت میکند و در نرخ کنونی حبابی وجود ندارد.
دو نکته این برآورد را محافظهکارانه مینماید. نخست اینکه در این معادله همه متغیرهای دیگر کنار گذاشته شده و تنها اثر تورمی تعقیب شده است؛ در حالی که از سرگیری درگیری، آسیب به زیرساختها و توقف صادرات، ریسک و نااطمینانی و هزینه بازسازی را بالا میبرد.
دوم اینکه ۸۸.۶ درصد رقم رسمی است و تورمی که مردم بر سر سفره لمس میکنند بالاتر از این است؛ اگر ارزش دلار را با تورم حسشده حساب کنیم، همین امروز باید از ۲۰۰ هزار تومان عبور کرده باشد. به این ترتیب ۱۹۰ هزار تومان کف ارزش دلار است، نه سقف قیمت آن.
آخرین سنگر
با عبور نرخ از یک کانال مهم، مثل ۲۰۰ هزار تومان، انتظارات کل بازار یک پله بالا میرود، قیمتگذاریها جابهجا میشود و بازگرداندن نرخ به کانال قبلی، حتی در صورت تغییر شرایط، چند برابر سختتر و پرهزینهتر از نگه داشتن آن میشود. به همین دلیل نگه داشتن دلار زیر ۲۰۰ هزار تومان به اولویت و مساله حیثیتی حکومت تبدیل شده است.
بانک مرکزی وقتی نتواند جلوی بالا رفتن دلار را بگیرد، میکوشد باختن کانال را تا جای ممکن عقب بیندازد و در صورت امکان از این آب گلآلود ماهی بگیرد؛ و این تلاش معمولا در کانال ۹ هر مرز به اوج میرسد.
زمستان ۱۴۰۳ در کانال ۹۰ همین اتفاق افتاد و عبور از کانال ۱۰۰ هزار تومان به بعد از عید ۱۴۰۴ موکول شد. تفاوت آن دفاع با امروز این است که آن عملیات با ریختوپاش درآمدهای نفتی انجام شد.
این بار نبرد حکومت با دلار در میانه درگیری، محاصره دریایی و سقوط دوباره درآمدهای نفتی جریان دارد. مقاومت ارز میخواهد، ارز از صادرات میآید و صادرات دوباره متوقف شده است. بانک مرکزیِ بینفت تنها میتواند چند هفته زمان بخرد و هر هفتهای که با تزریق میخرد، فنر جهش بعدی را فشردهتر میکند.
سه سناریو، یک تقویم
در سناریو نخست، یعنی ادامه فرسایش نیمهجنگی کنونی، تورم ماهانه در محدوده ۷ تا ۸ درصد میماند و دلار در مرداد از ۲۰۰ هزار تومان عبور میکند. اما ۲۰۰، پایان راه نیست: اگر تورم ماهانه ۷ درصد بماند، دلار زمستان امسال به ۳۰۰ هزار تومان خواهد رسید؛ با ۶ درصد، حوالی نوروز؛ و حتی اگر تورم تا ماهی ۵ درصد پایین بیاید، بهار ۱۴۰۶.
به این ترتیب، ۱۵ سال تا صد هزار تومان، پانزده ماه تا آستانه ۲۰۰ هزار تومان، و در صورت ادامه وضع کنونی تنها ۵ تا ۸ ماه تا ۳۰۰ هزار تومان فاصله است.
در سناریو دوم، یعنی گسترش جنگ، جنوب کشور، شاهرگ اقتصاد ایران در معرض قطع شدن قرار میگیرد: حدود ۹۰ درصد ورودی و خروجی تجارت کشور از دریا میگذرد و بندرها و پایانههای نفتی و عسلویه همه در جنوباند.
برنامه توسعه سازمان ملل برای همین وضعیت، یعنی توقف کامل صادرات نفت و فروپاشی مسیرهای تجاری، برآورد کرده که رشد اقتصادی ایران حدود ۱۰ درصد سقوط میکند و حدود چهار میلیون نفر دیگر به زیر خط فقر میروند.
در این سناریو دلار تا اول مهر به ۲۵۰ هزار تومان میرسد؛ هرچند اگر گسترش جنگ به تعطیلی کامل بازارها بینجامد، نرخ ممکن است در طول تعطیلی منجمد شود. این پارادوکس را دو بار دیدهایم: در جنگ پارسال و در نیمهتعطیلی امسال. سکوت نرخ در میانه جنگ علامت کنترل اوضاع نیست؛ فنری است که جمع میشود و با بازگشایی یکجا آزاد خواهد شد.
هرچه تخریب بیشتر باشد، بازسازی گرانتر و تولید پس از جنگ کمتر خواهد بود؛ در صورت تخریب گسترده، دلار مرزهای جدید را با سرعت طی میکند و اقتصاد ایران به آستانه ابرتورم وارد میشود.
در سناریو سوم، یعنی توقف درگیری و بازگشت به میز مذاکره، برزخ مذاکره تکرار خواهد شد. تجربه اخیر نشان داد حتی اگر روی کاغذ تحریمها برداشته شود، ورود پول واقعی و لغو کامل تحریمها به استحاله نظام گره خورده است.
در برزخ، سرمایهگذاری متوقف میماند، تولید لنگ میزند و کسری بودجه و چاپ پول ادامه مییابد؛ رکوردهای تورمی اردیبهشت و خرداد در دل همین برزخ ثبت شدند.
در این سناریو رسیدن دلار به ۲۰۰ هزار تومان اندکی عقب میافتد، اما پس از ماه عسل مذاکرات دوباره به صعود ادامه خواهد داد.
دفاع از عدد ثابت در برابر خطی که حرکت میکند
در روزهای اخیر نرخ بین ۱۸۸ تا ۱۹۵ هزار تومان نوسان کرده است؛ نوسانی که بخشی از آن حاصل تلاش آگاهانه سیاستگذار برای ناامن کردن پساندازهای خرد مردم و نوسانگیری از بازار است.
اما مداخله، خط ارزش را عوض نمیکند؛ فقط بازار را موقتا از آن عقب میاندازد و خط، با اندکی تاخیر، همراه تورم جلو میآید. دفاع از یک عدد ثابت در برابر خطی که حرکت میکند خریدن زمان است و هر بار که این جهش عقب افتاده، جهش بعدی بزرگتر بوده است.
این دفاع این بار در شرایطی انجام میشود که هر دلارِ تزریقی از تهمانده ذخایری برداشته میشود که فردا برای واردات دارو و کالاهای اساسی به آن نیاز داریم.
با این اوصاف، اگر فرسایش کنونی ادامه یابد، دلار ۲۰۰ هزار تومانی در مرداد محقق خواهد شد. اگر جنگ گسترش یابد، توقف کامل اقتصاد عبور از این مرز را عقب میاندازد و دلار میتواند تا شهریور و حتی مهر زیر ۲۰۰ هزار تومان بماند، اما پس از بازگشایی به صورت انفجاری بالا خواهد رفت.
در صورت آتشبس، این تقویم تنها چند هفته جابهجا میشود. سنگری که روزی ۱۵ سال مقاومت کرده بود، این بار ۱۵ ماه دوام آورد و در صورت ادامه روند کنونی، سنگر بعدی در نصف این مدت سقوط خواهد کرد. بازنده اصلی در هر سه مسیر کسی است که داراییاش را به ریال نگه داشته است.
