به نوشته پولیتیکو، گزارشها حاکی است که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، پس از دریافت تماسهایی از رهبران قطر، امارات متحده عربی و پاکستان و دریافت اطمینان از نزدیک بودن یک توافق اولیه با ایران، از برنامه خود برای حمله نظامی به این کشور عقبنشینی کرده است.
بر اساس این گزارش، ترامپ صبح پنجشنبه در پیامی در شبکه اجتماعی تروثسوشال هشدار داده بود که قصد دارد «امشب ایران را بسیار سخت» هدف قرار دهد. اما ساعاتی بعد، مجموعهای از تماسهای دیپلماتیک در سطح عالی انجام شد که در نهایت به تغییر موضع او انجامید.
دو مقام دولت آمریکا و یک دیپلمات آگاه از این تماسها گفتهاند که امیر قطر، شیخ تمیم بن حمد آل ثانی، رییس امارات متحده عربی، محمد بن زاید آل نهیان، و فرمانده ارتش پاکستان، عاصم منیر، در تماس با ترامپ تاکید کردند که توافقی اولیه میان تهران و واشینگتن در دسترس است و میتواند راه را برای مذاکرات گستردهتر هموار کند.
به گفته یکی از مقامهای دولت آمریکا، این کشورها به دلیل نفوذی که بر تهران و رهبر جمهوری اسلامی دارند، توانستند ترامپ را متقاعد کنند که از گزینه نظامی فاصله بگیرد. ترامپ نیز بعدتر اعلام کرد که احتمال دارد توافقی میان دو طرف حتی تا پایان هفته جاری امضا شود.
او در جمع خبرنگاران در دفتر بیضی کاخ سفید گفت: «ما به یک توافق عالی برای پایان جنگ در ایران دست یافتهایم و اکنون فقط باید اسناد نهایی شود. احتمالاً ظرف چند روز آینده این روند تکمیل خواهد شد.»
با این حال، موضع تهران محتاطانهتر بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، اعلام کرد که اگرچه بخشهای قابل توجهی از متن مذاکرات نهایی شده است، اما [حکومت] ایران از «خطوط قرمز» خود عقبنشینی نخواهد کرد. او تاکید کرد که جمهوری اسلامی هنوز به نتیجه نهایی درباره توافق نرسیده است.
توافق اولیه؛ هرمز پیش از پرونده هستهای
بر اساس اطلاعات منتشرشده، آنچه تاکنون میان طرفین مورد توافق قرار گرفته، بیشتر به بازگشایی تنگه هرمز و پایان محدودیتهای اعمالشده بر این آبراه راهبردی مربوط میشود و نه حلوفصل کامل پرونده هستهای ایران.
یک مقام اسرائیلی و فردی مطلع از روند مذاکرات گفتهاند که توافق فعلی صرفاً چارچوبی برای بازگشایی تنگه هرمز و کاهش تنشهای فوری است. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز هفته گذشته در کنگره گفته بود که مذاکرات تفصیلی درباره برنامه هستهای ایران زمان بیشتری نیاز دارد و بازگشایی تنگه هرمز تنها نخستین مرحله از روند گفتوگوهاست.
بر این اساس، مذاکرات دشوارتر درباره سطح غنیسازی، تاسیسات هستهای و سایر موضوعات حساس در مراحل بعدی دنبال خواهد شد.
ابهام درباره موافقت رهبر جمهوری اسلامی
یکی از موضوعات مهمی که همچنان نامشخص باقی مانده، موافقت نهایی مجتبی خامنهای با توافق است. مقامهای آمریکایی مدعی شدهاند که او در روزهای نخست جنگ دچار جراحات قابل توجهی شده و برای جلوگیری از حملات احتمالی آمریکا و اسرائیل در مکانی زیرزمینی و بدون دسترسی به تجهیزات ارتباطی مستقر شده است.
به گفته این مقامها، همین موضوع باعث شده روند دریافت نظر نهایی او درباره پیشنهادهای ارائهشده چند روز طول بکشد.
با این حال، بسیاری از دیپلماتهای منطقهای نسبت به حصول توافق نهایی تردید دارند. یک دیپلمات عرب در این باره گفت: «وقتی توافق را ببینم، آن را باور میکنم.»
مذاکرات درباره داراییهای مسدودشده ایران
همزمان، منابع آگاه از گفتوگوها اعلام کردهاند که یکی از محورهای اصلی مذاکرات، دسترسی [حکومت] ایران به منابع مالی مسدودشده خود در قطر و سایر کشورها بوده است؛ منابعی که ارزش آنها بیش از ۱۶ میلیارد دلار برآورد میشود.
به گفته یک مقام اروپایی و فردی مطلع از مذاکرات، دو طرف درباره سازوکارهایی گفتوگو کردهاند که امکان استفاده محدود ایران از این منابع را بدون نقض رسمی تحریمهای آمریکا فراهم کند.
اگرچه مارکو روبیو اعلام کرده واشینگتن در ازای بازگشایی تنگه هرمز هیچ تخفیف تحریمی فوری ارائه نخواهد کرد، اما امکان دسترسی [حکومت] ایران به بخشی از این داراییها برای خرید کالاهای مشخص میتواند پاسخی به مطالبه تهران برای دریافت امتیازات اقتصادی در ابتدای مذاکرات باشد.
این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که اقتصاد ایران با تورم بالا، کاهش ارزش پول ملی و مشکلات جدی در تامین خدمات عمومی مواجه است و دسترسی به منابع مالی میتواند برای دولت ایران یک دستاورد ملموس در برابر افکار عمومی محسوب شود.
نگرانی اسرائیل از توافق در حال شکلگیری
هرگونه توافق میان تهران و واشینگتن احتمالاً با مخالفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، روبهرو خواهد شد. نتانیاهو پیشتر از ترامپ خواسته بود در واکنش به مواضع ایران در پرونده هستهای، گزینه نظامی را در دستور کار قرار دهد.
ترامپ و نتانیاهو پنجشنبه درباره روند مذاکرات گفتوگو کردند. پس از این تماس، دفتر نخستوزیری اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد که نتانیاهو از تعهد ترامپ برای گنجاندن موضوعاتی چون حذف ذخایر اورانیوم غنیشده، برچیدن زیرساختهای غنیسازی، محدودیت در تولید موشک و پایان حمایت حکومت ایران از نیروهای نیابتی منطقهای در توافق نهایی استقبال کرده است.
با این حال، گزارشها نشان میدهد که هیچیک از این موضوعات هنوز به طور قطعی حلوفصل نشدهاند و مذاکرات درباره آنها در مراحل بعدی ادامه خواهد یافت.
در مجموع، اگرچه اعلام ترامپ نشانهای از کاهش تنش و احتمال دستیابی به یک توافق اولیه میان حکومت ایران و آمریکا تلقی میشود، اما اختلافات اساسی درباره برنامه هستهای ایران، تحریمها، داراییهای مسدودشده و نقش منطقهای تهران همچنان پابرجاست و مسیر رسیدن به یک توافق جامع را پیچیده و نامطمئن نگه داشته است.
