ایرانیان ساکن هامبورگ آلمان برای کشتهشدگان انقلاب ملی مردم ایران مراسم چهلم برگزار کردند. برگزارکنندگان این مراسم ضمن نمایش عکسهای جاویدنامان و روشن کردن شمع، علیه جمهوری اسلامی شعار دادند.
خداداد شیروانی متاهل و پدر دو فرزند بود که روز یازدهم دی ماه در مرودشت با شلیک گلوله جنگی از سوی ماموران حکومتی کشته شده بود.
به گفته یک منبع نزدیک به خانواده، آن روز جمعیت بسیاری برای شرکت در مراسم شیروانی در آنجا گرد هم آمده بودند. مختارینفر روبروی کلانتری از ناحیه شکم گلوله خورد.
به گفته این منبع آگاه بعد از این حادثه منصور به کمک مردم به خانهای در محل منتقل شد و از آنجا به بیمارستان مطهری در مرودشت منتقل شد.
این اتفاق حدود ساعت سه ظهر روز دوازدهم دی ماه افتاد. یکی از دوستان منصور با تلفن همراه او تماس گرفت، اما یک غریبه که تلفن و مدارک منصور را همراه داشت به دوستش گفت که او را به بیمارستان منتقل کردند. در نهایت خانواده منصور از طریق دوست او از این اتفاق مطلع شد.
به گفته منبع مطلع، اعضای خانواده همان روز به بیمارستان مراجعه کردند، اما مسئولان بیمارستان گفتند که کسی با مشخصات منصور به آن بیمارستان منتقل نشده است.
خانواده پنج روز بعد پس از چند بار رفت و آمد به شیراز جنازه فرزند خود را از بیمارستان «مسلمین» این شهر تحویل گرفتند.
یک فعال حقوق بشر آشنا به مسائل شهر مرودشت به ایراناینترنشنال گفت: «بیمارستان مطهری مرودشت در روزهای اول اعتراضات زخمیها را بدون اطلاع به خانوادهها به بیمارستان مسلمین شیراز که مخصوص نیروهای مسلح است میفرستاد.»
این فعال حقوق بشر که نخواست نامش ذکر شود گفت که حراست بیمارستان مطهری مرودشت با سپاه و اداره اطلاعات همکاری نزدیکی داشت و مردم مرودشت که از این موضوع بیخبر بودند، در روزهای اول زخمیهای خود را به این بیمارستان منتقل میکردند؛ بیمارستان نیز زخمیها را به شیراز میفرستاد؛ اتفاقی که برای «عرفان بزرگی»، یکی دیگر از جاویدنامان اعتراضات مرودشت هم افتاد.
به گفته شاهدان، عرفان بزرگی وقتی به بیمارستان مرودشت رسیده بود زنده بوده و در بخش مراقبتهای ویژه نگهداری میشد، اما به خانواده حتی اجازه ملاقات ندادند و خانواده جسد فرزند خود را از بیمارستان مسلمین شیراز دریافت کردند.
مسئولان بیمارستان مسلمین شیراز تا ساعتی پس از نیمه شب پیکر منصور را به خانواده تحویل ندادند و حدود ساعت دو بامداد با گرفتن تعهد کتبی از خانواده، جنازه او را تحویل دادند. نیروهای امنیتی حتی اجازه خاکسپاری در مرودشت را به خانواده منصور ندادند و آنها پیکر منصور را برای خاکسپاری به گلزار شهر زرقان در ۱۵ کیلومتری شهر مرودشت منتقل کردند.
خاکسپاری مختارینفر در شرایط امنیتی شدید و بدون حضور دوستان و فامیل، و تنها با حضور پدر، مادر، دو برادرش و البته نیروهای امنیتی، برگزار شد.
منصور فرزند اول خانواده مختارینفر بود و درآمدش مثل بسیاری از خانوادههای کارگر در حد امرار معاش بود. او لیسانس برق صنعتی داشت و در کنار درس به کار صافکاری و خیاطی مشغول بود. کمی بعد خیاطی را بیشتر ادامه داد و مدتی هم در اداره راه مشغول به کار بود.
او به واسطه یکی از دوستانش به دوره دریانوردی رفت تا روی کشتی مشغول به کار شود. دو چرخ خیاطی نو خود را فروخت تا بتواند هزینه دورههایش را پرداخت کند.
هر کوچه یک جاویدنام
منبع نزدیک به خانواده به ایراناینترنشنال گفت که مردم مرودشت بیشتر از طبقه کمتر برخوردار هستند و جوانان آنها به شرایط خود اعتراض دارند، از همین رو به هر کوچه که نگاه کنی یک کشته به جا مانده است.
به گفته این منبع کوچه کنار خانه منصور حجله سهیل الماسی برپاست جوان ۱۷ سالهای که ۱۹ دی ماه در مرودشت با گلوله جنگی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی کشته شد. او که چند سال پیش پدرش را از دست داده بود با خواهرش در خانه پدربزرگ و مادربزرگش زندگی میکرد.
از دیگر جاویدنامان شهر مرودشت علی زارعی است؛ جوان ۲۷ سالهای که روز ۱۸ دی در مرودشت با شلیک مستقیم نیروهای جمهوری اسلامی کشته شد. او همان روز خبر قبولی در مصاحبه دریافت بورس مهندسی آیتی آلمان را دریافت کرده و در انتظار ویزا بود. به گفته نزدیکانش او از معدود کسانی بود که موفق به دریافت این بورس شده بود. علی پیش از رفتن گفته بود میخواهد دیناش را به کشور و مردم ادا کند.
به نوشته واینت، بر اساس ارزیابیهای اسرائیل، هرچند در موضوع برنامه هستهای ایران برخی تحرکات دیده میشود، اما تهران همچنان از ورود به گفتوگو درباره برنامه موشکهای بالستیک و حمایت از گروههای نیابتی منطقهای خودداری میکند؛ موضوعی که به باور مقامهای اسرائیلی شکافهای اساسی با واشینگتن را پابرجا نگه داشته است. یک مقام آمریکایی نیز گفته است حکومت ایران احتمالاً ظرف دو هفته با پیشنهادهایی برای کاهش اختلافها بازخواهد گشت، اما در اسرائیل یادآوری میشود که در ژوئن ۲۰۲۵ نیز روندی مشابه به اقدام نظامی آمریکا منتهی شد.
واینت مینویسد در حالی که تهران به استفاده از لحن تهدیدآمیز ادامه میدهد، واشینگتن نیز آمادهسازیهای نظامی خود را تشدید کرده است. در ۲۴ ساعت گذشته، آمریکا حدود ۵۰ جنگنده به منطقه اعزام کرده و همزمان ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» به همراه شش ناوشکن راهی خاورمیانه شده است؛ تحولی که ساعاتی پس از پایان مذاکرات ژنو رسانهای شد.
در ایران، مسعود پزشکیان تاکید کرده است که تهران برنامه هستهای خود را که آن را «صلحآمیز» میداند کنار نخواهد گذاشت. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز دور دوم مذاکرات را «بسیار جدی» توصیف کرده و از دستیابی به تفاهمهایی بر سر برخی اصول راهنما سخن گفته است، هرچند تاکید کرده هنوز راه زیادی تا توافق نهایی باقی مانده است.
به گزارش واینت، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و میانجی مذاکرات، فضای گفتوگوها را «سازنده» توصیف کرده و از پیشرفت در شناسایی اهداف مشترک و مسائل فنی خبر داده است. با این حال، در ارزیابی نهایی اسرائیل، حتی اگر تهران در پرونده هستهای انعطاف نشان دهد، تا زمانی که موضوع موشکها و نیروهای نیابتی خارج از چارچوب مذاکرات باقی بماند، چشمانداز توافقی جامع همچنان مبهم خواهد بود.
خانواده برخی از جاویدنامان از تعطیلی آرامستان اراک همزمان با چهلم کشتهشدگان انقلاب ملی ایرانیان خبر دادند. برخی منابع نیز به ایراناینترنشنال گفتند آرامستان اراک تا ۳۰ بهمن تعطیل خواهد بود.
این در حالی است که پیشتر شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
همزمان، ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال در ۲۷ بهمن نشان داد خودروهای نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در «بهشت زهرا» تهران مستقر شدهاند.
در حالی که وضعیت بسیاری از بازداشتشدگان هفتههای اخیر همچنان نامعلوم است، گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال از ادامه موج بازداشت نزدیکان و اقوام جانباختگان انقلاب ملی ایرانیان خبر میدهند.
مخاطبان ایراناینترنشنال از اختلال و قطعی اینترنت در شماری از شهرهای مختلف ایران در روز سهشنبه ۲۸ بهمن خبر دادند.
همزمان با این برخوردها، گزارشها از قطع و اختلال شدید اینترنت در آبدانان و مشهد حکایت دارد؛ اقدامی که همزمان با سرکوب میدانی، دسترسی به اطلاعرسانی و ثبت وقایع را مختل کرده است.
همزمانیِ تهدید و احضار خانوادهها، بازداشت نزدیکان جانباختگان و اختلال در اینترنت، نشان میدهد حکومت مراسمهای چهلم معترضان جانباخته را نه یک مناسک سوگواری، بلکه مقطعی حساس برای بازتولید اعتراض میداند و میکوشد هم با ابزارهای امنیتی و هم با قطع و اختلال ارتباطات، از گسترش آن جلوگیری کند.
این گزارشها در شرایطی منتشر میشود که خانوادهها میگویند برای برگزاری هرگونه سوگواری مستقل، با فشار و محدودیتهای امنیتی مواجهاند.
این رویکرد نشان میدهد جمهوری اسلامی نهتنها بهشکلی خشونتبار و گسترده معترضان را قتلعام کرده، بلکه حالا خود بهعنوان قاتل مردم آزادیخواه، میکوشد ماتم و سوگ مردم عزادار و خانوادههای دادخواه را هم مصادره کند؛ حکومتی که پس از این همه آدمکشی، با برگزاری مراسمهای نمایشی تلاش دارد روی جنایتی که مرتکب شده «ماله» بکشد و روایت رسمی خود را بهجای حقیقت بنشاند.
مراسمهای حکومتی و تلاش برای مدیریت روایت
مقامها و رسانههای حکومتی جمهوری اسلامی، در روزهای گذشته از «برگزاری مراسم چهلم» سخن گفته و هیات دولت جمهوری اسلامی نیز با انتشار اطلاعیهای، از مردم برای حضور در مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان حوادث دیماه دعوت کرد.
در این اطلاعیه آمده بود خانوادههای جانباختگان «بر اساس صلاحدید و سنتهای خود» میتوانند مجالس و مراسم مورد نظرشان را برگزار کنند.
با این حال، در متن اطلاعیه، وقایع دیماه «اعتراضات مدنی بخشی از شهروندان که به اغتشاش و ناآرامیهای خشونتبار کشانده شد» توصیف شد و از «شهادت و فقدان بیش از سه هزار تن از فرزندان ایرانزمین» بهعنوان ضایعهای جبرانناپذیر یاد شده بود.
این دوگانگی در روایت رسمی- دعوت به برگزاری مراسم چهلم در کنار حفظ ادبیات سرکوبگرانه «اغتشاش» خطاب دادن اعتراضات مردم- نشان میدهد حکومت میکوشد سوگ را به شکلی کنترلشده به رسمیت بشناسد؛ سوگی که مجاز است، اما نباید به اعتراض، نامبردن از مسئولان یا پیوند جمعی منجر شود.
بر اساس این اطلاعیه، دولت از شهروندان خواسته بود سهشنبه ۲۸ بهمن در مصلای «امام خمینی» تهران، «حرم رضوی» مشهد و همچنین در مراکز استانها در مراسمهای چهلم شرکت کنند.
این اطلاعیهها در حالی منتشر شد که مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، سهشنبه ۲۸ بهمن در تهران، مشهد و شماری از مراکز استانها برگزار شد.
رسانههای حکومتی از حضور شماری از مقامها و مسئولان جمهوری اسلامی در مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه در مصلای «امام خمینی» تهران خبر دادند.
بر اساس این گزارشها، محمدرضا عارف، معاون اول پزشکیان، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، الیاس حضرتی، رییس شورای اطلاعرسانی دولت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، علیمحمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، علی نیکزاد، نایبرییس مجلس و شماری دیگر از مقامهای جمهوری اسلامی در این مراسم حضور داشتند.
در همین حال، با برگزاری این مراسمها، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در حاشیه مراسم حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، در جمع خبرنگاران و در پاسخ به پرسشی درباره «مسببان این حوادث»، گفت: «کسانی که از اغتشاشگران و تروریستها حمایت کردند، جنایتکار هستند و نتیجه آن را خواهند دید.»
علی خامنهای، دیکتاتور ایران نیز در سخنرانی سهشنبه ۲۸ بهمن، بار دیگر انقلاب ملی مردم علیه جمهوری اسلامی را «فتنه» خواند و گفت: «خونهایی بر زمین ریخته شد. ما داغداریم. من عرض میکنم ما عزاداریم به خاطر خونهایی که ریخته شد.»
دیکتاتور ایران، کشتهشدگان را به سه دسته «ماموران امنیتی، رهگذر عادی و فریبخوردگان» تقسیم کرد، معترضان را «مفسد، فتنهگر و کودتاچی» نامید و گفت: «آنها به درک واصل شدند.»
دیکتاتور ایران افزود: «هر سه دسته اینها جزو شهدا محسوب میشوند، اما یک عدهای خود آن مفسدین و فتنهگران و کودتاچیها بودند، یک عدهای آنها بودند که اجل مهلتشان نداد و به درک واصل شدند و سر و کارشان با خدا است. با آنها کاری نداریم.»
او ادامه داد: «برخی فریب خوردند، سادگی به خرج دادند، بیتجربه بودند، با فتنهگرها همراه شدند، آنها هم از ما هستند؛ آنها هم بچههای ما هستند، آنها هم یک عدهایشان پشیمان شدند، بعضیشان به من نامه نوشتند که ما آن روز آمدیم در خیابان و چه و چه و چه، ما را حلال کن.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت نیز اعتراضات مردم ایران را «ناهنجاری» خواند و گفت: «عاملان ناهنجاری باید با اقتدار و در سلامت کامل بازداشت و برای رسیدگی قانونی به قوه قضاییه تحویل داده شوند.»
غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی نیز در سخنرانیای جداگانه با اشاره به اعتراضات دیماه گفت «عناصر اصلی اغتشاشات و ارتکاب اعمال تروریستی» بدون «هیچگونه تسامح و تساهلی» و «وفق قانون و عدالت» محاکمه و مجازات خواهند شد.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی هم در پیامی جداگانه درباره چهلم جانباختگان نوشت «حدود دو هزار و ۵۰۰ تن» در آنچه «عملیات» با «عاملیت دشمنان» خواند، جان باختهاند.
او در حالی این آمار را مطرح کرد که دولت پزشکیان پیشتر شمار جانباختگان اعتراضات دیماه را سه هزار و ۱۱۷ نفر اعلام کرد و ایراناینترنشنال نیز نوشت دستکم ۳۶ هزار و ۵۰۰ ایرانی در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دیماه در بزرگترین قتلعام خیابانی تاریخ کشته شدند.
مجموعه اظهارات خامنهای، پزشکیان، اژهای و قالیباف نشان میدهد رهبر و روسای سه قوه جمهوری اسلامی با وجود تفاوت در واژگان - از «فتنه» و «ناهنجاری» تا «اعمال تروریستی» و «عاملیت دشمنان» - بر یک روایت امنیتی مشترک درباره اعتراضات دیماه ایستادهاند.
اختلاف میان آمار اعلامشده از سوی دولت، پیام رییس مجلس و برآوردهای مستقل نیز نشان میدهد شمار قربانیان خود به بخشی از نزاع روایی تبدیل شده است؛ نزاعی که در آن، کاهش آمار به معنای کاهش مسئولیت و محدودکردن دایره سوگ مشروع تلقی میشود.
مقاومت مردم و برگزاری مراسمهای مستقل چهلم
در مقابل این رویکرد و همزمان با اعمال فشارهای امنیتی، شماری از خانوادهها و شهروندان در شهرهای مختلف ایران با وجود محدودیتها، مراسمهای چهلم جانباختگان را برگزار کردند.
این مراسمها که در قالب تجمعهای محلی، آیینهای سوگواری و یادبودهای خودجوش برگزار شد، با وجود جو امنیتی شدید در شماری از شهرهای کشور جریان یافت.
در مراسم چهلم یکی از کشتهشدگان در شهرستان نجفآباد، حاضران با در دست داشتن پلاکاردی که روی آن نوشته بود «نه میبخشیم، نه فراموش میکنیم، نه عقب میکشیم» پیام روشنی دادند: سوگ برای آنها نقطه پایان نیست، بلکه حافظهای زنده و جمعی است که با فشار و تهدید پاک نمیشود.
این شعار، رد صریح تلاش حکومت برای مصادره عزاداری و بستن پرونده دادخواهی بود؛ اعلامی آشکار که چهلمها، بهرغم همه محدودیتها، به صحنهای برای یادآوری مسئولیت آمران و استمرار مطالبه عدالت بدل شدهاند.
همزمان، گزارشها و ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد در اکثر مراسمهای چهلمی که روز سهشنبه در شهرهای مختلف برگزار شد، حاضران با سر دادن شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» یاد جانباختگان را گرامی داشتند؛ شعاری که در ماهها و سالهای گذشته به یکی از فراگیرترین نمادهای سوگ اعتراضی و پیونددهنده حافظه جمعی در مراسمهای یادبود جانباختگان بدل شده است.
در برخی از این مراسمها، حاضران با رقص سوگ بر مزار جانباختگان و تشویق پیاپی، یاد آنها را گرامی داشتند.
در یکی از این مراسمها، ماموران حکومتی خانواده یکی از جانباختگان را تحت فشار قرار دادند تا از حاضران بخواهند شعار ندهند؛ اقدامی که بهگفته شاهدان با اعتراض جمعیت همراه شد.
از سوی دیگر، ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد ماموران حکومت به تجمع گسترده سهشنبه ۲۸ بهمن مردم عزادار برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی شلیک کرده و شماری از آنها را مجروح کردند.
بر اساس گزارشهای رسیده، نیروهای حکومتی در آبدانان با استفاده از خودروهای زرهی و استقرار نیروهای مسلح، به مراسم چهلم یورش برده و با محاصره عزاداران بهسوی آنها تیراندازی کردند.
تعدادی از مخاطبان نیز از کشته و زخمی شدن برخی شهروندان در این شهر خبر میدهند.
شلیک به عزاداران در مراسم چهلم نشان میدهد حکومت از مرحله تحمل یا مدیریت نمادین سوگ عبور کرده و چهلمها را بهعنوان تهدیدی امنیتی تلقی میکند؛ لحظهای که سوگ میتواند دوباره به اعتراض خیابانی بدل شود.
اهالی آبدانان شامگاه دوشنبه نیز در مراسم چهلم کشتهشدگان این شهر، شعار «مرگ بر خامنهای» سردادند.
در مشهد نیز گزارشهایی از شنیدهشدن صدای تیراندازی همزمان با درگیری نیروهای حکومتی با حاضران منتشر شده؛ روایتی که بهگفته شاهدان مشخص نیست شلیکها هوایی بوده یا بهسوی مردم انجام شده است.
ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نیز نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام حمید مهدوی در مشهد، شعار «هر یک نفر کشته شه، هزار نفر پشتشه» سردادند.
حمید مهدوی آتشنشانی بود که صحنه کمک او به یک معترض با کول کردن او بازتاب گستردهای داشت.
ویدیوی رسیده دیگری نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام دانیال کارشناس یاد او را با نواختن سنج و دمام و تشویق او گرامی داشتند.
حاضران در مراسم چهلم جاویدنام سجاد بهادری مقدم در مشهد هم به رقص سوگ و پخش موسیقی به یاد او پرداختند.
ویدیویی که به ایراناینترنشنال رسیده نشان میدهد مادر ارمیا فضلی، جوان ۲۰ سالهای که ۱۸ دیماه در اراک کشته شد، در مراسم چهلم او از حضور مردم تشکر میکند و میگوید: «همین که میبینم ارمیای من برای کسانی مثل شما رفته، برایم کافی است.» حاضران در این مراسم شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سردادند.
شماری از دانشآموزان در برخی مدارس کشور، مراسم یادبودی برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان برگزار کردند. در این مراسمها، گروهی از دانشآموزان با روشنکردن شمع و خواندن سرودها و ترانههای اعتراضی، یاد جانباختگان را گرامی داشتند.
برگزاری مراسمهای یادبود در مدارس نشان میدهد حافظه اعتراضات دیماه به نسلهای جوانتر منتقل شده و از چارچوب خانوادهها و خیابان فراتر رفته است؛ امری که برای حکومت بهویژه نگرانکننده تلقی میشود.
همزمان، با وجود جو شدید امنیتی و فشارها و تهدیدهای حکومتی علیه برخی خانوادهها، مراسم چهلم شمار زیادی از جانباختگان در استانهایی از جمله اصفهان، بوشهر، تهران، خراسان شمالی، زنجان، فارس، کرمانشاه، گیلان و مرکزی برگزار شد.
پیشتر نیز شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۷، ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
در عین حال، با برگزاری مراسم چهلم شماری از جاویدنامان انقلاب ملی در شهرهای مختلف ایران، شرکتکنندگان با سردادن شعارهایی یاد جانباختگان را گرامی داشتند و از آنها بهعنوان نماد آزادیخواهی و ایستادگی در برابر استبداد جمهوری اسلامی یاد کردند.
این همزمانیِ مراسمهای حکومتی با برگزاری مستقل و خودجوش چهلمها از سوی مردم، شکافی آشکار میان روایت رسمی حکومت و واقعیت اجتماعی سوگ و اعتراض ایجاد کرده است.
مجموعه فشارها و محدودیتها، سوگ را از عرصه عمومی به حریم خصوصی رانده است؛ روندی که میتوان آن را نوعی «خصوصیسازی اجباری سوگ» دانست، بیآنکه حافظه جمعی یا امکان بازگشت آن به فضای عمومی از میان رفته باشد.
خانهها؛ آخرین پناه سوگ و حافظه
در چنین شرایطی، خانهها برای بسیاری از خانوادهها به آخرین فضای سوگواری و حفظ یاد جانباختگان تبدیل شدهاند.
خانوادههایی که ناچارند سوگ خود را در سکوت و دور از چشم نیروهای امنیتی برگزار کنند؛ سکوتی که برای برخی، به شکلی از اعتراض خاموش و مقاومت مدنی بدل شده است.
در این میان، زنان در بسیاری از خانوادهها نقشی محوری در پیگیری، حفظ حافظه و ارتباط با دیگر خانوادههای دادخواه بر عهده دارند؛ نقشی که همزمان با فشارهای مضاعف، از احضار و تهدید تا محدودسازی رفتوآمد و فعالیت اجتماعی، همراه شده است.
مراسمهای چهلم جانباختگان برای خانوادههای دادخواه، ادامه سوگ و یادآوری فقدانی جبرانناپذیر و برای حکومت سرکوبگر، لحظهای حساس برای کنترل روایت و مهار خشم اجتماعی است.
تجربه اعتراضات گذشته نشان میدهد سرکوب سوگواری نهتنها به حذف حافظه جمعی نمیانجامد، بلکه در بسیاری موارد به شکلگیری و انباشت آن در لایههای پنهان جامعه منجر میشود؛ حافظهای که در بزنگاههای بعدی دوباره به عرصه عمومی راه مییابد.
