چهلم معترضان جانباخته و فشار حکومت بر خانواده‌ها برای کنترل، مصادره یا ممنوعیت سوگ اعتراضی

خانواده برخی از جاویدنامان از تعطیلی آرامستان اراک هم‌زمان با چهلم کشته‌شدگان انقلاب ملی ایرانیان خبر دادند. برخی منابع نیز به ایران‌اینترنشنال گفتند آرامستان اراک تا ۳۰ بهمن تعطیل خواهد بود.

این در حالی است که پیش‌تر شماری از خانواده‌ها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.

هم‌زمان، ویدیوهای رسیده به ایران‌اینترنشنال در ۲۷ بهمن نشان داد خودروهای نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در «بهشت زهرا» تهران مستقر شده‌اند.

در حالی که وضعیت بسیاری از بازداشت‌شدگان هفته‌های اخیر همچنان نامعلوم است، گزارش‌های رسیده به ایران‌اینترنشنال از ادامه موج بازداشت نزدیکان و اقوام جان‌باختگان انقلاب ملی ایرانیان خبر می‌دهند.

مخاطبان ایران‌اینترنشنال از اختلال و قطعی اینترنت در شماری از شهرهای مختلف ایران در روز سه‌شنبه ۲۸ بهمن خبر دادند.

هم‌زمان با این برخوردها، گزارش‌ها از قطع و اختلال شدید اینترنت در آبدانان و مشهد حکایت دارد؛ اقدامی که هم‌زمان با سرکوب میدانی، دسترسی به اطلاع‌رسانی و ثبت وقایع را مختل کرده است.

هم‌زمانیِ تهدید و احضار خانواده‌ها، بازداشت نزدیکان جان‌باختگان و اختلال در اینترنت، نشان می‌دهد حکومت مراسم‌های چهلم معترضان جان‌باخته را نه یک مناسک سوگواری، بلکه مقطعی حساس برای بازتولید اعتراض می‌داند و می‌کوشد هم با ابزارهای امنیتی و هم با قطع و اختلال ارتباطات، از گسترش آن جلوگیری کند.

این گزارش‌ها در شرایطی منتشر می‌شود که خانواده‌ها می‌گویند برای برگزاری هرگونه سوگواری مستقل، با فشار و محدودیت‌های امنیتی مواجه‌اند.

این رویکرد نشان می‌دهد جمهوری اسلامی نه‌تنها به‌شکلی خشونت‌بار و گسترده معترضان را قتل‌عام کرده، بلکه حالا خود به‌عنوان قاتل مردم آزادی‌خواه، می‌کوشد ماتم و سوگ مردم عزادار و خانواده‌های دادخواه را هم مصادره کند؛ حکومتی که پس از این همه آدم‌کشی، با برگزاری مراسم‌های نمایشی تلاش دارد روی جنایتی که مرتکب شده «ماله» بکشد و روایت رسمی خود را به‌جای حقیقت بنشاند.

مراسم‌های حکومتی و تلاش برای مدیریت روایت

مقام‌ها و رسانه‌های حکومتی جمهوری اسلامی، در روزهای گذشته از «برگزاری مراسم چهلم» سخن گفته و هیات دولت جمهوری اسلامی نیز با انتشار اطلاعیه‌ای، از مردم برای حضور در مراسم‌های حکومتی چهلم جان‌باختگان حوادث دی‌ماه دعوت کرد.

در این اطلاعیه آمده بود خانواده‌های جان‌باختگان «بر اساس صلاحدید و سنت‌های خود» می‌توانند مجالس و مراسم مورد نظرشان را برگزار کنند.

با این حال، در متن اطلاعیه، وقایع دی‌ماه «اعتراضات مدنی بخشی از شهروندان که به اغتشاش و ناآرامی‌های خشونت‌بار کشانده شد» توصیف شد و از «شهادت و فقدان بیش از سه هزار تن از فرزندان ایران‌زمین» به‌عنوان ضایعه‌ای جبران‌ناپذیر یاد شده بود.

این دوگانگی در روایت رسمی- دعوت به برگزاری مراسم چهلم در کنار حفظ ادبیات سرکوبگرانه «اغتشاش» خطاب دادن اعتراضات مردم- نشان می‌دهد حکومت می‌کوشد سوگ را به شکلی کنترل‌شده به رسمیت بشناسد؛ سوگی که مجاز است، اما نباید به اعتراض، نام‌بردن از مسئولان یا پیوند جمعی منجر شود.

بر اساس این اطلاعیه، دولت از شهروندان خواسته بود سه‌شنبه ۲۸ بهمن در مصلای «امام خمینی» تهران، «حرم رضوی» مشهد و همچنین در مراکز استان‌ها در مراسم‌های چهلم شرکت کنند.

این اطلاعیه‌ها در حالی منتشر شد که مراسم‌های حکومتی چهلم جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه، سه‌شنبه ۲۸ بهمن در تهران، مشهد و شماری از مراکز استان‌ها برگزار شد.

رسانه‌های حکومتی از حضور شماری از مقام‌ها و مسئولان جمهوری اسلامی در مراسم چهلم جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه در مصلای «امام خمینی» تهران خبر دادند.

بر اساس این گزارش‌ها، محمدرضا عارف، معاون اول پزشکیان، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، الیاس حضرتی، رییس شورای اطلاع‌رسانی دولت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، علی‌محمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، علی نیکزاد، نایب‌رییس مجلس و شماری دیگر از مقام‌های جمهوری اسلامی در این مراسم حضور داشتند.

در همین حال، با برگزاری این مراسم‌ها، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در حاشیه مراسم حکومتی چهلم جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه، در جمع خبرنگاران و در پاسخ به پرسشی درباره «مسببان این حوادث»، گفت: «کسانی که از اغتشاشگران و تروریست‌ها حمایت کردند، جنایتکار هستند و نتیجه آن را خواهند دید.»

علی خامنه‌ای، دیکتاتور ایران نیز در سخنرانی سه‌شنبه ۲۸ بهمن، بار دیگر انقلاب ملی مردم علیه جمهوری اسلامی را «فتنه» خواند و گفت: «خون‌هایی بر زمین ریخته شد. ما داغداریم. من عرض می‌کنم ما عزاداریم به خاطر خون‌هایی که ریخته شد.»

دیکتاتور ایران، کشته‌شدگان را به سه دسته «ماموران امنیتی، رهگذر عادی و فریب‌خوردگان» تقسیم کرد، معترضان را «مفسد، فتنه‌گر و کودتاچی» نامید و گفت: «آن‌ها به درک واصل شدند.»

دیکتاتور ایران افزود: «هر سه دسته این‌ها جزو شهدا محسوب می‌شوند، اما یک عده‌ای خود آن مفسدین و فتنه‌گران و کودتاچی‌ها بودند، یک عده‌ای آن‌ها بودند که اجل مهلت‌شان نداد و به درک واصل شدند و سر و کارشان با خدا است. با آن‌ها کاری نداریم.»

او ادامه داد: «برخی فریب خوردند، سادگی به خرج دادند، بی‌تجربه بودند، با فتنه‌گرها همراه شدند، آن‌ها هم از ما هستند؛ آن‌ها هم بچه‌های ما هستند، آن‌ها هم یک عده‌ای‌شان پشیمان شدند، بعضی‌شان به من نامه نوشتند که ما آن روز آمدیم در خیابان و چه و چه و چه، ما را حلال کن.»

مسعود پزشکیان، رییس دولت نیز اعتراضات مردم ایران را «ناهنجاری» خواند و گفت: «عاملان ناهنجاری‌ باید با اقتدار و در سلامت کامل بازداشت و برای رسیدگی قانونی به قوه قضاییه تحویل داده شوند.»

غلامحسین محسنی اژه‌ای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی نیز در سخنرانی‌ای جداگانه با اشاره به اعتراضات دی‌ماه گفت «عناصر اصلی اغتشاشات و ارتکاب اعمال تروریستی» بدون «هیچ‌گونه تسامح و تساهلی» و «وفق قانون و عدالت» محاکمه و مجازات خواهند شد.

محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی هم در پیامی جداگانه درباره چهلم جانباختگان نوشت «حدود دو هزار و ۵۰۰ تن» در آنچه «عملیات» با «عاملیت دشمنان» خواند، جان باخته‌اند.

او در حالی این آمار را مطرح کرد که دولت پزشکیان پیش‌تر شمار جان‌باختگان اعتراضات دی‌ماه را سه هزار و ۱۱۷ نفر اعلام کرد و ایران‌اینترنشنال نیز نوشت دست‌کم ۳۶ هزار و ۵۰۰ ایرانی در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دی‌ماه در بزرگ‌ترین قتل‌عام خیابانی تاریخ کشته شدند.

مجموعه اظهارات خامنه‌ای، پزشکیان، اژه‌ای و قالیباف نشان می‌دهد رهبر و روسای سه قوه جمهوری اسلامی با وجود تفاوت در واژگان - از «فتنه» و «ناهنجاری» تا «اعمال تروریستی» و «عاملیت دشمنان» - بر یک روایت امنیتی مشترک درباره اعتراضات دی‌ماه ایستاده‌اند.

اختلاف میان آمار اعلام‌شده از سوی دولت، پیام رییس مجلس و برآوردهای مستقل نیز نشان می‌دهد شمار قربانیان خود به بخشی از نزاع روایی تبدیل شده است؛ نزاعی که در آن، کاهش آمار به معنای کاهش مسئولیت و محدودکردن دایره سوگ مشروع تلقی می‌شود.

مقاومت مردم و برگزاری مراسم‌های مستقل چهلم

در مقابل این رویکرد و هم‌زمان با اعمال فشارهای امنیتی، شماری از خانواده‌ها و شهروندان در شهرهای مختلف ایران با وجود محدودیت‌ها، مراسم‌های چهلم جان‌باختگان را برگزار کردند.

این مراسم‌ها که در قالب تجمع‌های محلی، آیین‌های سوگواری و یادبودهای خودجوش برگزار شد، با وجود جو امنیتی شدید در شماری از شهرهای کشور جریان یافت.

در مراسم چهلم یکی از کشته‌شدگان در شهرستان نجف‌آباد، حاضران با در دست داشتن پلاکاردی که روی آن نوشته بود «نه می‌بخشیم، نه فراموش می‌کنیم، نه عقب می‌کشیم» پیام روشنی دادند: سوگ برای آن‌ها نقطه پایان نیست، بلکه حافظه‌ای زنده و جمعی است که با فشار و تهدید پاک نمی‌شود.

این شعار، رد صریح تلاش حکومت برای مصادره عزاداری و بستن پرونده دادخواهی بود؛ اعلامی آشکار که چهلم‌ها، به‌رغم همه محدودیت‌ها، به صحنه‌ای برای یادآوری مسئولیت آمران و استمرار مطالبه عدالت بدل شده‌اند.

هم‌زمان، گزارش‌ها و ویدیوهای رسیده به ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد در اکثر مراسم‌های چهلمی که روز سه‌شنبه در شهرهای مختلف برگزار شد، حاضران با سر دادن شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» یاد جان‌باختگان را گرامی داشتند؛ شعاری که در ماه‌ها و سال‌های گذشته به یکی از فراگیرترین نمادهای سوگ اعتراضی و پیونددهنده حافظه جمعی در مراسم‌های یادبود جان‌باختگان بدل شده است.

در برخی از این مراسم‌ها، حاضران با رقص سوگ بر مزار جان‌باختگان و تشویق پیاپی، یاد آن‌ها را گرامی داشتند.

در یکی از این مراسم‌ها، ماموران حکومتی خانواده یکی از جان‌باختگان را تحت فشار قرار دادند تا از حاضران بخواهند شعار ندهند؛ اقدامی که به‌گفته شاهدان با اعتراض جمعیت همراه شد.

از سوی دیگر، ویدیوی رسیده به ایران‌اینترنشنال نشان می‌دهد ماموران حکومت به تجمع گسترده سه‌شنبه ۲۸ بهمن‌ مردم عزادار برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی شلیک کرده و شماری از آن‌ها را مجروح کردند.

بر اساس گزارش‌های رسیده، نیروهای حکومتی در آبدانان با استفاده از خودروهای زرهی و استقرار نیروهای مسلح، به مراسم چهلم یورش برده و با محاصره عزاداران به‌سوی آن‌ها تیراندازی کردند.

تعدادی از مخاطبان نیز از کشته و زخمی شدن برخی شهروندان در این شهر خبر می‌دهند.

شلیک به عزاداران در مراسم چهلم نشان می‌دهد حکومت از مرحله تحمل یا مدیریت نمادین سوگ عبور کرده و چهلم‌ها را به‌عنوان تهدیدی امنیتی تلقی می‌کند؛ لحظه‌ای که سوگ می‌تواند دوباره به اعتراض خیابانی بدل شود.

اهالی آبدانان شامگاه دوشنبه نیز در مراسم چهلم کشته‌شدگان این شهر، شعار «مرگ بر خامنه‌ای» سردادند.

در مشهد نیز گزارش‌هایی از شنیده‌شدن صدای تیراندازی هم‌زمان با درگیری نیروهای حکومتی با حاضران منتشر شده؛ روایتی که به‌گفته شاهدان مشخص نیست شلیک‌ها هوایی بوده یا به‌سوی مردم انجام شده است.

ویدیوی رسیده به ایران‌اینترنشنال نیز نشان می‌دهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام حمید مهدوی در مشهد، شعار «هر یک نفر کشته شه، هزار نفر پشتشه» سردادند.

حمید مهدوی آتش‌نشانی بود که صحنه کمک او به یک معترض با کول کردن او بازتاب گسترده‌ای داشت.

ویدیوی رسیده دیگری نشان می‌دهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام دانیال کارشناس یاد او را با نواختن سنج و دمام و تشویق او گرامی داشتند.

حاضران در مراسم چهلم جاویدنام سجاد بهادری مقدم در مشهد هم به رقص سوگ و پخش موسیقی به یاد او پرداختند.

ویدیویی که به ایران‌اینترنشنال رسیده نشان می‌دهد مادر ارمیا فضلی، جوان ۲۰ ساله‌ای که ۱۸ دی‌ماه در اراک کشته شد، در مراسم چهلم او از حضور مردم تشکر می‌کند و می‌گوید: «همین که می‌بینم ارمیای من برای کسانی مثل شما رفته، برایم کافی است.» حاضران در این مراسم شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سردادند.

شماری از دانش‌آموزان در برخی مدارس کشور، مراسم یادبودی برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان برگزار کردند. در این مراسم‌ها، گروهی از دانش‌آموزان با روشن‌کردن شمع و خواندن سرودها و ترانه‌های اعتراضی، یاد جان‌باختگان را گرامی داشتند.

برگزاری مراسم‌های یادبود در مدارس نشان می‌دهد حافظه اعتراضات دی‌ماه به نسل‌های جوان‌تر منتقل شده و از چارچوب خانواده‌ها و خیابان فراتر رفته است؛ امری که برای حکومت به‌ویژه نگران‌کننده تلقی می‌شود.

هم‌زمان، با وجود جو شدید امنیتی و فشارها و تهدیدهای حکومتی علیه برخی خانواده‌ها، مراسم چهلم شمار زیادی از جان‌باختگان در استان‌هایی از جمله اصفهان، بوشهر، تهران، خراسان شمالی، زنجان، فارس، کرمانشاه، گیلان و مرکزی برگزار شد.

پیش‌تر نیز شماری از خانواده‌ها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۷، ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.

در عین حال، با برگزاری مراسم چهلم شماری از جاویدنامان انقلاب ملی در شهرهای مختلف ایران، شرکت‌کنندگان با سردادن شعارهایی یاد جان‌باختگان را گرامی داشتند و از آن‌ها به‌عنوان نماد آزادی‌خواهی و ایستادگی در برابر استبداد جمهوری اسلامی یاد کردند.

این هم‌زمانیِ مراسم‌های حکومتی با برگزاری مستقل و خودجوش چهلم‌ها از سوی مردم، شکافی آشکار میان روایت رسمی حکومت و واقعیت اجتماعی سوگ و اعتراض ایجاد کرده است.

مجموعه فشارها و محدودیت‌ها، سوگ را از عرصه عمومی به حریم خصوصی رانده است؛ روندی که می‌توان آن را نوعی «خصوصی‌سازی اجباری سوگ» دانست، بی‌آن‌که حافظه جمعی یا امکان بازگشت آن به فضای عمومی از میان رفته باشد.

خانه‌ها؛ آخرین پناه سوگ و حافظه

در چنین شرایطی، خانه‌ها برای بسیاری از خانواده‌ها به آخرین فضای سوگواری و حفظ یاد جان‌باختگان تبدیل شده‌اند.

خانواده‌هایی که ناچارند سوگ خود را در سکوت و دور از چشم نیروهای امنیتی برگزار کنند؛ سکوتی که برای برخی، به شکلی از اعتراض خاموش و مقاومت مدنی بدل شده است.

در این میان، زنان در بسیاری از خانواده‌ها نقشی محوری در پیگیری، حفظ حافظه و ارتباط با دیگر خانواده‌های دادخواه بر عهده دارند؛ نقشی که هم‌زمان با فشارهای مضاعف، از احضار و تهدید تا محدودسازی رفت‌وآمد و فعالیت اجتماعی، همراه شده است.

مراسم‌های چهلم جان‌باختگان برای خانواده‌های دادخواه، ادامه سوگ و یادآوری فقدانی جبران‌ناپذیر و برای حکومت سرکوبگر، لحظه‌ای حساس برای کنترل روایت و مهار خشم اجتماعی است.

تجربه اعتراضات گذشته نشان می‌دهد سرکوب سوگواری نه‌تنها به حذف حافظه جمعی نمی‌انجامد، بلکه در بسیاری موارد به شکل‌گیری و انباشت آن در لایه‌های پنهان جامعه منجر می‌شود؛ حافظه‌ای که در بزنگاه‌های بعدی دوباره به عرصه عمومی راه می‌یابد.