یک سال از ورود دونالد ترامپ به کاخ سفید در دور دوم ریاست جمهوری او گذشت؛ یک سالی که در آن موضع گیریها و اقدامات او و دولتش در قبال ایران فراز و نشیبها و تحولات بسیاری داشت؛ از فشار برای توافق در ماههای نخست تا اظهارنظر درباره یافتن رهبری دیگر به جای خامنهای در روزهای گذشته.
ترامپ دو هفته بعد از آغاز دوره دوم ریاست جمهوری خود، با امضای یک فرمان اجرایی موضع خود را درباره ایران «فشار حداکثری اقتصادی» با سختگیری بالا اعلام کرد و به دستگاههای دولتی اعلام کرد که سیاست دولت آمریکا جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای، موشکهای بالستیک قارهپیما است. بر اساس این یادداشت، سیاستهای جمهوری اسلامی در منطقه تجاوزکارانه اعلام شده و باید خنثی شود، سپاه پاسداران و نیروهای نیابتی اش باید تضعیف شود و برنامه موشکی ایران باید تضعیف شود.
ترامپ در همان روزها به خبرنگاران گفت که امیدوار است برنامه هستهای جمهوری اسلامی طوری حل و فصل شود که نیازی به حمله نظامی نباشد.
آمریکا تحریمهای اقتصادی را افزایش داد و پیام داد که غنیسازی اورانیوم را بهعنوان خط قرمز تلقی میکند و اگر حکومت ایران برنامه هستهایاش به همین شکل ادامه دهد، ممکن است «گزینه نظامی» فعال شود. هدف این بود که تهران را تحت فشار قرار دهد تا از غنیسازی منصرف شود و به گفتوگو تن دهد.
با وجود اینکه دولت آمریکا روی فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی تاکید داشت دونالد ترامپ هدف اصلی را تحمیل یک توافق بزرگ نامید که صلح و ثبات منطقه را تضمین کند، مشروط بر اینکه تهران برنامه هستهای خود را کنار بگذارد.
ترامپ استیو ویتکاف فرستاده ویژه خود را به همین منظور به منطقه اعزام کرد، اما جمهوری اسلامی اصرار کرد که مذاکرات باید به صورت غیرمستقیم انجام شود.
از ضربالاجل تا حمله نظامی
مذاکرات جمهوری اسلامی با فرستاده ویژه ترامپ در همان دو سه ماه اول آغاز به کار دولت ترامپ به سرعت پیش رفت. البته اواخر اسفند آکسیوس گزارش داد که ترامپ در نامه ای به علی خامنهای به او برای رسیدن به توافق دو ماه فرصت داده است. در اواخر فروردین خبری درباره نتایج مثبت آن .
ترامپ ۲۵ اردیبهشت در جریان سفر خود به قطر گفت: «ما به دستیابی به توافق بسیار نزدیک شدهایم. احتمالا امروز خبرهایی را دیدهاید مبنی بر اینکه ایران تا حدودی با شرایط مورد نظر موافقت کرده است. ما اجازه نخواهیم داد هیچگونه فعالیت هستهای در ایران صورت گیرد.»
ترامپ در ادامه سخنان خود تاکید کرد تنها دو گزینه در برابر حکومت ایران قرار دارد و پرونده هستهای تهران یا از مسیر دیپلماتیک یا از طریق اقدام نظامی حل خواهد شد.
حدود یک ماه پیش از آن هم در سخنانی با تاکید بر اینکه عجله ای برای اقدام نظامی ندارد گفته بود: « فکر میکنم ایران این فرصت را دارد که کشوری عالی باشد و در صلح و آرامش زندگی کند، بدون مرگ و ویرانی.»
مذاکرات غیرمستقیم دو کشور مطابق میل هیچ از طرفین پیش نرفت. ترامپ 16 خرداد در حالی که دو روز به پایان مهلت دو ماههاش به جمهوری اسلامی باقی مانده بود به خبرنگاران گفت که اگر تهران به غنی سازی اورانیوم ادامه دهد آمریکا مجبور خواهد بود با روش دیگری با آن مقابله کند.
همزمان همکاری نکردن جمهوری اسلامی با آژانس بین المللی انرژی اتمی و گزارش رشد ذخایر غنی شده با خلوص بالا در ایران نگرانیهای بینالمللی را به همراه داشت.
سرانجام یک هفته پس از این گزارش، در بامداد ۲۳ خرداد امسال حمله نظامی اسرائیل به به مواضع نظامی جمهوری اسلامی آغاز شد؛ حمله ای که منجر به جنگ دوازده روزه، بین دو طرف شد.
ترامپ تا پیش از جنگ ۱۲ روزه در حالی که مذاکرات قریبا به بن بست رسیده بود، در پاسخ به این پرسش که آیا دست به اقدام نظامی خواهد زد گفته بود: «ممکن است حمله کنیم، ممکن است نکنیم»؛ او عمداً چنین ابهامی را حفظ میکرد.
اما در نهایت پس از حمله اسرائیل به ایران او نیز دستور داد ارتش آمریکا تاسیسات هستهای نطنز، فردو و اصفهان را هدف بگیرند. ترامپ در ماههای بعد بارها این عملیات را ستود و گفت که خلبانان آمریکایی به او گفته بودند که بیش از دو دهه برای انجام چنین عملیاتی تمرین کردند اما او تنها رییس جمهوری آمریکا بوده که فرمان حمله به تاسیسات اتمی جمهوری اسلامی را داده است.
آشتی جویی پس از ۱۲ روز جنگ
پس از ۱۲ روز درگیری سنگین، پس از اینکه جمهوری اسلامی حمله به مراکز هستهای خود را با حمله به پایگاه هوایی آمریکا به قطر پاسخ گفت، ترامپ پیامی از سر آشتی در شبکه اجتماعی تروث منتشر کرد و در آن از جمهوری اسلامی بابت اطلاعرسانی از حمله تشکر کرد. او نوشت:« شاید ایران اکنون بتواند مسیر صلح و آرامش در منطقه را در پیش بگیرد و من با اشتیاق از اسرائیل نیز میخواهم همین کار را بکند.» او اضافه کرد: «تبریک به جهان؛ زمان صلح فرا رسیده است.»
مذاکرهای با میانجیگری کشورهای منطقه و رضایت رییس جمهوری آمریکا برای آتش بس صورت گرفت و ترامپ، نخست وزیر اسرائیل را برای اجرای آتش بس با جمهوری اسلامی تحت فشار گذاشت.
ترامپ در روزها و ماهها بعد، بارها در کنار تمجید از اقدام خلبانان آمریکا در نابودی توان غنی سازی جمهوری اسلامی، گفت که او با این اقدام به جنگ اسرائیل و جمهوری اسلامی پایان داد. او حمله به مراکز هستهای ایران را اقدامی در جهت رسیدن به صلح در منطقه عنوان کرد.
مواضع ترامپ پس از جنگ
ترامپ در اظهارات رسمی پس از این جنگ بارها اعلام کرد که اگر ایران دوباره تلاش کند برنامه هستهایاش را بازسازی کند، آمریکا دوباره تاسیساتش را نابود خواهد کرد. با این حال، او همزمان گفت که اگر ایران تضمینهای قابلاعتماد ارائه کند، ترجیح میدهد به «توافق هستهای جدید» با تهران برسد.
تابستان 1404 برای دیپلماتهای جمهوری اسلامی و سایر مقامات ایران تابستان سختی بود. پس از پایان جنگ، اروپا جمهوری اسلامی را برای تعیین تکلیف برنامه هسته ای تحت فشار گذاشت و سرانجام در ماه شهریور سه کشور اروپایی مکانیزم ماشه در نظر گرفته شده در برجام را فعال کردند و خواستار بازگشت تحریم های سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی شدند.
برخی رسانه ها در اوایل مهر ماه گزارش دادند که ترامپ چهار شرط برای توافق با جمهوری اسلامی تعیین کرده و میخواهد که هرگونه مذاکره بر مبنای این چهار شرط صورت بگیرد: «برگزاری گفتوگوهای مستقیم، توقف کامل غنیسازی اورانیوم، محدودسازی برنامه موشکی و قطع پشتیبانی مالی از نیروهای نیابتی.»
ماه بعد ترامپ از علاقه جمهوری اسلامی به مذاکره خبر داد. او ۲۳ آبان به خبرنگاران گفت: «ایران هم مثل خیلیهای دیگر که میخواهند با ما مذاکره کنند، میخواهد درباره یک توافق با آمریکا مذاکره کند.»
با این حال یروشن است که شروط ترامپ از سوی جمهوری اسلامی پذیرفته نشد و هیچ مذاکره ای در پاییز امسال بین آمریکا و جمهوری اسلامی، به جز رد و بدل کردن چند پیغام صورت نگرفت.
فروپاشی اقتصادی و شروع اعتراضات خونین در ایران
در اوایل دی ماه امسال، ایران با بحران شدید اقتصادی مواجه شد؛ ارزش ریال ایران سقوط بیسابقهای تجربه کرد، تورم شدید و افزایش قیمتها زندگی روزمره مردم را هدف گرفت. این موضوع باعث شد از هفتم دی اعتراضاتی از تهران آغاز شود و خیلی سریع به سایر شهرها گسترش یابد.
اعتراضات ابتدا علیه شرایط معیشتی بود اما به سرعت به خواستهای سیاسی گستردهتر از جمله درخواست تغییر ساختار قدرت تبدیل شد.
حدود یک هفته پس از آغاز اعتراض ها در ایران، دولت ترامپ که فشار نظامی، اقتصادی و سیاسی گسترده ای را علیه دولت نیکلاس مادورو، رییس جمهوری ونزوئلا و متحد حکومت ایران وارد کرده بود، در یک عملیات نظامی اطلاعاتی او و همسرش را از اقامتگاهشان ربود و به آمریکا منتقل کرد. مقام های دولت ترامپ پیشتر بارها اعلام کرده بودند که ونزوئلا به پایگاهی برای جمهوری اسلامی و حزب الله لبنان برای گسترش نفوذ نیابتی و کسب درآمد از طریق قاچاق مواد مخدر تبدیل شده است.
به دنبال عملیات آمریکا علیه مادورو، رسانهها و مقامهای اسرائیلی این اقدام را هشداری علیه جمهوری اسلامی دانستند: اینکه ترامپ در برخورد با دشمنانش صرفا به تهدید لفظی اکتفا نمیکند.
نکته مهم اینکه اقدام آمریکا در ربودن مادورو تنها دو روز پس از آن رخ داد که ترامپ مقام های جمهوری اسلامی را تهدید کرد، «اگر جمهوری اسلامی «به معترضان مسالمتجو شلیک کند و آنها را بهطور خشونتآمیز بکشد»، ایالات متحده برای نجات مردم اقدام خواهد کرد.
تردیدها درباره اقدام احتمالی ترامپ علیه جمهوری اسلامی
دونالد ترامپ چند بار دیگر تهدید علیه جمهوری اسلامی را تکرار کرد. او ۱۲ دی چند روز پیش از کشتار گسترده مردم معترض هشدار داد که اگر حکومت ایران دست به کشتن معترضان بزند، آمریکا با سلاحهای پر و هدف گیری شده آماده برخورد است. یک هفته بعد حالیکه دهها معترض کشته شده بودند اما هنوز آمار کشته های بی شمار منتشر نشده بود، ترامپ بار دیگر تهدید خود را تکرار کرد.
رییس جمهوری آمریکا درباره نظرش نسبت به نقش شاهزاده رضا پهلوی در صورت تغییر رژیم در ایران نیز گفت که باید صبر کند. او گفت: «او را دیدهام و به نظر میرسد آدم خوبی باشد، اما مطمئن نیستم که در این مقطع، انجام چنین کاری در مقام رئیسجمهور مناسب باشد.»
او افزود: «فکر میکنم باید بگذاریم همه به میدان بیایند و ببینیم چه کسی سر برمیآورد.»
تعداد کشتهها در جریان اعتراضات رو به افزایش گذاشت. ایران اینترنشنال بر اساس سندی از داخل حکومت ایران تعداد کشته ها را بیش از 12 هزار نفر اعلام کرد و در روزهای بعد از 20 دی ارقام بزرگتری از سوی برخی رسانه ها اعلام شد، اما در عمل این ورود نظامی صورت نگرفت. ترامپ سه روز بعد بار دیگر از معترضان حمایت کرد، در پیامی از آنها خواست به مراکز حکومتی حمله کنند و گفت «کمک در راه است». با این حال، حتی پس از انتشار گزارش کشتار معترضان، تصمیم خود را برای اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی عملی نکرد.
به گزارش رسانههای آمریکایی، مشاوران امنیت ملی و شرکای آمریکا به ترامپ هشدار دادند که حمله نظامی مستقیم به ایران میتواند باعث گسترش درگیری در منطقه شود، هزینههای انسانی و مالی بالا داشته باشد، و واکنش شدید ایران و گروههای نیابتی را در پی داشته باشد.
ترامپ اگر چه بر فشار حداکثری بر جمهوری اسلامی تاکید کرد، اما در مورد گزینه نظامی علیه جمهوری اسلامی با تردید سخن گفت.
موضوع «۸۰۰ اعدامِ برنامهریزیشده» و عقبنشینی ترامپ
در طول اعتراضات، گزارشهایی منتشر شد که ایران قصد دارد اعدام هزاران معترض را اجرا کند؛ موضوعی که ترامپ آن را بهعنوان یکی از خط قرمزهای خود علیه جمهوری اسلامی عنوان کرده بود.
ترامپ 26 دی اعلام کرد که رهبران ایران بیش از۸۰۰ اعدام برنامه ریزی شده را لغو کردند. او این را عقبنشینی بهعنوان نشانه «پاسخ به فشارهای بینالمللی» یاد کرد و گفت که به همین دلیل تصمیم گرفته فوری وارد جنگ نشود.
با این حال، جنگ لفظی آمریکا و مقامهای جمهوری اسلامی به شدت ادامه داشت.
پس از اینکه خامنهای ۲۷ دی ترامپ را مجرم خطاب کرد، او خامنهای را مردی بیمار خواند و گفت: «وقت آن رسیده است که بهدنبال رهبری جدید در ایران باشیم.»
ترامپ همچنین درباره تهدید جمهوری اسلامی علیه خود، به شبکه نیوزنیشن گفت: «اگر چنین کنند، از روی زمین محوشان میکنیم.»
در آخرین روزهای سال اول ریاست جمهوری ترامپ در دوره جدید، او احتمال اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی را رد نکرد. همزمان گزارشهایی از تقویت نیروهای نظامی ایالات متحده در خاورمیانه، حرکت ناو هواپیمابر یواساس آبراهام لینکلن به سمت خاورمیانه و انتقال جنگندها و هواپیماهای سوخترسان آمریکا به منطقه منتشر شد.
رییس جمهوری آمریکا سال اول دوره خود را با امیدواری به رسیدن به یک توافق با جمهوری اسلامی آغاز کرد، با تحریم و حمله نظامی پیش برد و با تهدید به سرنگونی به پایان رساند، آن هم در حالی که معترضان در ایران همچنان منتظر عمل او به وعده خود درباره برخورد با رژیم ایران هستند.
برای آنکارا، رژیم تهران صرفا یک رقیب دشوار یا یک همسایه نیست؛ بلکه در عین حال، یک «دیوار امنیتی» است که مرزهای شرقی ترکیه را حفظ کرده است.
از زمان آغاز اعتراضات در ایران، دولت ترکیه، آنچه را در ایران رخ داده، لرزان شدن اقتدار مرکزی در ایران بهواسطه نیروهای «بیگانه» فهمیده و گمان میکند که این اتفاق مرزهایش را به خطر خواهد انداخت.
این نگاه امنیتمحور که صرفا محدود به دولت نیست، فاصله عمیقی میان جامعه مدنی و طبقات سیاسی ترکیه با جنبشهای اعتراضی در ایران را نشان میدهد. باور عمده شکلگرفته در ترکیه میان سیاستمداران و حتی چهرههای دانشگاهی و رسانهای این است اگر جمهوری اسلامی سقوط کند، هدف بعدی ترکیه خواهد بود.
به همین دلیل، مطالبات مشروع مردمی ایران را با تئوریهای توطئهای مانند «سناریوهای خارجی» و «عملیاتهای موساد» معنادار میکنند؛ امری که همبستگی دموکراتیک بین دو ملت را نیز در این لحظه دشوار کرده است.
از سوی دیگر آسیبپذیری اقتصادی ترکیه و مسائل بسیار حلنشده آنکارا در سوریه، نیاز به حفظ وضعیت موجود در این کشور را افزایش داده است.
سیاست ثبات
رجب طیب اردوغان، رییسجمهوری ترکیه، و مقامات عالیرتبه دولتی این کشور مانند وزیر امور خارجه، ناآرامیهای ایران را بهعنوان یک «سناریو نوشتهشده» توصیف میکنند و معتقدند این وقایع یک عملیات خارجی برای سوق دادن منطقه به سمت هرجومرج است.
در ریشه این موضعگیری، این نگرانی استراتژیک نهفته است که از دست رفتن اقتدار در ایران، خطر ایجاد یک «کریدور تروریستی» در مرزهای جنوبی و شرقی ترکیه را افزایش داده و این کشور را مستقیما با مساله بقا روبهرو میکند.
علاوه بر نگرانی از تحرکات قومی، یکی از بزرگترین ملاحظات دیپلماتیک آنکارا، پرهیز از قرار گرفتن در یک جبهه واحد با اسرائیل است. از آغاز جنگ غزه مقامات کشور از احتمال حمله اسرائیل خبر دادهاند و با گسترش جبهههای جنگ این نگرانیشان بیشتر شده است.
حمایت آشکار دولت اسرائیل از تغییر رژیم در ایران، باعث شده است که ترکیه موضعی بسیار محتاطانهتر و حتی در حمایت از ثبات وضع موجود تهران اتخاذ کند. مقامات ترک معتقدند که در پسِ لفاظیهای «دموکراسیخواهانه» غرب، استراتژی توسعهطلبی منطقهای اسرائیل نهفته است و تضعیف ایران، نفوذ اسرائیل در منطقه را به شکلی که ترکیه را محاصره کند، افزایش خواهد داد و اسرائیل را به بازیگر اصلی منطقه تبدیل خواهد کرد.
در کنار این باور، اراده سیاسی در ترکیه، اعتراضات ایران را بهعنوان یک «هشدار زودهنگام» برای امنیت داخلی خود میبیند و راه حل را تنها در دینامیکهای داخلی تهران جستجو میکند.
اظهارات هاکان فیدان مبنی بر اینکه «مشکلات موجود» باید بدون مداخله خارجی حل شوند، بازتابدهنده تمایل ترکیه برای جلوگیری از ایجاد بیثباتی در ایران و ایجاد موج احتمالی مهاجرت است. این رویکرد، منجر به آن شده است که ترکیه به جای محکومیت مستقیم نقض حقوق بشر در ایران، ادبیاتی «امنیتمحور» را برگزیند.
یک جنگ احتمالی
در راهروهای نظامی آنکارا، ناتوانی پدافند هوایی ایران در برابر برتری تکنولوژیک اسرائیل و آمریکا یک دغدغه جدی است؛ با این حال، قدرت موشکی جمهوری اسلامی نیز هراس دیگری را ایجاد کرده است. در همان مقطع، یک نماینده مجلس در شبکه تلویزیونی خبر ترک (هابر تورک) این سوال را مطرح کرد: «اگر این موشکها به جای تلآویو به سمت استانبول شلیک میشد، چه میکردیم؟»
همین بیم دوگانه باعث شده تا آنکارا در قبال تهران رویکردی محافظهکارانه اتخاذ کند.
تحلیلگران نظامی ترکیه در وضعیتی متناقض قرار دارند؛ آنها هم از ماندگاری حاکمیت فعلی ایران بیمناکند و هم از سقوط آن. از نظر این محافل، چالش اصلی لزوما شکست نظامی تهران نیست، چرا که تصور میکنند ایران در یک نبرد همهجانبه توان دفاع جدی هوایی نخواهد داشت؛ بلکه هراس اصلی از پیامدهای پس از فروپاشی نیروهای نظامی است.
از نظر آنها ایرانی که در آسمان مغلوب شود، با تکیه بر عمق استراتژیک خود، نبرد را از طریق نیروهای شبهنظامی به یک «باتلاق چریکی» در سطح منطقه تبدیل خواهد کرد؛ وضعیتی که برای ترکیه به معنای یک خلاء امنیتی غیرقابل مدیریت است.
از این منظر، ممانعت از وقوع جنگ در ایران نه یک ژست دیپلماتیک، بلکه ضرورتی نظامی است. ارتش ترکیه سناریوهای «تعقیب داغ» و عملیات زمینی محدود را بهعنوان طرحی اضطراری برای مقابله با قدرتگیری گروههایی نظیر پکک و پژاک در صورت ایجاد خلاء قدرت در داخل ایران، مدنظر دارد.
تحلیلگران نزدیک به دولت هشدار میدهند که امواج مهاجرت تودهای و هرجومرج فرامرزی ناشی از این فروپاشی، دکترین دفاعی و بقای منطقهای ترکیه را با هزینهای بسیار سنگینتر از بحران سوریه به چالش خواهد کشید.
هدف، ترکیه است؟
این روزها در رسانههای ترکیه بارها گزاره «اگر ایران سقوط کند، هدف بعدی ترکیه خواهد بود» مطرح شده است. در میان مقامات آنکارا تنها یک تئوری توطئه نیست، بلکه تهدید «بقای ملی» است که با تجربه جنگ داخلی سوریه آزموده شده است.
تحلیلگران پیشبینی میکنند که در صورت فروپاشی اقتدار مرکزی در ایران، خلاء قدرتی ایجاد خواهد شد که مشابه شمال سوریه، مناطق امن جدیدی برای ساختارهایی مثل پکک و یگانهای مدافع خلق فراهم میکند؛ وضعیتی که ترکیه را در یک «گازانبر امنیتی» قرار میدهد و مرزهای شرقی و جنوبیاش را کاملا محاصره میکند.
طبق این دیدگاه، هرگاه تهران در اثر مداخلات تحت حمایت غرب بیثبات شود، موج تجزیه قومی ناشی از آن، ناگزیر تعادلهای حساس داخلیِ خودِ ترکیه را نیز مستقیما تحریک خواهد کرد.
با همین نگرانی است که وزارت دفاع از نخستین روزهای سال ۲۰۲۶ تدابیر نظامی فوقالعادهای را در خط مرزی به اجرا گذاشته که بازتاب عینی این هراس است. همچنین اظهارات سخنگوی این وزارتخانه مبنی بر اینکه «اجازه تکرار سناریو مشابه سوریه داده نخواهد شد»، ثابت میکند که دولت ترکیه تحولات ایران را فراتر از یک جنبش داخلی، بهعنوان ریسک ورود میلیونها پناهجوی جدید و نفوذ تروریستها به خاک خود میبیند.
نکته قابل تامل همراهی حزب جمهوریخواه خلق، بزرگترین حزب مخالف دولت، با این رویکرد است؛ آنها با کنار گذاشتن اختلافات ایدئولوژیک، تمامیت ارضی ایران را بهعنوان «قلعه شرقی» ترکیه تعریف میکنند.
حتی در رسانههای نزدیک به مخالفان مانند «مدیاسکوپ»، این گزاره غلط ترویج میشود که یکی از دلایل خشونتها در ایران، ورود اسلحه از مرزهای غربی بوده است. نکته جالب توجه اینجاست که این گروههای مخالف، خود همواره از سوی دولت ترکیه به همکاری با بیگانگان متهم میشوند، اما در این موضوع خاص و با وجود دانستن رویکرد جمهوری اسلامی، با دولت همصدا شدهاند.
ایرانی دموکراتیکتر
شواهد حاکم بر فضای سیاسی ترکیه گویای نوعی «همگرایی کمسابقه» میان نهادهای رسمی و بدنه مدنی این کشور در قبال تحولات ایران است؛ بهطوری که برآیند نگاه هر دو طیف، بیش از آنکه بر ماهیت مطالبات داخلی ایران متمرکز باشد، بر پیامدهای احتمالی آن بر تمامیت ارضی ترکیه معطوف شده است. در این میان، جریانهای سکولار ترکیه هم همراهی معنادار با تحولات ایران نشان نداده که از جمله ناشی از نبود ارتباط و لابی موثر اپوزیسیون جمهوری اسلامی با این جریانهاست.
این وضعیت نشان میدهد که ضرورت دارد رایزنیهای منطقهای مخالفان با نخبگان سیاسی و فکری کشورهای همجوار، با هدف توضیح دقیق واقعیتهای ایران، ارتقا یابد.
بخشی از ملاحظات امنیتی آنکارا نسبت به تحولات ایران، متاثر از ذهنیتهای تاریخی و تحلیلهای بدبینانه پیرامون نقشآفرینی بازیگران ثالث و گروههای شبهنظامی کرد است؛ نگاهی که تا حد زیادی تحت تاثیر گزارشهای خبرنگاران مستقر این کشور در داخل تهران است. با این حال، باید پذیرفت که تمایل راهبردی آنکارا برای حفظ ثبات در تهران، لزوما به معنای توانایی این کشور برای اثرگذاری بر روند تحولات نیست.
ترکیه امروز با چالشهای اقتصادی داخلی و پروندههای مفتوح در بحران سوریه دستوپنجه نرم میکند که توان مانور برونمرزی این کشور را محدود ساخته است. علاوه بر این، چرخش تدریجی آنکارا به سمت مواضع غرب و تعدیل مناسبات با روسیه که در پاسخ به مطالبات واشینگتن صورت گرفته، نشاندهنده اولویتبندی جدید در سیاست خارجی این کشور است.
اگرچه مقامات ترکیه، «ایرانِ توسعهیافته و همگرا با نظام بینالملل» را متحدی مطلوبتر میبینند، اما «هزینههای گذار» و ابهام در آینده سیاسی ایران، همچنان اصلیترین مانع در بازنگری رویکرد امنیتی آنها است.
تاکنون گزارشهایی از کشتار خونین ملت ایران در انقلاب دیماه ۱۴۰۴ منتشر شده است. اخبار رسیده به ایران اینترنشنال، قتل عام دستکم ۱۲ هزار نفر را تایید میکند؛ رسانههای دیگر ارقامی تا ۲۰ هزار نفر را نیز مطرح کردند. این آمار نمیتواند قطعی باشد، چرا که جمهوری اسلامی با قطع اینترنت، در تاریکی مطلق مشغول کشتار است. روشن نیست چند نفر از شهروندان، پس از زخمی شدن جان باخته باشند. رسانهها همچنین از بازداشت ۱۸ هزار نفر خبر دادند.
دایره این سوگ و خشم
ایران با احتساب ایرانیان خارج از کشور، حدود ۹۰ میلیون نفر جمعیت دارد. متوسط تعداد افراد هر خانوار (بعد خانوار) در ایران حدود ۳.۲ نفر است. این یعنی در ایران حدود ۲۸ میلیون خانوار وجود دارد.
در شرایطی که اینترنت ایران قطع است، ارایه تحلیلی قطعی، امکان پذیر نیست. با این حال، اخبار رسیده از ایران حاکی از آن بود که دستکم در ۱۳ روز ابتدایی انقلاب ملی ایرانیان، مناطقی در استانهای غربی درگیر اعتراضات بودند که بر اساس الگوهای شناختهشده اجتماعی و فرهنگی، به لحاظ فرهنگی، پیوندهای قوی خانوادگی در آنها وجود دارد.
با توجه به وابستگیهای عاطفی در خانوادههای ایرانی، در چنین موقعیتهایی، میتوان تخمین زد ۱۰ تا ۱۵ خانوار درجه اول و دوم شامل خانوار والدین، همسر و فرزندان، خواهر و برادر، عمو، دایی، خاله، عمه، پدربزرگ، مادربزرگ و غیره، به طور مستقیم در سوگ شریک هستند.
اکنون، ارقام اعلامی از کشتار و بازداشتها معنادار میشود. اگر دستکم را در نظر بگیریم، ۱۲ هزار کشته، میتواند به معنی درگیر شدن دستکم ۱۲۰ تا ۳۰۰ هزار خانوار ایرانی به طور مستقیم در سوگ درگذشتگان باشد. نوع مرگ قربانیان دیماه خونین، مرگ طبیعی نبوده است.
با این وصف، قطعا تعداد خانوارهای درگیر در اقوام دورتر، بهخصوص در مناطقی از ایران که پایبندی بیشتری به سنتها دارند، بهمراتب بیشتر است. در مناطق شهری نیز، دایره دوستان میتواند به این عدد اضافه شود.
حلقه سوگ در بین نظامیان
همین تخمین ۱۲۰ هزار تا ۳۰۰ هزار خانوار، در صورت تعمیم آماری ساده، به معنای ۳۸۰ هزار تا ۹۶۰ هزار سوگوار است. سوگوارانی که عزیز خود را در تصادف یا بر اثر بیماری از دست ندادند؛ عزیزان آنان به قتل رسیدهاند.
آمار تعداد نیروهای مسلح ایران محرمانه است، اما برآورد میشود چیزی حدود ۶۰۰ هزار نظامی در ایران وجود دارد. معمولا نیروهای مسلح از اقشاری گزینش شدند که مذهبیتر و از نظر اقتصادی در دهکهای ضعیفتر قرار دارند.
با این حال، دستکم در شرایط کنونی، نمیتوان چشمانداز یا تحلیلی از تعداد کشتهشدگان بر اساس دهک اقتصادی ارائه داد. تنها امر روشن این است که شرایط اقتصادی، یکی از محرکهای اصلی وضعیت انقلابی کنونی است.
از طرفی، بر خلاف برخی از جنبشهای پیشین، نظیر ۱۳۸۸ و ۱۴۰۱، گزارشهای رسیده تا پیش از قطعی اینترنت در ایران، نشان میدهد روستاها و مناطق حاشیه شهرها، همراه با مراکز شهرها به خیزش پیوستند. وضعیتی که از نظر دامنه جغرافیایی به آبان خونین ۹۸ شباهت دارد، اما بر اساس شواهد اولیه در مقیاسی بزرگتر رخ داده است.
در چنین شرایطی، اگر توزیع درگیریها را به صورت فرضی و آماری در نظر بگیریم،، حدود ۲ هزار و ۶۰۰ تا ۶ هزار و ۴۰۰ نفر از نیروهای مسلح نیز در میان نزدیکان خود، یک نفر از قربانیان دیماه خونین را داشتند.
این به معنای سوگوار بودن تمامی آنان نیست، چه آنکه نگاه عمومی به بسیاری از این نظامیان، نیروهای سرکوبگری است که با معترضان همراه نشدند. اما به طور تصادفی و از نظر آماری، این ارقام یعنی حداقل از هر ۲۳۰ نفر و حداکثر از هر ۹۴ نیروی مسلح، یک نفر در میان اقوام خود دستکم یک کشته داشته است.
چرا نیروی سرکوب خارجی؟
چندین رسانه معتبر بینالمللی، حضور پرشمار نیروهای شبهنظامی و مزدور مسلح خارجی برای سرکوب انقلاب مردم ایران را تایید کردند. حتی بدون تایید این رسانهها نیز، مردم ایران به چشم خود حضور نیروهای عراقی، لبنانی، افغانستانی و پاکستانی را دیدند و گزارش کردند.
جمهوری اسلامی، دستکم از تریبونهای رسمی تا پیش از دیماه خونین، به حضور مستشاری خود در کشورهای خارجی میبالید و ان را سند قدرت خود معرفی میکرد. ننگ استفاده از نیروی خارجی برای سرکوب ایرانیان، حتی برای جمهوری اسلامی نیز بهراحتی قابل پاک شدن نیست.
استفاده از این نیروها در مرحله نخست، نشاندهنده سطح استیصال رهبران جمهوری اسلامی است. اما این اقدام میتواند حامل پیامی دیگر نیز باشد.
وجود ۶۰۰ هزار نیروی مسلح، برای کشوری با وسعت و جمعیت ایران، در مقایسه با سایر کشورها نه تنها کم نیست، بلکه نسبت به بسیاری از کشورها بسیار بالاست. اگر اعتماد کامل به این نیروها وجود داشت و آنها با ایمان به ایدئولوژی رهبران جمهوری اسلامی حاضر به خونریزی بودند، چه نیازی به مزدوران خارجی بود؟
اگرچه جمهوری اسلامی از طریق فرایند گزینش به شدت سختگیرانه و تفتیش عقاید در واحدهای حراست همه سازمانها، بهخصوص بخشهای عقیدتی سیاسی نیروهای مسلح، نفرات وفادار را انتخاب میکند، اما همچنان این امکان که این افراد نیز از طریق اعضای خانواده و اقوام خود درگیر کشتار دیماه باشند، قابل انکار نیست. این موضوع میتواند برای جمهوری اسلامی به بحرانی بزرگ تبدیل شود.
تردید در سطوح کمتر وفادار
جمهوری اسلامی برای نیروهای سرکوب، افرادی را با ضعف اقتصادی و خانوادگی جذب میکند. در حوزه اقتصادی، این ضعف را تداوم میدهد تا وفاداری آنان را به نوعی تضمین کند.
بخش بزرگی از نیروهای تخصصی سرکوب، معمولا قراردادهای دائمی ندارند. اعلام مکرر تورم ۴۰ و ۵۰ درصدی، همانطور که بر همه اقشار جامعه تاثیر میگذارد، بر معیشت این افراد نیز اثرگذار بوده است.
هرچند با مشوقهایی مانند بنهای خرید و سبدهای کالا، فشار بر این طبقه کمتر بوده است، اما سرکوب در جمهوری اسلامی جذابیت مالی چندانی ندارد. از سویی، در ساختار فرهنگی ایران، همچنان روابط خویشاوندی در زندگی خانوادهها پررنگ است.
باید توجه داشت گزارشهای متعددی وجود دارد که در تجربههای سرکوب پیشین، معمولا فرماندهی مرکزی برای سرکوب هر شهر و شهرستان، از نیروهای شهرهای دیگر استفاده میکرده است که احتمالا نقش این ریشههای فرهنگی را نشان میدهد.
زمانی که مرگ دیگر فقط برای همسایه نباشد، تبعیت از فرمان برای نیروی سرکوب دشوار مینماید. فعلا اینترنت در ایران قطع است و کسی نمیداند در کوچهپسکوچههای ایران چه رخ داده است. پس از برقراری دوباره جریان اطلاعات، روشن خواهد شد علت این تصمیم رهبران جمهوری اسلامی چه بوده است، اما آنچه فعلا روشن است این است که کشوری در مقیاس ایران با ۶۰۰ هزار نیروی مسلح، نیازی به وارد کردن مزدور برای سرکوب ندارد.
دشواری مراقبت روانی جمعی
جامعهای که سالها با انکار، بیاعتبارسازی و نادیدهگرفتن زندگی کرده، به پذیرش، دیدهشدن و بهرسمیتشناختهشدن عادت ندارد. بسیاری از ما از کودکی یاد گرفتهایم که دردمان شنیده نمیشود، احساساتمان اغراقآمیز یا خطرناک تلقی میشوند و رنج ما یا انکار میشود یا به خودمان نسبت داده میشود. در چنین فضایی، بیان احساس، درخواست حمایت یا حتی قبول اینکه -حالم بد است- میتواند ترسآور، شرمآور یا بیفایده به نظر برسد.
برای همین است که مراقبت روانی جمعی ممکن است در ابتدا غیرطبیعی، سنگین یا حتی غیرممکن حس شود. نه به این دلیل که ما ناتوانیم، بلکه چون سالها در شرایطی زندگی کردهایم که پذیرش و همدلی جایی در آن نداشته است. انکار شدن، به مرور تبدیل به عادت روانی میشود؛ عادت به ساکتماندن، عادت به تنها تحملکردن، عادت به این فکر که خودم باید از پسش بربیایم.
درک این نکته مهم است: اگر امروز ارتباط گرفتن، حرف زدن یا مراقبت از خود و دیگران سخت است، این نشانه ضعف یا بیارادگی نیست. این نتیجه مستقیم سالها فشار، سرکوب و نادیدهگرفتن است. مراقبت روانی جمعی از همینجا شروع میشود؛ از بهرسمیتشناختن دشواری، نه انکار آن.
مراقبت روانی جمعی چیست؟
مراقبت روانی جمعی یعنی تلاش آگاهانه برای اینکه در شرایطی که فشار، ترس، خشونت و ناامنی بر زندگی روزمره سایه انداخته، روان فردی و جمعی فرسوده و از هم نپاشد. یعنی کمک کنیم که زیر بار اضطراب، خشم، سوگ و بلاتکلیفی له نشویم؛ حتی اگر هیچچیز خوب نباشد و قرار هم نباشد فعلاً خوب شود.
مراقبت روانی جمعی نه وعده آرامش میدهد، نه انتظار ثبات دارد و نه از کسی میخواهد قویتر از توانش باشد. این مراقبت، درباره دوام آوردن است، نه شکوفایی؛ درباره حفظ حداقل تعادل روانی است، نه رسیدن به حال مطلوب. در شرایط سرکوب و بحران، سلامت روان به معنای شاد بودن یا واکنش درست نشان دادن نیست. این تصویرها بیشتر به زمانهای امن و باثبات تعلق دارند. وقتی زندگی پر از تهدید، فقدان، تحقیر و ناامنی است، انتظار حالِ خوب نهتنها واقعبینانه نیست، بلکه فشار مضاعف ایجاد میکند.
تحملپذیر کردن حالِ بد یعنی بتوانیم با احساسات سخت زندگی کنیم بدون اینکه خودمان را بهخاطر آنها سرزنش کنیم یا از هم فروبپاشیم. یعنی بپذیریم که خستگی، بیحوصلگی، بیحسی یا نوسانهای هیجانی در چنین شرایطی طبیعیاند. مراقبت روانی جمعی دقیقاً در همینجا معنا پیدا میکند: وقتی بهجای انکار یا فشار برای بهتر بودن، فضایی ایجاد میکنیم که رنج دیده شود، نامگذاری شود و در حد توان حمل شود.
واکنشهای روانی طبیعی در شرایط بحران
در شرایط بحران و فشار مداوم، بسیاری از واکنشهایی که امروز در خودمان و دیگران میبینیم کاملاً طبیعیاند و نشانه ضعف یا بیکفایتی نیستند. روان در مواجهه با درد، ترس و بیعدالتی، گاهی واکنشهایی متناقض و پیچیده از خود نشان میدهد: بیحسی یا کرختی هیجانی، فروپاشی معنا، احساس بیزمانی، خستگی مزمن و فرسودگی روانی، ترس و اضطراب مداوم، خشم فروخورده، شرم یا گناه از زنده ماندن، ناتوانی در تمرکز و تصمیمگیری، گرایش به انزوا و بیاعتمادی، حتی انزجار، نفرت یا بیتفاوتی نسبت به شرایط و اطرافیان. این احساسات گاهی با هم در تضاد هستند و تجربه روان را پیچیده و آشفته میکنند، اما همه پاسخهای روان برای دوام آوردن در شرایط غیرعادی و فرسایندهاند.
این واکنشها نشان میدهند که روان در تلاش است فشار و تهدید را پردازش کند. درک این نکته، اولین گام برای کاهش خودسرزنشی و آغاز مراقبت روانی جمعی است.
پشتیبانی و مراقبتهای روانی جمعی
در شرایط بحران، فشار روانی متوجه همه افراد جامعه است؛ خانوادهها، کودکان، نوجوانان، سالمندان، معترضان و حتی کسانی که از دور نظارهگرند، همه با مجموعهای از احساسات سنگین و متناقض و هیجانات طاقتفرسا روبهرو هستند؛ از اضطراب و خشم گرفته تا غم و حس بیارزشی، و همه نیازمند مراقبت و حمایت روانی جمعیاند.
والدین تحت فشار مراقبت از فرزندان خود خشم، اضطراب و تحریکپذیری را تجربه میکنند و نگرانی مداوم درباره امنیت خانواده، ترس از اشتباه و احساس ناتوانی، تصمیمگیریهای روزمره را پراضطراب میکند. مراقبت روانی شامل فراهم کردن فضایی امن برای ابراز احساسات، یادآوری اینکه این واکنشها ناشی از شرایط بیرونی است، و ایجاد فرصت گفتگو و همدلی با اعضای خانواده است. اگر فرزندان بخواهند در اعتراضات شرکت کنند، والدین میتوانند با گفتوگو درباره خطرات، آموزش راههای ایمن و تاکید بر همراهی و همدلی، امنیت روانی آنها را حفظ کرده و اجازه دهند تصمیم خود را بگیرند بدون سرکوب یا بیتوجهی.
خانوادههای سوگوار که فرزند یا یکی از اعضای خود را از دست دادهاند، تحت فشار روانی بسیار شدید قرار دارند. آنها همزمان خشم عمیق نسبت به عاملان خشونت، غم و کرختی، ترس از ناتمام ماندن سوگ، ناامیدی و اضطراب مداوم را تجربه میکنند و گاهی احساس میکنند توان حمایت از دیگر اعضای خانواده یا پذیرش سوگ خود را از دست دادهاند. در چنین شرایطی، همراهی و حضور دیگران اهمیت حیاتی دارد: بودن کنار آنها، شنیدن درد و غم، و اجازه دادن به بیان احساسات میتواند حس تنهایی و بیکفایتی را کاهش دهد و کمک کند آنها در میانه بحران، کمی سبکتر شوند و احساس کنند تنها نیستند.
افراد معترض که بیشترین مواجهه با خطر و آسیب را دارند، بین امید برای تغییر و خشم نسبت به بیعدالتی و همزمان احساس گناه بازمانده و ترس از خطرات جسمی و روانی جابهجا میشوند. مراقبت روانی برای آنها شامل شنیدن ترسها و اضطرابها، پذیرش خستگی و خشم، یادآوری اینکه زنده ماندن نشانه بیتفاوتی نیست، و ایجاد فرصتهای کوتاه برای استراحت روانی و بیان صادقانه ترسها و صحنههای سخت تجربهشده است تا مسیر ادامه مقاومت قابل تحملتر شود و انرژی روانیشان حفظ شود.
کودکان حتی اگر مستقیماً در اعتراضات شرکت نکنند، اضطراب، سردرگمی و ترس را از تنشهای محیطی و شرایط پیرامون درک میکنند. وقتی ترس و غم انکار شود، پیام ناامنی دریافت میکنند و احساس میکنند کسی از آنها حمایت نمیکند. مراقبت روانی شامل ارائه توضیحی ساده و قابل فهم درباره آنچه رخ میدهد، تاکید بر طبیعی بودن احساس ترس و خستگی، ایجاد فرصت برای بیان هیجانات، و آموزش راههای حفظ امنیت و پیوند عاطفی در خانواده است.
سالمندان که اغلب در خانه یا جمعهای کوچک بیشتر در معرض تنهایی و نگرانی هستند، با احساس بیزمانی، اضطراب مداوم روبهرو میشوند. مراقبت روانی برای آنها شامل حضور عاطفی مداوم، تماسها و گفتوگوهای کوتاه، ایجاد امنیت روانی و یادآوری اینکه تعلق و معنا هنوز وجود دارد، میشود.
افراد مهاجر خارج از ایران که با حس گناه، شرم و ناتوانی مواجهاند، شاهد رنج خانواده و دوستان داخل کشور هستند اما امکان اقدام مستقیم ندارند و محدودیتهای ارتباطی این وضعیت را تشدید میکند. مراقبت روانی شامل یادآوری این است که بازتاب دادن درد و رنج داخل، خود نوعی کنش و مشارکت معنادار محسوب میشود.
در این تجربهها، پیوندهای کوچک عاطفی و انسانی نقش مهمی در کاهش اضطراب، افسردگی، خشم فروخورده و حس بیارزشی دارند و به حفظ تابآوری روانی کمک میکنند. مراقبت روانی جمعی یعنی بهرسمیت شناختن این واکنشها و نگه داشتن پیوندهای انسانی تا افراد زیر فشار فرساینده خرد نشوند. احساساتی مانند ناتوانی، انزوا، بیاعتمادی، بیارزشی و سرزنش دائمی، محصول ساختار سرکوب و ترومای جمعیاند. مراقبت روانی جمعی تلاشی است برای پر کردن این خلاها و بازگرداندن حداقلی از پیوند، همدلی و معنا به زندگی جمعی.
مراقبت روانی جمعی نه انحراف از مبارزه، بلکه پیششرط تداوم آن
در شرایط سرکوب و بحران، مراقبت روانی جمعی نه انحراف از مبارزه، بلکه پیششرط تداوم آن است. وقتی روان جامعه کاملاً فرسوده شود، توان ایستادن، همبستگی و ادامه مسیر از دست میرود. تابآوری جمعی در دل بحران، از پیوندهای کوچک انسانی و ملموس شکل میگیرد؛ یک پیام که یادآوری کند «تو تنها نیستی» انعطاف روانی جامعه را حفظ میکند و امکان دوام آوردن در شرایط غیرقابل پیشبینی را فراهم میآورد.
جامعهای که در طول سالها با محدودیت، انزوا و خشونت بزرگ شده، مهارتهای حمایتگری و همدلی را از دل تجربه واقعی و رنج مشترک یاد میگیرد. تحمل اضطراب و خشم، بازتاب رنج جمعی و ساختن معنا از تجربههای مشترک، شکلهای طبیعی یادگیری روانی هستند که حتی در نبود آموزش رسمی، تابآوری و مقاومت را میسازند.
یکی از ابزارهای مهم این تابآوری، روایت جمعی تجربههاست. روایت کردن درد، خشم، ترس و سوگ نه فقط به ثبت حقیقت کمک میکند، بلکه فرایند درمان روانی و تقویت تابآوری را نیز فعال میکند. وقتی تجربهها شنیده و به رسمیت شناخته شوند، افراد احساس تعلق و معنا پیدا میکنند و انگیزه برای کنش و مقاومت اجتماعی تقویت میشود.
حتی کسانی که مستقیماً در اعتراضات شرکت نکردهاند، میتوانند از طریق مشاهده و بازتاب تجربه جمعی، احساس همبستگی و کاهش اضطراب پیدا کنند. این نشان میدهد که روان و کنش اجتماعی در هم تنیدهاند؛ مراقبت روانی جمعی و حمایت متقابل، اساس ادامه مقاومت و حفظ هویت انسانی در دل سرکوب است.
در نهایت، هر نگاه همدلانه، هر پیام کوتاه و هر گفتوگوی بدون قضاوت، ابزاری ساده اما قدرتمند برای زنده نگه داشتن روان جمعی و تابآوری جامعه است. جامعهای که این پیوندها را حفظ کند، حتی در دل محدودیتها و فشار مداوم، زنده میماند و مسیر اعتراضات و مقاومت را با پایداری ادامه میدهد.
