روزنامهٔ لبنانی الاخبار، نزدیک به حزبالله، گزارش داد که مقامات لبنانی اطلاعاتی از منابع بینالمللی دریافت کردهاند که نشان میدهد دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در دیدار اخیر خود بر سر حمله به ایران به صورت مشروط به توافق رسیدهاند.
طبق این گزارش،این حمله به اینکه ایران با توافقی جامع درباره برنامهٔ هستهای و پایان دادن به حمایت از گروههای نیابتی در منطقه موافقت نکند، مشروط شده است.
شبکه آی۲۴نیوز گزارش داد که بنیامین نتانیاهو روز یکشنبه نشست امنیتی چندساعتهای با حضور روسای نهادهای امنیتی و وزیران ارشد اسرائیل برگزار کرد که گفتوگو درباره ایران از محورهای اصلی آن بود. تحولات سوریه، غزه و لبنان از دیگر محورهای مورد بحث در این جلسه بود.
شبکه آی۲۴نیوز گزارش داد که بنیامین نتانیاهو روز یکشنبه نشست امنیتی چندساعتهای با حضور روسای نهادهای امنیتی و وزیران ارشد اسرائیل برگزار کرد که گفتوگو درباره ایران از محورهای اصلی آن بود. تحولات سوریه، غزه و لبنان از دیگر محورهای مورد بحث در این جلسه بود.
اما در ساعات بعد، با فروکش کردن غبار عملیات و انتشار جزییات بیشتر از زبان خود دونالد ترامپ، مارکو روبیو و دیگر مقامها، موضوعی که بیش از بقیه خود را نشان داد، لایه نفتی ماجرا بود.
این بار برخلاف بسیاری از مداخلات گذشته، واشینگتن حتی تلاش زیادی هم نکرد پشت عناوین کلی مثل «حقوق بشر» یا «دموکراسی» پنهان شود.
رییسجمهوری آمریکا علنا از میدانهای نفتی ونزوئلا، میلیاردها دلار سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی و تبدیل این کشور به منبع جایگزین برای نفت روسیه و ایران سخن گفت.
ونزوئلا؛ غولی با بزرگترین ذخایر، اما حضوری کمرنگ در بازار
ونزوئلا از نظر کاغذی، یکی از جذابترین منابع انرژی جهان است. این کشور حدود ۱۷ درصد ذخایر اثباتشده نفت خام جهان را در اختیار دارد و کمربند اورینوکو در جنوب آن، بزرگترین مجموعه نفت سنگین روی کره زمین محسوب میشود.
اما واقعیت تولید، تصویر دیگری نشان میدهد: بعد از حدود نیم قرن از ملیسازی صنعت نفت و سالها سوءمدیریت در شرکت دولتی PDVSA، سقوط سرمایهگذاری، فساد، تحریمهای آمریکا و فرار نیروی انسانی متخصص، تولید نفت ونزوئلا به زیر یک میلیون بشکه در روز رسیده است.
سهم این کشور از واردات نفت خام چین و آمریکا روی هم حدود ۴ درصد است.
به همین دلیل، بسیاری از تحلیلگران انرژی تاکید میکنند از نظر آنی، بازار جهانی نفت «عرضه کافی» دارد و حذف یا بازگشت نفت ونزوئلا در کوتاهمدت توازن بازار را به هم نمیزند.
اما بحث اصلی واشینگتن کوتاهمدت نیست؛ رویکرد ترامپ و تیمش به ونزوئلا، نگاه به یک «غول خفته» است که اگر بیدار شود، میتواند نقشه قدرت در بازار انرژی را در دهه آینده تغییر دهد.
پالایشگاههای «خلیج آمریکا»؛ چرا نفت سنگین ونزوئلا برای واشینگتن کلیدی است؟
نقطه اتکای مهم این استدلال، ظرفیت پالایشگاهی خود آمریکا است.
مارکو روبیو، وزیر خارجه، در گفتوگوهای پیاپی تلویزیونی روی یک نکته تاکید کرد: پالایشگاههای آمریکا در سواحل «خلیج آمریکا» (خلیج مکزیک سابق) طی دههها دقیقا برای کار با نفت سنگین ونزوئلا طراحی شدهاند.
نفت کمربند اورینوکو بسیار غلیظ، پرگوگرد و دارای فلزات است و برای تبدیل به فرآوردههای تجاری، باید یا با نفت سبکتر مخلوط شود یا در واحدهای ارتقای پیچیده فرآوری شود؛ واحدهایی که اتفاقا بخش بزرگی از آن در همین ساحل خلیج آمریکا مستقر هستند.
روبیو گفت «پالایشگاههای ما بهترین گزینه برای نفت سنگین هستند» و پیشبینی کرد پس از سرنگونی مادورو، «علاقه چشمگیری» از سوی شرکتهای «غیرروسی و غیرچینی» برای ورود به صنعت نفت ونزوئلا شکل بگیرد.
تام کاتن، رییس کمیته اطلاعات سنا، هم در مصاحبهای یادآور شد: «بسیاری از پالایشگاههای ما اساسا برای کار با نفت ونزوئلا طراحی شدهاند.»
او تاکید کرد ایالات متحده «به این نفت نیاز ندارد، اما اجازه نمیدهد این صنعت در اختیار دشمنان آمریکا باشد».
وقتی ترامپ از خود نفت حرف میزند
ترامپ در نشست خبری پس از عملیات دستگیری مادورو، بهصراحت نفت را در مرکز روایت قرار داد.
او گفت قصد دارد «شرکتهای بسیار بزرگ آمریکایی» را ظرف ۱۰ روز آینده وارد ونزوئلا کند تا میلیاردها دلار سرمایهگذاری انجام دهند، زیرساختهای فرسوده را بازسازی کنند و تولید را بالا ببرند؛ بهگونهای که درآمد حاصل «به نفع اقتصاد آمریکا» و همزمان بهعنوان ابزاری برای فشار بر روسیه و جمهوری اسلامی به کار گرفته شود.
با این حال، تحلیلهای مستقل تصویر محتاطانهتری ارائه میکنند.
گزارشهایی مانند ارزیابی شرکت «وود مکنزی» یادآور میشوند بازگرداندن ظرفیت تولیدی ونزوئلا به سطح معنادار، نه تنها به سرمایه، بلکه به زمان و ثبات سیاسی نیاز دارد.
برآورد آنها این است که با «بهبودهای عملیاتی و مقداری سرمایهگذاری محدود» میتوان طی یک تا دو سال تولید را به حدود دو میلیون بشکه در روز رساند.
اما عبور از این سطح و تبدیل ونزوئلا به بازیگر تاثیرگذار جدید در بازار جهانی، مستلزم بازسازی واحدهای ارتقای نفت سنگین، جذب سرمایه خارجی و طراحی چارچوب حقوقی مطمئن است.
اوپک، شیل و نظم جدید تولیدکنندگان
بعد سیاسی بازار انرژی نیز قابل چشمپوشی نیست. ونزوئلا یکی از بنیانگذاران اوپک است و هرگونه تغییر در نقش آن میتواند حساسیت عربستان سعودی و امارات متحده عربی را برانگیزد.
تحلیلگران میگویند بعید است آمریکا از کاراکاس بخواهد از اوپک خارج شود؛ تجربه سال ۲۰۲۰ نشان داد هماهنگی با اوپک برای حفظ توازن بازار و حمایت از تولیدکنندگان شیل در آمریکا حیاتی است.
با وجود همه این طرحها و پیامها، آینده صنعت نفت ونزوئلا به عوامل متعددی وابسته است: ثبات سیاسی داخلی، توان جذب سرمایه، مدیریت حساسیتهای منطقهای و حفظ توازن میان اوپک و تولیدکنندگان شیل.
آنچه قطعی به نظر میرسد، این است که نفت در قلب خوانش آمریکا از آینده ونزوئلا قرار گرفته است.
اما اینکه این «دکترین نفتمحور» در عمل به بازطراحی پایدار نقشه انرژی جهان بینجامد یا به نمونه دیگری از شکاف میان جاهطلبی ژئوپولیتیک و واقعیتهای صنعت انرژی تبدیل شود، پرسشی است که پاسخ آن در سالهای آینده روشن خواهد شد.
به گزارش خبرگزاری رویترز، مادورو پس از بازداشت در جریان عملیات نظامی ایالات متحده در آخر هفته، قرار است روز دوشنبه در برابر یک قاضی فدرال در نیویورک حاضر شود. این بازداشت که بامداد شنبه در کاراکاس انجام شد، ونزوئلا را وارد مرحلهای تازه از بیثباتی سیاسی کرده است.
رییسجمهوری ایالات متحده، یکشنبه اعلام کرد در صورتی که دولت موقت ونزوئلا با واشینگتن برای مهار قاچاق مواد مخدر و گشایش صنعت نفت همکاری نکند، احتمال انجام عملیات نظامی دیگری وجود دارد. ترامپ همچنین از امکان اقدام نظامی علیه کلمبیا و مکزیک سخن گفت و افزود که حکومت کوبا «به نظر میرسد خودبهخود در آستانه فروپاشی قرار دارد».
ترامپ در هواپیمای ریاستجمهوری «ایرفورس وان» گفت هدف از عملیات اخیر تنها اجرای قانون نبوده و عواملی چون افزایش مهاجرت ونزوئلاییها به آمریکا و ملیسازی منافع شرکتهای نفتی آمریکایی در گذشته نیز در این تصمیم نقش داشتهاند. او تاکید کرد شرکتهای نفتی آمریکایی به ونزوئلا بازخواهند گشت و «میلیاردها دلار» برای بازسازی صنعت نفت این کشور سرمایهگذاری خواهند کرد.
در مقابل، مقامهای ارشد دولت ونزوئلا همچنان موضعی سرسختانه دارند. دلسی رودریگز، معاون ريیسجمهوری که بهعنوان رییسجمهوری موقت معرفی شده، اعلام کرده مادورو همچنان ريیسجمهوری قانونی کشور است و ادعای ترامپ مبنی بر آمادگی کاراکاس برای همکاری با آمریکا را رد کرده است.
مادورو ۶۳ ساله با اتهامهای سنگینی از جمله «توطئه برای نارکوتروریسم» روبهروست. دادستانهای آمریکایی او را به حمایت از شبکههای بزرگ قاچاق مواد مخدر، از جمله کارتل سینالوآ و باند «ترن د آراگوآ»، متهم کردهاند. این پرونده که نخستین بار در سال ۲۰۲۰ گشوده شد، بهتازگی بهروزرسانی شده و همسر مادورو، سیلیا فلورس، نیز به اتهامهایی از جمله صدور دستور آدمربایی و قتل متهم شده است.
در سطح بینالمللی، بازداشت یک ريیس دولت خارجی واکنشهای گستردهای برانگیخته است. شماری از کشورها مشروعیت این اقدام را زیر سؤال برده و خواستار احترام ایالات متحده به حقوق بینالملل شدهاند. قرار است شورای امنیت سازمان ملل روز دوشنبه نشستی برای بررسی این عملیات برگزار کند؛ نشستی که دبیرکل سازمان ملل آن را به دلیل ایجاد «سابقهای خطرناک» نگرانکننده توصیف کرده است.
این تحول در حالی رخ میدهد که ونزوئلا، کشوری که زمانی از ثروتمندترین کشورهای آمریکای لاتین بود، طی دو دهه گذشته دچار فروپاشی اقتصادی شده و حدود یکپنجم جمعیت آن کشور را ترک کردهاند. ناظران هشدار میدهند که برکناری و محاکمه مادورو میتواند به تشدید بیثباتی سیاسی و اجتماعی در این کشور ۲۸ میلیون نفری منجر شود.
بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، بازداشت رییسجمهوری ونزوئلا در بامداد شنبه ۱۳ دی و انتقال او به نیویورک، در حالی انجام شد که مقامهای دولت مادورو این اقدام را «آدمربایی» خواندند و تاکید کردند نهادهای حکومتی همچنان کنترل کشور را در دست دارند.
موضع دولت ونزوئلا
دیوسدادو کابیو، وزیر کشور ونزوئلا، در پیامی صوتی که از سوی حزب حاکم سوسیالیست منتشر شد، تاکید کرد: «در ونزوئلا تنها یک رییسجمهوری وجود دارد و آن نیکلاس مادورو است.»
کابیو افزود که انسجام نیروهای حاکم تضمینشده است و در برابر فشارهای خارجی عقبنشینی نخواهند کرد.
در پی بازداشت مادورو، دلسی رودیگز، معاون رییسجمهوری و وزیر نفت ونزوئلا، با تایید دیوان عالی این کشور بهعنوان رییس دولت موقت معرفی شد. با این حال، او اعلام کرد مادورو همچنان رییسجمهوری قانونی ونزوئلا است.
رودریگز که بهدلیل ارتباط با بخش خصوصی و شناخت عمیق از صنعت نفت،چهرهای عملگرا در دولت محسوب میشود، هرگونه ادعای همکاری با واشینگتن را رد کرد و گفت: «ما مصمم به حفظ استقلال هستیم.»
رودریگز ۵۶ سال دارد و وکیل دادگستری و فارغالتحصیل دانشگاه مرکزی ونزوئلا است. او طی دهه گذشته بهسرعت در مراتب سیاسی ارتقا پیدا کرد و به خاطر دفاع بیامانش از حکومت سوسیالیستی، لقب «ببر» گرفت.
واکنش ترامپ
ترامپ یکشنبه ۱۴ دی در مصاحبهای با مجله آتلانتیک هشدار داد در صورت عدم همکاری رودریگز، «بهای سنگینی» متوجه او خواهد شد.
رییسجمهوری آمریکا در این مصاحبه اعلام کرد با آنچه او «مخالفت قاطع رودریگز با مداخله مسلحانه ایالات متحده که به بازداشت مادورو انجامید» توصیف کرد، مدارا نخواهد کرد.
او افزود بازسازی ونزوئلا یا آنچه آن را «تغییر رژیم» مینامند، در مقایسه با وضعیت کنونی گزینهای بهتر است و تاکید کرد شرایط فعلی نمیتواند «بدتر از این» شود.
بحران نفت
دولت ونزوئلا این عملیات را تلاشی برای تصاحب منابع طبیعی، بهویژه نفت، دانست. رویترز به نقل از منابع خود نوشت شرکت نفت دولتی این کشور از برخی شرکای خود خواست تولید نفت را کاهش دهند؛ اقدامی که در پی توقف صادرات نفت این کشور عضو اوپک پس از اعمال محاصره دریایی آمریکا انجام شد.
ونزوئلا که زمانی یکی از ثروتمندترین کشورهای آمریکای لاتین بود، در دهههای اخیر با فروپاشی اقتصادی روبهرو بوده؛ بحرانی که به مهاجرت حدود یکپنجم جمعیت این کشور انجامیده است.
خیابانهای آرام
انتشار تصاویر مادورو ۶۳ ساله با چشمبند و دستبند، افکار عمومی ونزوئلا را در بهت فرو برد. این اقدام بهعنوان جنجالیترین مداخله واشینگتن در آمریکای لاتین از زمان حمله به پاناما در سال ۱۹۸۹ توصیف شده است.
خیابانهای بسیاری از شهرها آرام بود و حضور نیروهای امنیتی کمتر از انتظار به نظر میرسید. مخالفان مادورو با احتیاط دستگیری او را در خیابانها جشن گرفتند.
در همین حال، اپوزیسیون ونزوئلا از بیمیلی ترامپ برای انتقال قدرت به ماریا کورینا ماچادو، رهبر مخالفان و برنده جایزه صلح نوبل، ابراز ناامیدی کرد.
ترامپ پیشتر اعلام کرده بود ماچادو از حمایت کافی برخوردار نیست.
شورای امنیت سازمان ملل دوشنبه جلسهای اضطراری برای بررسی اقدام آمریکا برگزار میکند.
مادورو در سال ۲۰۲۰ در آمریکا به اتهامهایی از جمله مشارکت در قاچاق مواد مخدر متهم شد؛ اتهامهایی که او همواره آنها را رد کرده است.
پس از حمله ۱۲ دی آمریکا به ونزوئلا و دستگیری مادورو این کشور با کوهی از بدهی، دعاوی حقوقی و مطالبات انباشته روبهرو است.
تحلیلگران برآورد کردهاند مجموع این بدهی به ۱۵۰تا ۱۷۰ میلیارد دلار برسد؛ رقمی که چند برابر توان اقتصادی ونزوئلا، بهعنوان کشوری با چند دهه اقتصاد از هم پاشیده است.
منافع و مطالبات ایران از ونزوئلا
در این میان، جمهوری اسلامی نهتنها یک طلبکار عادی، بلکه یکی از بازندگان اصلی فروپاشی سیاسی در کاراکاس است.
تهران طی نزدیک به دو دهه، با صرف میلیاردها دلار از منابع عمومی و اجرای پروژههای اقتصادی ناکارآمد و زیانده در ونزوئلا، کوشید از این کشور بهعنوان پایگاهی سیاسی، مالی و لجستیکی برای پیشبرد اهداف منطقهای خود استفاده کند؛ از تقویت شبکههای نیابتی از جمله حزبالله گرفته تا تلاش برای دور زدن تحریمهایی که نتیجه مستقیم سیاستهای تنشزای خود حکومت بود.
در همان سالهایی که ونزوئلا دارایی شرکتهای غربی را مصادره میکرد، جمهوری اسلامی یکی از معدود متحدان سیاسی و اقتصادی کاراکاس بود.
روابط تهران و کاراکاس از ۱۳۸۵به بعد گسترش یافت و شامل پروژههای خودروسازی مشترک (ونیراتو) از سال ۱۳۸۶، طرحهای مسکنسازی با برآورد حدود ۲۳ هزار واحد، همکاریهای بانکی و تبادلات نفتی و لجستیکی در شرایط تحریم بود.
بر اساس اظهارات حشمتالله فلاحتپیشه، رییس پیشین کمیسیون امنیت ملی مجلس، جمهوری اسلامی دستکم ۲ میلیارد دلار از ونزوئلا طلب دارد؛ بهنظر میرسد، این رقم، بخش رسمی سرمایهگذاریها و کمکها را شامل شود. اما برآوردی درباره ارزش مبادلات در شبکههای قاچاق، همکاریهای نظامی و امنیتی و ... به دلیل ماهیت محرمانه آن، در دست نیست.
بدهی با مصادره آغاز شد
ریشه بحران بدهی ونزوئلا به سالهای بین ۲۰۰۷تا ۲۰۱۲، باز میگردد. زمانی که روابط ونزوئلا که در دولت دوم محمد خاتمی با جمهوری اسلامی آغاز شده بود، در دوره ریاست جمهوری محمود احمدینژاد به دوران ماه عسل خود رسید.
دولت ونزوئلا در دوران ریاستجمهوری هوگو چاوز و سالهای ابتدایی جانشینی مادورو، موج گستردهای از ملیسازی و مصادره داراییهای شرکتهای خارجی را به اجرا گذاشت.
بر اساس گزارش رویترز در این دوره پروژهها و میادین نفتی، داراییهای معدنی و زیرساختهای صنعتی از کنترل شرکتهای خارجی خارج و به مالکیت دولت ونزوئلا درآمد.
در میان شرکتهای متضرر، نامهایی مانند «کونوکو فیلیپس» آمریکا و «کریستالکس» کانادا برجسته بودند؛ شرکتهایی که بعدها به بازیگران کلیدی پرونده بدهی ونزوئلا تبدیل شدند.
ونزوئلا بدهیها را پرداخت نکرد
شرکتهای مصادرهشده از سال ۲۰۰۸ به بعد، شکایتهای خود را در نهادهای داوری بینالمللی، بهویژه مرکز حلوفصل اختلافات سرمایهگذاری وابسته به بانک جهانی ثبت کردند.
رسیدگی به این پروندهها سالها زمان برد، بارها با تغییر دولت و تحریمها معلق شد و در نهایت بین سالهای ۲۰۱۳تا ۲۰۱۹ به صدور آرای قطعی انجامید.
ونزوئلا هیچیک از این بدهیها را پرداخت نکرد.
از سال ۲۰۱۸به بعد، طلبکاران با استناد به عدم اجرای آرای داوری، به دادگاههای فدرال ایالات متحده مراجعه کردند.
دادگاههای آمریکا این آرا را به رسمیت شناختند و آنها را به مطالبات بدهی قابل اجرا تبدیل کردند؛ به این معنا که طلبکاران اجازه یافتند داراییهای خارجی ونزوئلا را هدف بگیرند.
لحظهای که بحران علنی شد
در نوامبر ۲۰۱۷، دولت ونزوئلا برای نخستینبار در پرداخت اوراق قرضه بینالمللی خود و اوراق منتشرشده از سوی شرکت نفت دولتی خود ناتوان ماند.
از آن زمان اصل بدهی پرداخت نشد؛ بهرهها سالبهسال انباشته شدند و آرای داوری به بدهیهای واقعی تبدیل شدند.
برآوردها نشان میدهد زیان اوراق به حدود ۶۰میلیارد دلار رسید؛ اما با احتساب بهره معوق و بدهیهای شرکت نفت دولتی ونزوئلا رقم واقعی بسیار فراتر رفت.
اقتصاد کوچک، بدهی غولآسا
صندوق بینالمللی پول تولید ناخالص داخلی اسمی ونزوئلا را در سال ۲۰۲۵ حدود ۸۲.۸میلیارد دلار برآورد کرد.
در مقابل کل بدهی خارجی این کشور ۱۵۰تا ۱۷۰ میلیارد دلار است که نسبت بدهی به تولید ناخالص داخلی آن را به ۱۸۰تا ۲۰۰ درصد میرساند.
به بیانی، حتی اگر کل اقتصاد ونزوئلا دو سال کامل فقط صرف بازپرداخت بدهی شود، باز هم کافی نخواهد بود.
سیتگو؛ داراییای که همه به آن چشم دوختهاند
در غیاب پرداخت نقدی، طلبکاران به داراییهای خارجی ونزوئلا چشم دوختند؛ و مهمترین آنها شرکت پالایش نفت سیتگو در ایالات متحده است.
سیتگو از طریق شرکت پیدیوی هولدینگ بهطور کامل در مالکیت شرکت نفت دولتی ونزوئلا و در نهایت تحت کنترل دولت ونزوئلا قرار گرفت.
از ۲۰۱۹ به بعد دادگاه ایالتی دلاور آمریکا رسیدگی به پروندهها را آغاز کرد؛ تا سال ۲۰۲۴ حدود ۱۹میلیارد دلار مطالبه رسمی برای مزایده شرکت پیدیوی هولدینگ ثبت شد؛ رقمی که از ارزش برآوردی کل سیتگو بیشتر است.
بازار بدهی؛ امید به تغییر سیاسی
سقوط مادورو پرونده بدهیهای ونزوئلا را از حالت تعلیق سیاسی خارج کرده است. در شرایطی که ونزوئلا با بدهی ۱۵۰تا ۱۷۰ میلیارد دلاری دستوپنجه نرم میکند و داراییهایش زیر تیغ دادگاههای آمریکا قرار دارد، بعید است از این دادگاهها، چیزی از ضرر و زیان داراییهای مردم ایران که در ونزوئلا هزینه شده، جبران شود.
بهخصوص اینکه ایران تحت حکومت جمهوری اسلامی است؛ نظامی سیاسی، که خود نظیر دولت پیشین ونزوئلا تحت تحریمهای شدید بینالمللی قرار دارد و بعید نیست به سرنوشت دولت ونزوئلا دچار شود.
