هزینه تهیه سفره شب یلدا در ۱۰ سال گذشته نزدیک به ۴۰ برابر افزایش یافته، در حالی که حداقل حقوق بازنشستگان در همین دوره تنها ۱۶ برابر شده است؛ شکافی که حفظ آیینهای سنتی را برای بسیاری از شهروندان، بهخصوص بزرگترهای خانواده، دشوارتر کرده است.
طولانیترین شب سال ۱۴۰۴ در حالی فرا میرسد که مردم ایران در یکی از تیرهترین دورههای اقتصادی در تاریخ جمهوری اسلامی به سر میبرند.
در این شرایط، شهروندان در دوراهی ترک آیینهای کهن نظیر شبنشینی چله یا حفظ آنها، ابتکاراتی یافتهاند. برخی از شهروندان هزینههای خرید اقلام پذیرایی این شب را بین خود تقسیم کرده یا حتی به خرید اقساطی روی آوردهاند تا بتوانند همچنان سنتهای خود را زنده نگه دارند.
بر اساس بررسیهای ایراناینترنشنال، در سال ۱۴۰۴ یک خانواده پنج تا ششنفره برای تهیه حداقلی سفره شب یلدا، شامل یک هندوانه پنجکیلویی، سبدی از میوه و یک کیلو آجیل، باید بیش از دو میلیون و ۳۰۰ هزار تومان بپردازد؛ در حالی که همین اقلام در سال ۱۳۹۴ با حدود ۷۳ هزار تومان قابل تهیه بود.
قیمتهایی که در اینجا مورد بررسی قرار گرفته، نرخهای اعلامی رسمی دولتی است.
بهدلیل کیفیت پایین اقلام موجود در بازارهای میوه و ترهبار که با نرخ مصوب عرضه میشوند، اکثر خانوادهها اقلام مورد نیاز خود را از بازار آزاد تهیه میکنند که قیمتهای آن تا چند برابر قیمت بازار ترهبار است.
درحالی که نرخ رسمی آجیل یلدا یک میلیون و ۳۰۰ هزار تومان اعلام شده، قنادیهای تهران هر کیلو آجیل مرغوب را دو میلیون و ۴۰۰ هزار تومان به فروش میرسانند.
در نمونهای دیگر، نرخ مصوب هندوانه هر کیلو ۳۰ هزار تومان اعلام شده، اما در بازار آزاد تا ۱۰۰ هزار تومان نیز به فروش میرسد.
علاوه بر این هزینهها، بزرگترهای فامیل معمولا برای پذیرایی از خانواده، باید هزینه تهیه یک شام و همچنین خوراکیهای دیگر نظیر باقلا و لبو را هم در نظر بگیرند.
بسیاری از خانوادهها در این شب شادنوشی میکنند که قیمت حداقل یک بطری نوشیدنی الکلی هم به این فهرست اضافه میشود.
گزارشها از ایران حاکی از آن است که در پی افزایش چشمگیر قیمت میوه، آجیل و شیرینی در روزهای پایانی پاییز ۱۴۰۴ وضعیت به جایی رسیده است که برخی شهروندان ناچار شدهاند خوراکیهای شب یلدا را بهصورت قسطی تهیه کنند.
پایگاه خبری اقتصاد آنلاین پیشتر در گزارشی به نقل از فعالان صنفی نوشت: «در بخش آجیل و خشکبار شاهد افزایش قیمتهایی بین ۸۰ تا ۸۵ درصد نسبت به سال گذشته هستیم.»
بر اساس این گزارش، افزایش قیمت آجیل و خشکبار بهدلیل ماهیت صادراتی این کالاها و جهش نرخ دلار رخ داده است.
افزایش ۴۴ برابری قیمت دلار در مقابل رشد ۱۶ برابری حقوق
قیمت دلار آمریکا در یلدای ۱۳۹۴ تقریبا سه هزار تومان بود؛ اکنون این رقم با افزایش ۴۴ برابری به ۱۳۲ هزار تومان رسیده است.
حداقل مستمری ماهانه بازنشستگان تامین اجتماعی با ۳۰ سال خدمت در سال ۱۳۹۴ نزدیک به ۷۰۰ هزار تومان بود.
این عدد در سال ۱۴۰۴ با افزایش ۱۶ برابری به حدود ۱۲ میلیون تومان در ماه رسیده است.
تورم فزاینده گوشت، مرغ و شیرینی
خانوادهها برای برگزاری مراسم یلدا، هزینههای دیگری هم دارند؛ از جمله تهیه یک شام برای میهمانان.
قیمتهای گوشت و مرغ در ۱۰ سال اخیر حدودا دو برابر افزایش حقوق بازنشستگان بالا رفته است.
به عبارت دیگر، گوشت و مرغ بیشتر از افزایش قیمت دلار پیروی کردهاند تا افزایش ناچیز مستمری بازنشستگان.
جعبههای شیرینی نیمکیلویی شده است
آمار دقیقی از قیمت شیرینی در سالهای گذشته در دسترس نیست، اما اقتصاد آنلاین آذرماه نوشت قیمت شیرینی در سال ۱۴۰۴ نسبت به سال پیش ۵۰ تا ۶۰ درصد افزایش داشته است.
علی بهرهمند، رییس اتحادیه صنف قنادان، شیرینیفروشان و کافهقنادیهای تهران، در آستانه یلدای ۱۴۰۴ گفت: «بهدلیل گرانی، خرید شیرینی به جعبههای نیمکیلویی رسیده است.»
تلاش برای حفظ سنتها در شرایط دشوار اقتصادی
در چنین شرایطی، شهروندان میکوشند با وجود دشواریهای معیشتی، آیینهای سنتی ایرانی را حفظ کنند.
یکی از شهروندان در پیامی به ایراناینترنشنال گفت با وجود گرانی بیسابقه، او و اعضای خانوادهاش تصمیم گرفتهاند هزینه خرید اقلام شب یلدا را میان خود تقسیم کنند تا در نهایت بتوانند این شب را در کنار یکدیگر بگذرانند.
برخی نیز در پیامهای خود گفتند سوءتغذیه برایشان به موضوعی عادی شده است.
گزارشهای میدانی رسانهها در ایران نشان میدهد نارضایتی از شرایط اقتصادی در یلدای ۱۴۰۴ مختص مصرفکنندگان نیست و با کاهش شدید قدرت خرید مردم، فروشندگان در اصناف مختلف از کاهش ۵۰ درصدی مشتریان و رکود بیسابقه بازار خبر میدهند.
برخی رسانهها در ایران گزارش دادند فروشگاه جینوست در خیابان فرشته تهران، شنبه ۱۹ مهر و پس از برگزاری جشنی در ۱۸ مهر و انتشار ویدیوهای آن، بهدست نیروی انتظامی پلمب شد.
وبسایت خبری «آسیانیوز ایران» با اشاره به این اقدام نوشت که به نظر میرسد این برخورد، صرفا یک واکنش مقطعی نیست، بلکه بخشی از یک کارزار بزرگتر برای «کنترل بیشتر بر فضای اجتماعی، مقابله با نمایش ثروت و اجرای سختگیرانهتر قوانین» است.
بسیاری از کسبوکارها نگران تاثیر این سیاست تازه بر معیشت، سلامت روان شهروندان و زندگی اجتماعی آنها هستند.
فشار اقتصادی حکومت بر مردم و استفاده از آنها برای سرکوب
در هفتههای اخیر فشار حکومت بر کسبوکارها و شهروندان به دلیل سرپیچی از قانون حجاب اجباری، رقص و سرو مشروبات الکلی افزایش چشمگیری پیدا کرده است. از جمله، در پی انتشار ویدیوهایی از برگزاری جشنی در جزیره کیش با عنوان «قهوهپارتی» در رسانههای اجتماعی، دادستان عمومی و انقلاب کیش، از تشکیل پرونده و بازداشت برگزارکنندگان آن خبر داد.
یکی از زنان کافهداری که تجربه برخورد عوامل انتظامی با چنین جشنهایی را دارد به ایراناینترنشنال گفت شاهد بوده که مقامات در بعضی موارد از افراد بازداشتشده - بدون توجه به موقعیت مالیشان - وثیقه چند میلیاردی دریافت کرده و آنها را از کار کردن منع کردهاند.
او افزود بر اساس مشاهداتش بر این باور است که حساسیت بیشتری روی تجمعات تفریحی با حضور جوانها و نسل زد وجود دارد و نیروهای امنیتی با چنین رویدادهایی خشنتر برخورد میکنند.
مقامهای جمهوری اسلامی همواره چنین جشنهایی را «برخلاف شئونات اسلامی» و «هنجارشکنی» توصیف کرده و به نظر میرسد نگران الگوبرداری کسبوکارها از یکدیگر در این زمینهاند.
در ماههای اخیر ویدیوهایی از صاحبان چندین کافه در دزفول و قم در رسانههای اجتماعی منتشر شده که در آن در سخنانی شبیه به اعتراف اجباری یا به دلیل برگزاری جشن همراه با رقص و موسیقی، از مسئولان عذرخواهی و ابراز ندامت میکنند یا از مشتریان خود میخواهند برای جلوگیری از پلمب شدن، حجاب را رعایت کنند.
کارمند یک کافه در تهران به ایراناینترنشنال گفت مقامهای جمهوری اسلامی تلاش میکنند با فشار بر صاحبان کسبوکارها و تهدید به برخورد و پلمب اماکن، مردم را در برابر هم قرار دهند و از آنها به عنوان وسیلهای برای سرکوب و سانسور خودشان و زنان استفاده کنند.
پلمب به مثابه ابزار فشار سیاسی
از طرف دیگر، شواهد و گزارشهای رسیده حاکی است حکومت از بستن کسبوکارها برای انتقامگیری از مخالفانش هم استفاده میکند.
اطلاعات و گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهند دستکم در دو مورد، کسبوکار شهروندان به دلیل فعالیت سیاسی خود آنها یا نزدیکانشان و با هدف اعمال فشار بر افراد، به دستور نهادهای حکومتی در تهران پلمب شدهاند.
این برخورد در گذشته هم سابقه داشته و به عنوان مثال در آذر ۱۴۰۱ و همزمان با اعتراضات سراسری در خیزش «زن، زندگی، آزادی»، اداره اماکن برای توقف اعتصاب در شهرهای مختلف کردستان و نیز در ایلام و کرمانشاه، مغازه کسبهای را که در اعتصاب شرکت کرده بودند، پلمب کردند.
کارمند یک کافه در مشهد به ایراناینترنشنال گفت حکومت فکر میکند با پلمب و بازداشت، باقی رستورانها و کافهها را «از برگزاری ایونت» بازمیدارد اما تعداد این رخدادها روز به روز بیشتر میشود و در نهایت حتی پلمب هم کارگر نیست و مراسم بسیاری از چشمش در میرود.
او افزود: «غول از چراغ جادو بیرون آمده و دیگر به آن برنمیگردد.»
مردم چه میگویند؟
رسانههای اجتماعی از جمله ایکس و اینستاگرام سرشار از روایت شهروندان از پلمب شدن کسبوکارها و فشار اجتماعی بر زنان برای حجاب اجباریاند.
گروهی از زنان با اشاره به پلمب کافه و رستورانها و جریمههای موجود، بر این باورند تنها زمانی میتوان گفت حجاب اجباری در ایران برچیده شده که زنان بتوانند آزادانه با پوشش دلخواه خود در مدرسه، دانشگاه، محل کار و اماکن دولتی حاضر شوند و مدارک هویتی بدون حجاب اجباری داشته باشند.
برخی دیگر از زنان هم با اشاره به فشار موجود بر آنها در محل کار برای حجاب اجباری، میگویند حجاب آزاد نشده، بلکه حکومت بهدلیل شجاعت زنها در سرپیچی از قانون حجاب اجباری و همچنین ترس از اعتراضات مردم بهخاطر فشارهای اجتماعی و شرایط سخت معیشتی، مستاصل شده است.
در کشوری با فرهنگ طولانی قهوهخانهداری در کنار نبود فضاهای تفریحی کافی و آزادیهای اجتماعی، کافهها جزو معدود مکانهای مورد علاقه جوانها برای جمع شدن و تنفساند.
فشار بر کافهها و رستورانها بر سر حجاب و بگیر و ببند زنان، ممکن است باعث جرقه خوردن دور جدید اعتراضات ضدحکومتی در ایران بشود.
