روزنامهنگار
از وقتی که مجتبی خامنهای را به عنوان سومین رهبر جمهوری اسلامی معرفی کردهاند، او نه در انظار عمومی دیده شده و نه کسی صدایش را شنیده است. این غیبت در نگاه نخست میتواند نشانه ضعف حکومت باشد؛ اما آیا ممکن است همین ناپدید بودن، مرگ سیاسی جمهوری اسلامی را به تعویق بیندازد؟
جمهوری اسلامی نزدیک به نیم قرن تصویر رهبرانش را در همه جا تکثیر کرده است؛ از دیوار مدارس و ادارهها و تئاتر و سینما و کنسرت گرفته تا جایگاه سخنرانی مقامها و صفحه تلویزیون.
تا پیش از جنگ اخیر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، رهبر باید دیده میشد تا حکومت وجود خود را به نمایش بگذارد. اکنون اما همان نظام، پیامهایی از رهبر تازه منتشر میکند بیآنکه بتواند یا شاید بخواهد خود او را نشان دهد.
در نخستین هفتههای پس از انتصاب مجتبی خامنهای، دستگاههای اطلاعاتی و رسانههای داخلی و خارجی منتظر پیام نوروزی او بودند. انتشار یک ویدیو میتوانست نشانهای از زنده بودن، سلامت و تسلط او بر حکومت باشد اما چنین ویدیویی منتشر نشد و غیبت او از یک تدبیر امنیتی فراتر رفته و به بخشی از وضعیت رهبری جمهوری اسلامی تبدیل شد.
بعدتر روشن شد که این غیبت بر اختلاف میان جناحهای حکومت، بهویژه بر سر جنگ و مذاکره، اثر گذاشته است. غیبت طولانی او نشان داد مقامهایی که در روزهای نخست جنگ وحدت خود را حفظ کرده بودند، در نبود «رهبری قابل مشاهده»، بر سر مسیر آینده دچار شکاف شدند.
نبود تصویر، صدا و حتی دستخطی قابل تایید نیز روایت رسمی درباره سلامت مجتبی خامنهای را متزلزل کرده و به فرضیه جراحت شدیدش قوت بخشیده است.
آیا این وضعیت میتواند برای حکومت کارکردی مثبت داشته باشد؟
غیبت به مثابه امکان
اگر مجتبی خامنهای ظاهر شود و آثار جراحت یا ناتوانیاش آشکار شود، جمهوری اسلامی باید ضعف رهبرش را بپذیرد. اگر مرگ او تایید شود، کشمکش جانشینی آغاز خواهد شد و اگر هم سالم و فعال باشد، باید مسئولیت تصمیمهای ماههای گذشته را بر عهده بگیرد.
غیبت، همه این وضعیتها را معلق نگه میدارد. او میتواند زنده، مجروح، ناتوان یا حتی مرده باشد و دستگاه حکومت همچنان به نامش فرمان صادر کند.
به این ترتیب، سیاست ابهام که میتواند مشکل حکومت باشد، به ابزار آن تبدیل میشود.
تا زمانی که تکلیف رهبر روشن نشده، هیچ جناحی نمیتواند جانشینی او را قطعی کند و هیچ مقامی در حکومت نیز اختیار ندارد شکست احتمالی را بپذیرد یا به حیات نظام پایان دهد. فرماندهان و نهادهای مختلف همچنان میتوانند بگویند از «مرکز» فرمان میگیرند؛ مرکزی که ممکن است وجود داشته باشد، اما دیده نمیشود.
در این شرایط حتی اگر ساختار بیرونی حکومت فروبپاشد، شبکهای متشکل از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بسیج، دستگاههای اطلاعاتی، منابع مالی و نیروهای وابسته در منطقه میتواند به نام «رهبر غایب» به فعالیت ادامه دهد. اگرچه در چنین وضعیتی، این امکان وجود دارد که جمهوری اسلامی از یک دولت مستقر، به یک سازمان زیرزمینی تبدیل شود.
از دولت مستقر تا شبکه پنهان
غیبت مجتبی خامنهای، مقایسه جمهوری اسلامی با داعش پس از فروپاشی خلافت سرزمینی و القاعده در دوران اختفای اسامه بن لادن را واجد معنا میکند. این سازمانها از نظر سابقه، اندازه و ساختار با جمهوری اسلامی یکسان نیستند اما وجه قابل مقایسه، چگونگی ادامه حیات یک شبکه بهدنبال از دست رفتن قلمرو یا ناپدید شدن رهبر آن است.
ابوبکر البغدادی پس از اعلام خلافت داعش در سال ۲۰۱۴، نزدیک به پنج سال در برابر دوربینها ظاهر نشد؛ گرچه پیامهای صوتی منتسب به او منتشر میشد. داعش در همین مدت بیشتر قلمرو خود را از دست داد، اما به شبکهای از هستههای مخفی تبدیل شد.
پس از کشته شدن بغدادی نیز ارزیابی پنتاگون نشان داد حذف او تاثیر فوری و تعیینکنندهای بر عملیات این گروه نگذاشت.
بن لادن نیز سالها در اختفا بود اما پیامهای تصویری و صوتی منتشر میکرد. دستگیر نشدن او در میان هواداران القاعده به نشانهای از شکستناپذیری تبدیل شد. کشته شدنش این تصور را در هم شکست، اما شبکهای را که پیشتر به شاخههای منطقهای تقسیم شده بود، از میان نبرد.
جمهوری اسلامی برای چنین حیاتی امکانات بیشتری دارد. این نظام نزدیک به نیم قرن حکومت کرده و از نیروهای آموزشدیده، اطلاعات امنیتی، منابع اقتصادی، نهادهای مذهبی و شبکههای برونمرزی برخوردار است.
حکومت فعلی ایران اگر به زیر زمین رانده شود، ماجرا را از نقطه صفر آغاز نخواهد کرد.
الگوی آشنای غیبت
از سوی دیگر، غیبت در فرهنگ مذهبی شیعه معنایی ویژه دارد. در باور شیعیان دوازدهامامی، امام دوازدهم زنده است، اما از دیدهها پنهان شده و روزی باز خواهد گشت. روایت شده است که در دوره «غیبت صغری» نیز فرمانهای منتسب به او «از طریق چهار نایب» به پیروان میرسید.
مجتبی خامنهای برای شیعیان جایگاه امام دوازدهم را ندارد و این مقایسه درباره «منزلت مذهبی» این دو نیست. شباهت در کارکرد غیبت است: فرد غایب میتواند همچنان حاضر تلقی شود. واسطهها به نام او سخن میگویند و انتظار، جای اثبات را میگیرد.
جمهوری اسلامی نیز بر الهیاتی بنا شده که حکومت فقیه را در «دوران غیبت امام زمان» توجیه میکند. بنابراین دستگاه تبلیغاتی آن برای تبدیل غیبت مجتبی خامنهای به نوعی «حضور پنهان»، زبان و سابقهای آماده در اختیار دارد.
البته این امکان همیشگی نیست. هرچه غیبت طولانیتر شود، تشخیص فرمان واقعی از پیام ساختگی دشوارتر خواهد شد، رقابت میان مدعیان نمایندگی رهبر شدت خواهد گرفت و سرانجام این سوال شکل میگیرد که: چه کسی واقعا در تهران فرمان میدهد؟
غیبت مجتبی خامنهای احتمالا جمهوری اسلامی را از شکست نظامی، فروپاشی اقتصادی یا اعتراضات اجتماعی نجات نخواهد داد، اما ممکن است این امکان را فراهم کند که پس از فروپاشی نیز به حیات خود ادامه دهد.
تا زمانی که تکلیف رهبر غایب روشن نشود، پیروان حکومت میتوانند سقوط را موقت، شکست را ناتمام و بازگشت را ممکن تصور کنند زیرا گاهی حکومتها نه به این دلیل که هنوز ایستادهاند، بلکه چون مرگشان هنوز اثبات نشده، ادامه پیدا میکنند.
خبرگزاری رویترز چهارشنبه چهارم شهریور نوشت که واشینگتن پیشتر شماری از بانکهای عراقی را بهدلیل معامله با جمهوری اسلامی تحریم کرده، اما از اقداماتی که میتواند ضربه شدیدی به اقتصاد عراق وارد کند، خودداری کرده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، هشدار داده هر کشوری که به جمهوری اسلامی امکان ادامه فعالیت اقتصادی بدهد با پیامدهای شدیدی روبهرو خواهد شد.
این هشدار میتواند متوجه مهمترین شرکای تجاری ایران، از جمله چین، امارات متحده عربی، ترکیه، هند، پاکستان و عمان، باشد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، سوم شهریور در شبکه ایکس نوشت اظهارات مقامهای جمهوری اسلامی نشان میدهد فشار اقتصادی بر تهران «در حال اثرگذاری» است.
او دوم شهریور نیز هنگام اعلام «عملیات طرد اقتصادی» علیه جمهوری اسلامی گفت شرکای تجاری تهران نیز هدف تحریم قرار خواهند گرفت، هرچند نامی از کشورهای مشخصی نبرد.
ابزارهای اعمال فشار اقتصادی آمریکا بر عراق چیست؟
آمریکا از زمان حمله سال ۲۰۰۳ به عراق، عملا کنترل درآمدهای نفتی این کشور به دلار را عمدتا از طریق بانک فدرال رزرو نیویورک در اختیار داشته است؛ موضوعی که اهرم قابل توجهی به واشینگتن در برابر بغداد میدهد.
عراق بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار ذخایر خود را در آمریکا نگهداری میکند و برای تداوم دسترسی به درآمدهای نفتی و منابع مالی خود، وابستگی زیادی به همراهی واشینگتن دارد.
خبرگزاری رویترز اواخر سال ۲۰۲۴ از شبکهای برای قاچاق نفت کوره در عراق خبر داد که سالانه دستکم یک میلیارد دلار برای جمهوری اسلامی و گروههای نیابتیاش در عراق درآمد ایجاد میکرد.
آمریکا در سالهای اخیر شماری از بانکهای عراقی را تحریم کرده است. واشینگتن در اردیبهشتماه انتقال حدود ۵۰۰ میلیون دلار پول نقد به عراق را متوقف و بخشی از همکاریهای امنیتی را با بغداد تعلیق کرد تا دولت عراق را در ارتباط با شبهنظامیان مورد حمایت جمهوری اسلامی تحت فشار قرار دهد.
واشینگتن سوم بهمن ۱۴۰۴ نیز به سیاستمداران ارشد عراقی هشدار داد اگر گروههای مسلح مورد حمایت جمهوری اسلامی در دولت بعدی حضور داشته باشند، ممکن است تحریمهایی از جمله علیه درآمدهای نفتی عراق اعمال کند.
نیل کویلیام، پژوهشگر اندیشکده چتم هاوس، به رویترز گفت فشار آمریکا هزینه و خطر مبادلات اقتصادی با جمهوری اسلامی را افزایش داده و موسسات عراقی را به رعایت بیشتر مقررات مالی واداشته است، اما روابط اقتصادی ایران و عراق را قطع نکرده است.
او افزود چین و ترکیه اقتصادهای بزرگتری هستند و توان بیشتری برای تحمل فشار دارند، در حالی که آسیبپذیری عراق بیش از حجم تجارت با ایران، ناشی از وابستگی این کشور به دسترسی به ساختار مالی تحت رهبری آمریکاست.
روابط تجاری عراق و ایران چقدر گسترده است؟
بر اساس آمارهای رسمی، تجارت عراق و ایران در سال ۲۰۲۵ از ۱۰ میلیارد دلار فراتر رفت که بخش عمده آن مربوط به صادرات مواد غذایی و کالاهای مصرفی ایران به عراق بود.
این تجارت در سال ۲۰۲۶ پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی کاهش یافت؛ جنگی که خطرات امنیتی را افزایش داد، گذرگاههای مرزی را مختل کرد و هزینه حملونقل را بالا برد.
جمهوری اسلامی مدتهاست عراق را یکی از مسیرهای حیاتی اقتصادی خود میداند و از طریق شبهنظامیان قدرتمند شیعه و احزاب سیاسی مورد حمایتش، نفوذ قابل توجهی در عرصههای نظامی، سیاسی و اقتصادی این کشور دارد.
تهران همچنین از طریق صادرات به عراق، ارز خارجی به دست آورده و از نظام بانکی این کشور برای دور زدن تحریمهای آمریکا استفاده کرده است.
انرژی نیز بخش مهمی از این روابط است. مقامهای عراقی میگویند بغداد سالانه چهار تا پنج میلیارد دلار بابت واردات گاز از ایران برای تولید برق پرداخت میکند و هشدار دادهاند اقدامات تازه آمریکا میتواند این پرداختها را به خطر بیندازد.
فشار بیشتر آمریکا تا چه اندازه موثر خواهد بود؟
تام کیتینگ، مدیر مرکز امور مالی و امنیت در موسسه خدمات متحد سلطنتی بریتانیا، گفت عراق مدتهاست یکی از مسیرهای جمهوری اسلامی برای دور زدن تحریمها بوده است.
به گفته او، هرچه ارتباط تهران با نظام مالی بینالمللی محدودتر شود، مسیرهای موجود برای دور زدن تحریمها بیشتر مورد استفاده قرار میگیرند و نظام بانکی و بخش مالی غیررسمی عراق با چالشهای بیشتری روبهرو خواهند شد.
کیتینگ در عین حال استفاده از مشوقها را موثرتر از اقدامات تنبیهی دانست و گفت آمریکا میتواند، برای نمونه، به بانک مرکزی و دولت عراق کمک فنی ارائه دهد.
واشینگتن همزمان نگران پیامدهای فشار گسترده بر نظام مالی جهانی است.
بسنت در پاسخ به این پرسش که چرا از اعمال مجازات مستقیم علیه جمهوری اسلامی یا نام بردن از کشورهای هدف خودداری کرده است، گفت: «چرا باید بخواهم نظام مالی جهانی را منفجر کنم؟»
اکسیوس بهنقل از یک مقام آمریکایی و یک منبع آگاه دیگر نوشت روبیو تاکید کرده که واشینگتن در حال حاضر قصد بازگشت به عملیات نظامی گسترده را ندارد. با این حال، او احتمال حمله نظامی در صورت آغاز حملهای از سوی جمهوری اسلامی را منتفی ندانسته است.
بهنوشته اکسیوس این موضع نشانه دیگری از تغییر راهبرد دولت دونالد ترامپ پس از نزدیک به شش ماه جنگ با جمهوری اسلامی است. مقامهای آمریکایی معتقدند محاصره دریایی و فشارهای اقتصادی در حال «خفه کردن» اقتصاد ایران است و در عین حال آمریکا توانسته حجم فزایندهای از نفت کشورهای منطقه را از تنگه هرمز عبور دهد.
به نوشته اکسیوس، این تغییر همچنین نشاندهنده خستگی و نارضایتی ترامپ از ادامه جنگ و تمایل او به متوقف کردن آن، دستکم در مقطع کنونی، است.
براساس این گزارش روبیو در تماسهای خود چهار محور اصلی سیاست کنونی آمریکا را تشریح کرده است: خودداری موقت از اقدام نظامی علیه جمهوری اسلامی، افزایش فشار اقتصادی از طریق محاصره دریایی و تحریمهای تازه وزارت خزانهداری، انتقال حداکثری نفت از تنگه هرمز به بازارهای جهانی و حفظ گزینه نظامی برای آینده.
یک مقام آمریکایی به اکسیوس گفته انتظار میرود این سیاست دستکم تا پس از انتخابات میاندورهای آمریکا ادامه یابد و پس از آن امکان آغاز یک کارزار نظامی تازه دوباره میتواند مطرح شود.
پیت هگست،وزیر جنگ آمریکا، نیز دوشنبه پس از آغاز کارزار طرد اقتصادی گفت: «ما با وزیر خزانهداری درباره اعمال فشار اقتصادی حداکثری کاملا هماهنگ هستیم و میدانیم ایران توان تحمل آن را ندارد؛ اقتصاد ایران در مسیری نزولی قرار گرفته است.»
او افزود: «افزایش فشار اقتصادی باعث میشود تنها گزینه ایران، آمدن پای میز مذاکره و گفتوگو درباره برنامه هستهای باشد؛ همان چیزی که رییسجمهوری آمریکا میخواهد.»
هگست در عین حال درباره احتمال حملات بیشتر علیه جمهوری اسلامی گفت: «اگر لازم باشد از حملات نظامی استفاده کنیم، این کار را خواهیم کرد. اگر آنها دست به اقدام نسنجیدهای بزنند یا با ارتش آمریکا درگیر شوند، هر کاری لازم باشد انجام میدهیم.»
وزیر جنگ آمریکا گفت: «میدانیم در حال حاضر فشار اقتصادی بیشترین آسیب را به ایران وارد میکند، اما به هیچ وجه گزینه حملات نظامی در تنگه هرمز یا دیگر نقاط ایران را کنار نگذاشتهایم.»
واشینگتن: تهران اهرم هرمز را از دست داده است
بهنوشته اکسیوس یکی از عوامل اصلی این تغییر راهبرد، ارزیابی واشینگتن از تحولات تنگه هرمز است. مقامهای آمریکایی پاکسازی مینها از بخش عمده تنگه به دست نیروی دریایی آمریکا را نقطه عطفی در جنگ میدانند و معتقدند یکی از مهمترین ابزارهای فشار ایران تا حد زیادی خنثی شده است.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، سهشنبه سوم شهریور در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «همین حالا نیروی دریایی ایالات متحده به من اطلاع داد که همه مینهای موجود در آبهای بینالمللی تنگه هرمز جمعآوری یا منفجر شدهاند.»
او افزود به جمهوری اسلامی اطلاع داده شده است هر کشتی یا قایقی که مین تازهای کار بگذارد، «بیدرنگ و بهشکلی نظاممند» منهدم خواهد شد.
رییسجمهوری آمریکا گفت نیروی فضایی این کشور «وجب به وجب» تنگه هرمز را زیر نظر دارد؛ همانگونه که کوه کلنگ گزلا و سه سایت هستهای دیگری را که به گفته او پیشتر نابود شدهاند، رصد میکند.
ترامپ تاکید کرد: «سیاست تحمل صفر در قبال مینگذاری، با تمام توان برقرار و در حال اجراست.»
همزمان، در هفتههای اخیر تعداد بیشتری نفتکش از مسیر جنوبی تنگه عبور کردهاند. یک مقام آمریکایی به اکسیوس گفت: «ایرانیها کنترل تنگه را از دست دادهاند. حالا آمریکا آن را کنترل میکند.»
بهگفته مقامهای آمریکایی، محاصره دریایی در عین حال جمهوری اسلامی را از درآمدهای حیاتی نفت محروم کرده و طی دو هفته گذشته تقریباً هیچ نفتکشی در اطراف جزیره خارک، اصلیترین پایانه صادرات نفت ایران، مشاهده نشده است.
تامی پیگوت، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، به اکسیوس گفت اقتصاد ایران در حال «سقوط آزاد» است و بخش بزرگی از توان نظامی جمهوری اسلامی از بین رفته است.
بهگفته او، واشینگتن در تلاش است تمام منابع مالی باقیمانده حکومت ایران را قطع کند.
او در عین حال تhکید کرد هدف نهایی ترامپ همچنان جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است و رییسجمهوری آمریکا برای رسیدن به این هدف از «ابزارهای لازم» استفاده خواهد کرد.
فعلا مذاکرهای در کار نیست
این تغییر در حالی رخ میدهد که تلاشهای میانجیگرانه برای ازسرگیری مذاکرات ادامه دارد. عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، دوشنبه برای گفتوگو با مقامهای جمهوری اسلامی به تهران سفر کرد. پاکستان از آغاز جنگ یکی از میانجیهای اصلی میان ایران و آمریکا بوده است.
به گزارش العربیه، منیر پیش از سفر با ترامپ گفتوگو و پیشنهاد تازهای را برای ارائه به جمهوری اسلامی مطرح کرده بود.
کاخ سفید انجام این گفتوگو را تکذیب نکرده، اما تاکید کرده است که در حال حاضر هیچ مذاکرهای با تهران جریان ندارد و مذاکرهای نیز برنامهریزی نشده است.
مقامهای آمریکایی همچنین معتقدند تحولات هرمز و افزایش حجم نفت عبوری از خلیج فارس، یکی از مهمترین اهرمهای جمهوری اسلامی در مذاکرات احتمالی آینده را تضعیف کرده و توافق احتمالی میان ایران و عمان درباره نحوه اداره تردد در تنگه نیز دیگر اهمیت سابق را ندارد.
یک مقام آمریکایی درباره سیاست فعلی واشینگتن به اکسیوس گفت: «در حال حاضر با حکومت ایران مذاکره نمیکنیم؛ داریم آنها را تحت فشار قرار میدهیم. این فشار ممکن است ایرانیها را به میز مذاکره بازگرداند.»
در همین حال، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، دو فرستاده کاخ سفید که هدایت مذاکرات با جمهوری اسلامی را بر عهده داشتهاند، قرار است چهارشنبه به ستاد فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا، سنتکام، بروند تا گزارشی از آخرین وضعیت میدانی دریافت کنند.
شبکه سیبیاس و وبسایت اکسیوس سهشنبه سوم شهریور بهنقل از منابع آگاه خبر این سفر را منتشر کردند اما نگفتند که او در این سفر با چه مقامهایی در مسکو دیدار میکند و محور مذاکرات چه خواهد بود.
سیا از اظهارنظر درباره این سفر خودداری کرده و کرملین نیز تاکنون واکنشی به آن نشان نداده است.
در صورت تایید، این نخستین سفر شناختهشده یک رییس سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا به مسکو از نوامبر ۲۰۲۱ خواهد بود؛ زمانی که ویلیام برنز، رییس وقت سیا، با ولادیمیر پوتین دیدار و گفتوگو کرد. حدود سه ماه پس از آن دیدار، روسیه تهاجم گسترده خود به اوکراین را آغاز کرد. این سفر در عین حال سفر عالیرتبهترین مقام دولت دونالد ترامپ به روسیه از ماه ژانویه تاکنون است.
بهنوشته رویترز نشانه دیگری از اهمیت این سفر هفته گذشته آشکار شد. به گفته یک منبع آگاه، آمریکا از اوکراین خواسته بود در روزهای دوشنبه، سهشنبه و چهارشنبه این هفته از انجام حملات هوایی در اطراف مسکو، سنپترزبورگ و برخی مناطق شمالی روسیه خودداری کند، زیرا هواپیمای حامل یک مقام ارشد آمریکایی عازم پایتخت روسیه خواهد بود. فایننشال تایمز نخستین رسانهای بود که این درخواست واشینگتن از کییف را گزارش کرد.
اکسیوس سهشنبه گزارش داد رتکلیف روز یکشنبه واشینگتن را با یک هواپیمای دولتی آمریکا ترک کرد و ابتدا به لتونی رفت. او روز سهشنبه از ریگا با یک هواپیمای ترابری نظامی سی-۱۷ نیروی هوایی آمریکا راهی مسکو شد.
کارزار اقتصادی علیه جمهوری اسلامی، دلیل احتمالی سفر رتکلیف
این سفر در مقطع حساسی از جنگ ایران انجام میشود. آمریکا روز دوشنبه به کشورها و شرکتهای خارجی هشدار داد روابط تجاری خود با ایران را قطع کنند، در غیر این صورت ممکن است هدف تحریمهای ثانویه قرار گیرند. این اقدام بخشی از تلاش دولت دونالد ترامپ برای تشدید فشار اقتصادی بر تهران و واداشتن جمهوری اسلامی به توافقی برای پایان دادن به جنگی است که آمریکا و اسرائیل در ماه فوریه علیه ایران آغاز کردند.
روسیه در این میان یکی از مهمترین شرکای راهبردی جمهوری اسلامی است. دو کشور روابط گسترده نظامی، اقتصادی و دیپلماتیک دارند و حکومت ایران پهپادهایی را برای استفاده روسیه در جنگ اوکراین در اختیار مسکو قرار داده است. ولودیمیر زلنسکی، رییسجمهوری اوکراین، در ماه مارس روسیه را متهم کرد که نسخههای روسی این پهپادها را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده است.
ارزیابی اطلاعاتی اوکراین که رویترز در ماه آوریل گزارش کرد، همچنین حاکی از آن بود که روسیه تصاویر ماهوارهای در اختیار حکومت ایران گذاشته است تا تهران بتواند از آنها برای هدف قرار دادن تاسیسات آمریکا در خاورمیانه استفاده کند. مسکو ارائه چنین کمکی را رد کرده است.
روسیه در عین حال اعلام کرده آماده است به حلوفصل مناقشه میان آمریکا و جمهوری اسلامی کمک کند. هنوز مشخص نیست آیا جنگ ایران و روابط مسکو با تهران یکی از محورهای مذاکرات رییس سیا در روسیه خواهد بود یا خیر.
جان هیلی، وزیر دارایی بریتانیا، سهشنبه سوم شهریور در بیانیهای گفت که دولت بریتانیا از زمان روی کار آمدن بیش از ۲۴۰ تحریم علیه ایران اعمال کرده است؛ تحریمهایی که به گفته او، فعالیتهای جمهوری اسلامی را که امنیت و شهروندان بریتانیا را تهدید میکند هدف قرار دادهاند.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری ایالات متحده، دوشنبه دوم شهریور در یک نشست خبری در واشینگتن، از آغاز کارزار «طرد اقتصادی» علیه جمهوری اسلامی خبر داد و این کارزار را با اشاره به عملیات پیادهسازی متفقین در نرماندی در جنگ جهانی دوم که به روز دی (D-Day) مشهور است، روز عملیات بزرگ اقتصادی علیه جمهوری اسلامی (اکونومیک دی دِی) نامید.
او گفت: «ما حملهای اقتصادی را علیه ارتباطات مالی ایران در سراسر جهان آغاز میکنیم. هدف ما قطع تمام شریانهای اقتصادی است که این حکومت را سرپا نگه میدارند تا تهران تنها بماند.»
بسنت افزود وزارت خزانهداری شبکهها، واسطهها و مسیرهای مالی مورد استفاده جمهوری اسلامی برای قاچاق نفت و دور زدن تحریمها را شناسایی کرده و رویکردی مبتنی بر جلوگیری از هرگونه «نشت» درآمد به سوی حکومت را در پیش گرفته است.
به گفته او، دونالد ترامپ با رهبران کشورهای مختلف تماس گرفته و بهطور مشخص از آنها خواسته است تعاملات خود با جمهوری اسلامی را متوقف کنند. تیمهایی از وزارتخانههای خزانهداری و خارجه و ارتش آمریکا نیز در حال مذاکره با مقامهای دیگر کشورها هستند.
وزیر خزانهداری آمریکا در سخنانش گفت پنج بخش داراییهای دیجیتال، فناوری، طلا، هوانوردی و کشتیرانی هدف تصمیمهای تازه قرار گرفتهاند.
وزیر دارایی بریتانیا در بیانیه سوم شهریور خود گفت دولت این کشور مصمم است مانع از آن شود که جمهوری اسلامی از اقتصاد جهانی و نظام مالی بریتانیا برای پیشبرد برنامه هستهای و آنچه لندن «فعالیتهای بیثباتکننده» تهران میخواند، استفاده کند.
او همچنین ضمن حمایت از تلاش آمریکا برای دستیابی به یک راهحل دیپلماتیک، از افزایش فشار بر حکومت ایران استقبال کرد و گفت بریتانیا در همکاری با شرکای خود برای حفاظت از منافعش، مقابله با فعالیتهای جمهوری اسلامی و برداشتن گامهای لازم برای بازگشایی تنگه هرمز اقدام خواهد کرد.
هیلی در پایان این بیانیه از جمهوری اسلامی خواست به فعالیتهای بیثباتکننده در منطقه، از جمله در تنگه هرمز، پایان دهد و «با حسن نیت» وارد مذاکرات دیپلماتیک شود.
حمایت قطر از فشارهای اقتصادی جدید آمریکا
در همین حال ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت امور خارجه قطر، نیز سهشنبه سوم شهریور درباره تحریمهای اقتصادی تازه آمریکا علیه جمهوری اسلامی گفت دوحه به چارچوب تحریمهای بینالمللی پایبند است و با اقداماتی که در این چارچوب اتخاذ میشود، همکاری میکند.
این در حالی است که در ماههای اخیر قطر همراه با پاکستان به تلاشهای خود برای میانجیگری بین تهران و واشینگتن ادامه داده بود.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر با اشاره به اینکه این تحریمها مستقیما قطر را تحت تاثیر قرار نمیدهند، تاکید کرد کشورها بر اساس تصمیمهای حاکمیتی خود و با توجه به تحولات منطقه و تلاشها برای دستیابی به راهحلهای مورد توافق، درباره این اقدامات تصمیمگیری میکنند.
او تاکید کرد موضع دوحه بر حمایت از مذاکرات و راهحلهای دیپلماتیک استوار است و قطر در این بحران جانب یک طرف را علیه طرف دیگر نمیگیرد.
ماجد الانصاری از همه طرفها خواست برای پایان دادن به بحران وارد گفتوگو شوند.
اوهمچنین گفت قطر و دیگر کشورهای منطقه از آغاز بحران درباره پیامدهای اقتصادی جنگ و تشدید تنشها هشدار دادهاند.
سخنگوی وزارت امور خارجه قطر افزود اولویت دوحه بازگشت کشتیرانی در تنگه هرمز به شرایط عادی، تضمین امنیت جهانی انرژی و غذا و حفظ زنجیرههای تامین است و دستیابی به این اهداف تنها از طریق یک راهحل جامع دیپلماتیک امکانپذیر است.
الانصاری در پایان گفت قطر به تلاشها و تماسهای منطقهای خود با طرفهای مختلف برای بازگرداندن آمریکا و جمهوری اسلامی به مسیر مذاکرات ادامه میدهد.
قطر در حالی از حمایت از فشارهای اقتصادی جدید آمریکا سخن گفته است که امارات متحده عربی نیز پیش از آغاز کارزار جدید واشینگتن علیه تهران، از تعلیق کامل مناسبات تجاری و اقتصادی خود با ایران خبر داده بود.
بیانیه مشترک تهران و مسقط سوم شهریور، پس از دیدار بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در تهران منتشر شد. دو کشور اعلام کردند مذاکرات بر ازسرگیری دریانوردی ایمن با حفظ حاکمیت و حقوق حاکمیتی ایران و عمان متمرکز بود.
چارچوب پیشنهادی شامل ایجاد یک گذرگاه موقت مشترک برای عبور کشتیها و اجرای پروژهای مشترک برای مینروبی تنگه هرمز است.
در متن بیانیه، اجرای پروژه مشترک مینروبی تنها موضوعی است که دو کشور بر سر آن توافق کردهاند. ایجاد گذرگاه موقت بخشی از چارچوب پیشنهادی است و هنوز نهایی نشده است.
تهران و مسقط زمان آغاز فعالیت این گذرگاه موقت، مختصات جغرافیایی آن، شرایط ورود کشتیها و جزییات عملیات مینروبی را اعلام نکردند.
دو کشور گفتند مذاکرات فنی برای ایجاد مسیر دائمی، تعیین نحوه اداره تنگه هرمز، تبادل اطلاعات، مدیریت تردد کشتیها و ارائه خدمات دریانوردی و امنیتی ادامه خواهد یافت.
در این بیانیه بر ضرورت رایزنی با کشورهای ساحلی خلیج فارس، رعایت حقوق بینالملل و احترام به حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تاکید شده است.
ساعاتی پیش از انتشار این بیانیه، دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، با انتشار پستی در شبکه اجتماعی تروث سوشال از تکمیل فرآیند مینروبی در آبهای بینالمللی تنگه هرمز خبر داد و جمهوری اسلامی را تهدید کرد که هرگونه تلاش برای مینگذاری مجدد با پاسخی سخت روبهرو خواهد شد.
ترامپ سهشنبه سوم شهریور در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت: «همین حالا نیروی دریایی ایالات متحده به من اطلاع داد که همه مینهای موجود در آبهای بینالمللی تنگه هرمز جمعآوری یا منفجر شدهاند.»
او افزود به جمهوری اسلامی اطلاع داده شده است هر کشتی یا قایقی که مین تازهای کار بگذارد، «بیدرنگ و بهشکلی نظاممند» منهدم خواهد شد.
جزییاتی که فقط تهران اعلام کرد
کاظم غریبآبادی، معاون حقوقی و بینالملل وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، پس از انتشار بیانیه جزییات بیشتری از تفاهم با عمان ارائه کرد که در متن مشترک دو کشور نیامده است.
او گفت جمهوری اسلامی هنوز خود را در وضعیت جنگی میداند و پس از آغاز جنگ، تنگه هرمز به یکی از محورهای اصلی راهبرد تهران تبدیل شده است.
بهگفته غریبآبادی، مسیر ورود به خلیج فارس از آبهای ایران و مسیر خروج از آبهای سرزمینی عمان میگذرد.
او افزود کشتیها در هر دو مسیر از آبهای ایران عبور خواهند کرد.
غریبآبادی این مسیر را موقت خواند و گفت تهران و مسقط باید ظرف ۳۰ تا ۶۰ روز درباره مسیر دائمی جدید مذاکره کنند. این مسیر قرار است جایگزین طرح پیشین ترافیک دریایی در تنگه هرمز شود.
او افزود تنها شناورهای تجاری اجازه استفاده از مسیر موقت را خواهند داشت و هیچ شناور نظامی نمیتواند از این مسیر عبور کند.
معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت مسیر جنوبی تنگه هرمز بسته خواهد شد و عمان نیز با بستهشدن آن موافقت کرده است.
به گفته او، این تصمیم به سازمان بینالمللی دریانوردی اطلاع داده خواهد شد.
غریبآبادی بازگشایی تنگه را مشروط به «رفع کامل محاصره اقتصادی، پایان پایدار جنگ در تمامی جبههها از جمله لبنان و تعیین تکلیف وضعیت محاصره یمن» دانست.
او گفت اگر شروط جمهوری اسلامی برآورده نشوند، تنگه هرمز بسته خواهد ماند. به گفته غریبآبادی، مذاکرات با عمان درباره اداره آینده تنگه تا ۶۰ روز ادامه خواهد یافت.
با این حال، بیانیه مشترک به ممنوعیت عبور شناورهای نظامی، بستهشدن مسیر جنوبی، موافقت عمان با این تصمیم یا شروط جمهوری اسلامی برای بازگشایی تنگه اشاره نمیکند. عمان نیز تاکنون این بخش از اظهارات غریبآبادی را تایید نکرده است.
عمان: گذرگاه موقت هنوز نهایی نشده است
بدر البوسعیدی که برای گفتوگو درباره تنگه هرمز به تهران سفر کرده بود، پس از دیدار با عراقچی گفت: «امیدوارم بهزودی ایجاد یک مسیر موقت در تنگه هرمز و ترتیبات عملی برای ازسرگیری دریانوردی ایمن را اعلام کنیم.»
البوسعیدی افزود نحوه اداره آینده تنگه و دستیابی به راهحلی دائمی، مطابق ماده پنجم یادداشت تفاهم اسلامآباد، بعدا بررسی خواهد شد.
بر اساس بیانیه مشترک جمهوری اسلامی و عمان، مذاکرات با دیگر کشورهای منطقه نیز با هدف حمایت از صلح، ثبات و آزادی کشتیرانی انجام میشود.
