آکسیوس: آمریکا و جمهوری اسلامی در تبادل پیام برای آتشبس شروط سختگیرانهای مطرح کردند
پایگاه خبری آکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی و یک منبع آگاه گزارش داد دولت دونالد ترامپ بررسیهای اولیه درباره گامهای بعدی در قبال ایران و چگونگی آغاز مذاکرات احتمالی صلح با تهران را آغاز کرده است.
به گفته مقامهای آمریکایی، انتظار میرود درگیری با جمهوری اسلامی دو تا سه هفته دیگر ادامه داشته باشد. آکسیوس همچنین گزارش داد جرد کوشنر و استیو ویتکاف در گفتوگوهای مرتبط با دیپلماسی احتمالی نقش دارند.
بر اساس این گزارش، در روزهای اخیر تماس مستقیم میان آمریکا و ایران برقرار نبوده، اما مصر، قطر و بریتانیا پیامهایی میان دو طرف منتقل کردهاند. به گفته منابع، تهران علاقهمندی خود به مذاکره را با شروطی سخت از جمله آتشبس، تضمین عدم ازسرگیری جنگ و پرداخت غرامت اعلام کرده است. یک مقام آمریکایی نیز گفت واشینگتن خواستار شش تعهد از سوی تهران است؛ از جمله توقف برنامه موشکی برای پنج سال، صفر کردن غنیسازی اورانیوم، برچیدن تاسیسات نطنز، اصفهان و فردو، پذیرش نظارتهای سختگیرانه، امضای توافقهای کنترل تسلیحات منطقهای و قطع حمایت مالی از نیروهای نیابتی.
طی ۴ تا ۸ هفته گذشته مجموعهای از اقدامات حکومت ایران- از ارسال پیامهای رادیویی مبنی بر «عدم اجازه عبور»، تهدید علنی به آتش زدن کشتیها، مینریزی، و حملات پهپادی یا قایقهای انفجاری به شناورها - به اختلال و توقف رفتوآمد نفتکشها و کشتیهای تجاری در خلیج فارس و تنگه هرمز انجامیده و بازار جهانی انرژی را با جهش قیمت و کمبود عرضه مواجه کرده است.
بهگزارش رویترز، بستهشدن موثر تنگه هرمز عبور حدود ۲۰ درصد از نفت و گاز مایع جهان را مختل کرده و تنها در سه هفته نخست جنگ، حدود ۴۰۰ میلیون بشکه عرضه را از بازار خارج کرده است؛ قیمت شاخصهای جهانی نفت بیش از ۵۰ درصد بالا رفته و در معاملات فیزیکی، نفت خاورمیانه رکوردهایی نزدیک به ۱۶۴ دلار را ثبت کرده است.
در واکنش، آمریکا نیروهای بیشتری به منطقه اعزام کرده، درباره اسکورت دریایی و حتی سناریوهای فشار بیشتر (از جمله گزینه تصرف جزیره خارک) بحث کرده و از متحدان خواسته برای «تضمین آزادی کشتیرانی» در تنگه هرمز مشارکت کنند؛ با این حال، بسیاری از کشورها مشارکت نظامی را محدود یا مشروط به توقف درگیریها کردهاند.
اختلال در تنگه هرمز از اواخر فوریه و همزمان با آغاز حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به خاک ایران شدت گرفت. مقام یک ماموریت دریایی اتحادیه اروپا گفته بود کشتیها پیامهای VHF (عدم اجازه عبور) از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دریافت کردهاند که بر اساس آن «هیچ کشتی اجازه عبور از تنگه هرمز را ندارد».
تهران سپس تهدیدهای صریحتری مطرح کرد. از جمله، یک مقام ارشد مشاور فرمانده سپاه در ۱۱ اسفند اعلام کرد «تنگه بسته است» و هر کشتی که تلاش کند عبور کند «به آتش کشیده میشود».
در هفتههای بعد، گزارشهای متعدد از حمله به شناورها (از جمله با «قایقهای انفجاری» و «پهپادهای دریایی») و نیز گزارشهای اطلاعاتی از «مینریزی» در مسیر عبور منتشر شد.
همزمان با تشدید بحران انرژی، دولت ترامپ برای کنترل قیمتها اقداماتی مکمل انجام داده است: از جمله صدور معافیت ۳۰ روزه برای فروش نفت ایرانِ «بارگیریشده روی نفتکشها» (حدود ۱۴۰ میلیون بشکه) بهمنظور افزایش موقت عرضه جهانی.
روند زمانی تحولات اخیر در تنگه هرمز
۱۴ بهمن ۱۴۰۴: گزارش شد قایقهای ایرانی به نفتکش با پرچم آمریکا نزدیک شده و درخواست توقف/آمادگی برای بازرسی دادهاند؛ کشتی با اسکورت یک ناو آمریکایی مسیر را ادامه داده است.
۱۶ بهمن ۱۴۰۴: سپاه از بازداشت دو شناور در خلیج فارس به اتهام «قاچاق سوخت» خبر داد.
۲۰ بهمن ۱۴۰۴: اداره دریانوردی آمریکا (MARAD) به کشتیهای با پرچم آمریکا توصیه کرد تا حد امکان از آبهای سرزمینی ایران فاصله بگیرند و در صورت درخواست بازرسی، «شفاهی» اجازه ندهند (با توصیه به عدم مقاومت فیزیکی در صورت سوار شدن).
۹ اسفند ۱۴۰۴: بهگفته مقام ماموریت دریایی اتحادیه اروپا، پیام رادیویی «عدم اجازه عبور» از سوی سپاه به کشتیها مخابره شده است؛ دادههای رهگیری کشتیها نشان داد تردد نفتکشها به «نزدیکبه توقف» رسید و صدها شناور پشت تنگه هرمز معطل شدند.
۱۰ تا ۲۰ اسفند ۱۴۰۴: گزارش شد حملات «پهپاد دریایی - قایق انفجاری» و «پرتابههای ناشناس - پهپاد» به چندین شناور رخ داده و در برخی موارد تلفات انسانی داشته است.
۱۹ و ۲۰ اسفند ۱۴۰۴: آمریکا گفت شناورهای مینریز ایرانی را هدف قرار داده و همزمان منابع آگاه اعلام کردند حکومت ایران «حدود یک دوجین مین» در تنگه مستقر کرده است.
۲۸ اسفند ۱۴۰۴: سازمان بینالمللی دریانوردی اعلام کرد حدود ۲۰ هزار دریانورد روی نزدیک به ۲ هزار کشتی در غرب تنگه هرمز تحت تاثیر بحراناند و ۱۷ «رخداد» دریایی گزارش شده که به دستکم ۷ مرگ انجامیده است.
اثرات بر بازار انرژی و اقتصاد جهانی
بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی، تنگه هرمز در سال ۲۰۲۵ بهطور متوسط محل عبور حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز نفت خام و فرآورده بوده (حدود ۲۵ درصد تجارت دریابرد نفت جهان) و مسیر عبور بخش بزرگی از گاز مایع نیز هست؛ قطر و امارات در مجموع نزدیک به ۱۹ درصد تجارت جهانی گاز مایع را از مسیر تنگه هرمز جابهجا میکنند و ظرفیت مسیرهای جایگزین برای دورزدن تنگه هرمز محدود (حدود ۳.۵ تا ۵.۵ میلیون بشکه در روز) برآورد میشود.
اداره اطلاعات انرژی آمریکا نیز گزارش کرده در سال ۲۰۲۴ میانگین جریان نفت از هرمز حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز بوده که معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی مایعات نفتی است و گزینههای جایگزین اندکاند.
در بحران جاری، رویترز گزارش داده «بستهشدن موثر» هرمز از زمان شروع جنگ (۹ اسفند) عبور ۲۰ درصد نفت و گاز مایع جهان را مختل کرده و تا ۱ فروردین حدود ۴۰۰ میلیون بشکه (حدود ۴ روز عرضه جهانی) را از بازار خارج کرده است؛ قیمت نفت معیار جهانی بیش از ۵۰ درصد افزایش یافته و به بالای ۱۱۰ دلار رسیده است.
همزمان، آژانس بینالمللی انرژی با هدف کاهش شوک، از آزادسازی کمسابقه «بیش از ۴۰۰ میلیون بشکه» از ذخایر اضطراری خبر داد (ترکیبی از ذخایر دولتی و صنعتی).
دولت ترامپ نیز علاوه بر اقدامات داخلی، معافیت ۳۰روزهای صادر کرد تا فروش نفت ایرانِ «در دریا» (حدود ۱۴۰ میلیون بشکه) از نفتکشها ممکن شود. اقدامی که مقامهای آمریکایی آن را تلاش برای افزایش عرضه و کاهش قیمتها توصیف کردهاند.
واکنشهای دیپلماتیک و نظامی
در سطح دیپلماتیک، رهبران چندین کشور- از جمله بریتانیا، فرانسه، آلمان، ایتالیا، هلند، ژاپن و دیگران- در بیانیهای مشترک، «حملات به کشتیهای تجاری»، «مینریزی»، «حملات پهپادی و موشکی» و «بستهشدن بالفعل تنگه» را محکوم کردند و اعلام آمادگی کردند در «تلاشهای مناسب» برای تضمین عبور امن کمک کنند.
همچنین وزیران خارجه گروه هفت اعلام کردند آمادهاند برای حفاظت از عرضه انرژی جهانی اقدام کنند و بر اهمیت حفاظت از مسیرهای دریایی از جمله تنگه هرمز تاکید کردند.
در سطح نظامی، رویترز به نقل از مقامهای آمریکایی گزارش کرده است که آمریکا هزاران تفنگدار و ملوان اضافی را به خاورمیانه اعزام میکند (از جمله یک واحد اعزامی تفنگداران با حدود ۲۵۰۰ نیرو به همراه ناو آبی–خاکی باکسر و شناورهای همراه)؛ مقامها گفتهاند تصمیمی برای اعزام نیرو «به داخل ایران» گرفته نشده، اما این اعزام «ظرفیت عملیات آینده» را افزایش میدهد.
در همین حال، آمریکا و متحدانش برای بازگرداندن کشتیها به مسیر، ابزارهای غیردولتی نیز فعال کردهاند: برخی از شرکتهای بیمه اعلام کردند تسهیلات بیمه جنگیاش را برای کشتیهای عبوری از هرمز در دسترس میگذارند و به طرح بیمه اتکایی ۲۰ میلیارد دلاری نهاد توسعه مالی آمریکا (DFC) اشاره شد.
در حوزه رایزنی با شرکای آسیایی، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا در تماس با وزیر خارجه کره جنوبی بر ضرورت همکاری کشورها برای «امنسازی تنگه هرمز» و تثبیت اقتصاد جهانی و قیمت نفت تاکید کرده است.
از سوی دیگر، بهگزارش رویترز از قول کیودو، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفته حکومت ایران آماده است عبور کشتیهای مرتبط با ژاپن را تسهیل کند و در اینباره گفتوگوهایی با توکیو آغاز شده است؛ موضوعی که نشانهای از «استثناهای محدود» در شرایط بسته بودن هرمز تلقی میشود.
تهدید ۴۸ساعته اخیر در ادامه زنجیرهای از هشدارها و تهدیدهای قبلی دولت ترامپ درباره حکومت ایران و نیز تحولات میدانی تنگه هرمز قرار میگیرد:
۳ بهمن ۱۳۹۶: ترامپ در پیامی خطاب به حکومت ایران گفت «هرگز آمریکا را تهدید نکنید» و از «پیامدهایی بیسابقه در تاریخ» سخن گفت.
۱۱ دی ۱۳۹۸: ترامپ هشدار داد اگر در حملهای به تاسیسات آمریکا «جانی از دست برود»، ایران «بهای بسیار سنگینی» خواهد پرداخت.
۱۴ تا ۱۶ دی ۱۳۹۸: پس از کشتهشدن قاسم سلیمانی، ترامپ تهدید کرد ۵۲ هدف ایرانی را «خیلی سریع و خیلی سخت» خواهد زد و سپس بر تهدید علیه «سایتهای فرهنگی» پافشاری کرد.
۹ خرداد ۱۴۰۴: رسانههای ایران گزارش دادند تهدید ترامپ درباره «نابودی تاسیسات هستهای ایران» از نگاه تهران «خط قرمز» است.
۳۱ خرداد ۱۴۰۴: رویترز گزارش داد ترامپ پس از حملات آمریکا به سه سایت اصلی هستهای ایران، تهران را به «حملات ویرانگرتر» در صورت عدم پذیرش صلح تهدید کرد.
۱ بهمن ۱۴۰۴: ترامپ در واکنش به گزارشهای مربوط به تهدید ترور، گفت اگر [حکومت] ایران اقدامی انجام دهد، دستور داده «از روی زمین محو شوند».
۱۹ اسفند ۱۴۰۴: ترامپ خواستار «حذف فوری» هرگونه مین در هرمز شد و از «پیامدهای نظامی» (بدون جزئیات) سخن گفت؛ همزمان آمریکا از هدف قرار دادن شناورهای مینریز خبر داد.
۲۹ اسفند ۱۴۰۴: گزارش شد دولت ترامپ سناریوهایی مانند «اشغال یا محاصره خارک» برای فشار به بازگشایی تنگه هرمز را بررسی میکند.
۱ فروردین ۱۴۰۵: تهدید جدید ترامپ به حمله به «نیروگاههای برق» در صورت باز نشدن کامل تنگه هرمز ظرف ۴۸ ساعت منتشر شد.
در کنار تهدیدهای لفظی، دادههای میدانیِ هفتههای اخیر نشان میدهد مجموعه اقدامات جمهوری اسلامی ایران - از پیامهای «عدم اجازه عبور»، تهدید مستقیم علیه کشتیها، و حملات پهپادی-قایقهای انفجاری و مینریزی- عملاً تنگه هرمز را به کانون اصلی «شوک انرژی» تبدیل کرده و حتی نهادهای بینالمللی (IMO) را به طرح ایده «کریدور امن» برای خروج دریانوردان واداشته است.
مهلت ۴۸ ساعته ترامپ به جمهوری اسلامی برای بازگشایی کامل تنگه هرمز، با توجه به تشدید تنشها در منطقه حکایت از اوجگیری رویاروییها در ساعات آینده دارد.
