جعفر پناهی، فیلمساز شناختهشده ایرانی، با انتشار متنی در صفحه اینستاگرام خود از کشتهشدن جواد گنجی، فیلمساز و دستیار کارگردان، در جریان اعتراضات تهران خبر داد و همزمان از موج تازهای از احضار و فشار نهادهای امنیتی بر سینماگران معترض خبر داد.
به نوشته پناهی، گنجی روز پنجشنبه ۱۸ تیرماه در میدان صادقیه تهران هدف اصابت دو گلوله جنگی قرار گرفت و کشته شد. پناهی افزوده است که بر اساس اطلاعات دریافتی، نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی پس از کشتهشدن او، با نصب پارچهای بر سردر خانهاش، بهدروغ و با نسبتدادن این اقدام به خانواده و بستگان، گنجی را عضو بسیج معرفی کردهاند.
در همین حال، به گفته این فیلمساز، همزمان با ادامه سرکوب خونین اعتراضات مردمی و تشدید فضای تهدید، سازمان اطلاعات سپاه موج جدیدی از احضار سینماگران را آغاز کرده است. بنا بر گزارشهای رسیده، مجید برزگر، کارگردان و تهیهکننده، و بهتاش صناعیها، کارگردان، روز سهشنبه ۳۰ دیماه بهصورت جداگانه به این نهاد احضار شده و ساعتها تحت بازجویی قرار گرفتهاند.
بر اساس این گزارش، محور اصلی این احضارها، بیانیه اخیر شماری از سینماگران در محکومیت خشونت و سرکوب معترضان بوده است. به گفته منابع نزدیک به این پروندهها، احتمال احضار سینماگران دیگری در روزهای آینده نیز وجود دارد و گفته میشود برای برخی از این افراد، پروندههای قضایی سنگینی تشکیل شده است.
پیش از این نیز پناهی، دوشنبه ۲۹ دی در گفتوگو با نشریه لیبراسیون فرانسه، گفت سرکوب اعتراضات سراسری در سه هفته گذشته را نشانه «اعلام جنگ حکومت علیه جامعه» دانست و گفت جمهوری اسلامی نه با منطق حکمرانی، بلکه مانند «نیروی اشغالگر» با مردم رفتار میکند.
پناهی در این گفتوگو گفت تشدید خشونت علیه معترضان برای او غافلگیرکننده نبوده، زیرا به باورش حکومت ایران «هرگز وجود یک جامعه مستقل و خودمختار را نپذیرفته» است.
او افزود هر زمان که جامعه ایران خواستهای جمعی را مطرح کرده، پاسخ حکومت همواره «خشونت عریان» بوده است.
این فیلمساز، موج اعتراضات اخیر را نه یک حرکت مقطعی یا حاشیهای، بلکه نتیجه «دههها خشم و نارضایتی انباشته» توصیف کرد و گفت: «آنچه رخ داد صرفا یک اعتراض ساده نبود. این انفجار یک خستگی تاریخی است. رژیم به مردم خودش اعلام جنگ کرده و مثل یک نیروی اشغالگر عمل میکند.»
پیشتر رسانههای حکومتی اعلام کرده بودند که «به دستور دادستانی تهران، چهرهها و مجموعههایی که بهصورت مستقیم و غیرمستقیم در بروز اغتشاشات و اقدامات تروریستی نقش محرک داشتهاند، شناسایی و برای آنها پرونده قضایی تشکیل شده است». بر اساس این گزارشها، در این چارچوب برای ۱۰ نفر از امضاکنندگان بیانیه خانه سینما، ۱۵ بازیگر و ورزشکار سرشناس و همچنین ۶۰ کافه پرونده قضایی گشوده شده است.
خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، نیز نوشته است که «اموال تعدادی از این چهرهها توقیف شده و متهمان در صورت محکومیت، باید خسارات مادی واردشده به مردم و اموال عمومی را از داراییهای خود جبران کنند».
این تحولات در حالی رخ میدهد که جامعه هنری ایران در هفتههای اخیر بارها نسبت به خشونت علیه معترضان و فشارهای فزاینده امنیتی بر فعالان فرهنگی و هنری اعتراض کرده و نسبت به گسترش فضای ارعاب هشدار داده است.
در این جلسه، اکثریت نمایندگان خواستار عبور اتحادیه اروپا از مواضع صرفاً بیانیهای و حرکت بهسوی اقدامهای عملی، از جمله تشدید تحریمها و قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی شدند؛ هرچند درباره کارآمدی تحریمها و پیامدهای آن اختلافنظرهایی نیز مطرح شد.
کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا در ابتدای این نشست با اشاره به بزرگترین موج اعتراضات ماههای اخیر در ایران گفت زنان و مردان ایرانی با «شجاعتی استثنایی» برای آزادی، کرامت و آیندهای که خود انتخاب میکنند به میدان آمدهاند و تنها خواستهشان شنیده شدن صدایشان است.
او تاکید کرد اگرچه وضعیت حقوق بشر در ایران سالهاست وخیم است، اما آنچه اکنون جریان دارد از نظر شدت و ابعاد «متفاوت و بیسابقه» است؛ شهروندان مسالمتجو با گلوله و باتوم مواجه میشوند، هزاران نفر کشته شدهاند و حکومت برای پنهانکردن سرکوب، دست به قطع سراسری ارتباطات زده است. با این حال، به گفته او، تصاویر و گزارشها همچنان به بیرون درز میکند و «هیچ تردیدی درباره خشونت و بیرحمی پاسخ حکومت باقی نمیگذارد»، خشونتی که بهگفته کالاس «همیشه و در همهجا غیرقابل قبول است».
مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا سرکوب اعتراضات را بخشی از الگوی گستردهتر رفتار جمهوری اسلامی دانست که شامل فعالیتهای غیرقانونی هستهای، حمایت نظامی از روسیه، پشتیبانی از گروههای تروریستی، حملات ترکیبی در خاک اروپا و بازداشت خودسرانه شهروندان اروپایی میشود. او گفت اتحادیه اروپا هماکنون تحریمهای گستردهای اعمال کرده و در حال پیشنهاد محدودیتهای صادراتی تازه برای قطعات مورد استفاده در تولید پهپاد و موشک است تا توان ایران در حمایت از ماشین جنگی روسیه محدودتر شود.
به گفته کالاس، بسته تحریمی جدیدی نیز در واکنش به سرکوب معترضان در دست بررسی است و همزمان، فشار دیپلماتیک ادامه دارد؛ از جمله احضار سفیر ایران و مطالبه آزادی فوری بازداشتشدگان، بازگشت اینترنت و توقف خشونت. او در پایان هشدار داد اقدامات تهران پیامدهای جدی برای امنیت منطقه دارد و خطر سوءمحاسبه بالاست، اما تأکید کرد اتحادیه اروپا «قاطعانه در کنار مردم ایران» و مطالبات بنیادین آنان برای کرامت و تغییر معنادار ایستاده است.
در ادامه نمایندگان پارلمان اروپا در سخنانی کوتاه به اظهارنظر در مورد وضعیت ایران پرداختند. نمایندگان با اشاره به تصاویر و گزارشهای رسیده از ایران، وضعیت را «بحرانی» و «بیسابقه» توصیف کردند. یکی از نمایندگان گفت: «آنچه امروز در ایران میبینیم، سرکوبی سازمانیافته است؛ رژیمی که دیگر نه با مشروعیت، بلکه با ترس و خشونت حکومت میکند.»
«اعتراضات ریشه داخلی دارد»
چندین سخنران تاکید کردند که اعتراضات کنونی نتیجه مداخله خارجی نیست. یکی از نمایندگان گفت: «این اعتراضات از دل جامعه ایران برآمده است؛ فریاد نسلی که دیگر چیزی برای از دست دادن ندارد.» نمایندهای دیگر با اشاره به جنبش «زن، زندگی، آزادی» افزود: «ما با موجی روبهرو هستیم که حاصل دههها خشونت، تبعیض و سرکوب است.»
به گفته سخنرانان، کاهش شدید کیفیت زندگی، کمبود آب، برق و دارو و فشارهای اقتصادی، به خشم انباشتهشده جامعه دامن زده است. یکی از نمایندگان تصریح کرد: «این مردم آیندهای بهتر میخواهند؛ آیندهای که تنها خودشان باید درباره آن تصمیم بگیرند، نه با مداخله خارجی و نه با سرکوب داخلی.»
«اعدامها و قطع اینترنت، ابزار ارعاب»
در بخش دیگری از جلسه، تمرکز بر شیوههای سرکوب حکومت ایران بود. نمایندهای گفت: «رژیم با بازداشتهای خودسرانه، شکنجه و اعدام پاسخ میدهد. قطع اینترنت برای پنهانکردن واقعیتهاست.» نمایندهای دیگر با لحنی تند افزود: «هدف قرار دادن معترضان مسالمتجو و حتی شلیک به صورت آنها، پیامی خونین است: مقاومت نکنید.»
برخی نمایندگان از خانوادههایی گفتند که هفتهها در بیخبری به سر میبرند. یکی از آنان اظهار داشت: «بسیاری هنوز منتظر تماسهایی هستند که هرگز نمیآید؛ نمیدانند عزیزانشان زندانیاند یا در میان کشتهشدگان بینامونشان.»
همگرایی در یک مطالبه: تروریستی نامیدن سپاه پاسداران
موضوع قرار دادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپا به یکی از محورهای اصلی بحث تبدیل شد. شمار زیادی از نمایندگان با انتقاد صریح از مخالفت برخی دولتهای عضو گفتند که «دیگر بهانههای حقوقی پذیرفتنی نیست». چندین نماینده پارلمان اروپا از سه کشور فرانسه، اسپانیا و ایتالیا به عنوان کشورهای مخالف قرارگرفتن نام سپاه در فهرست تروریستی اروپا نام بردند.
یکی از نمایندگان خطاب به مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا پرسید: «آیا وقت آن نرسیده که واقعیتها را همانطور که هست بگوییم؟ سپاهی که مردم را میکشد، تروریسم را تأمین مالی میکند و حتی امنیت اروپا را تهدید میکند، چرا نباید تروریستی شناخته شود؟»
نمایندهای دیگر افزود: «کشورهایی خارج از اتحادیه اروپا این تصمیم [قراردادن سپاه در فهرست تروریستی] را گرفتهاند و فروپاشی دیپلماتیکی هم رخ نداده است. ادامه تعلل، پیام ضعف میفرستد.»
هشدار درباره پیامدهای تحریمها
در مقابل، چند نماینده با نگاهی انتقادی به سیاست تحریمها گفتند تجربه دهههای گذشته نشان میدهد تحریمهای گسترده بیش از آنکه به تغییر سیاسی منجر شود، به تضعیف طبقه متوسط و فقیرتر شدن جامعه انجامیده است. یکی از آنان گفت: «تحریمها دموکراسی به دنیا نمیآورند؛ اغلب هرجومرج میآفرینند و در نهایت به نفع ساختارهای نظامی و امنیتی تمام میشوند.»
این نماینده افزود: «اگر میخواهیم از مردم ایران حمایت کنیم، نباید آنها را مجازات جمعی کنیم. استفاده از سازوکارهای حقوق بشری سازمان ملل میتواند مؤثرتر باشد.»
«اعتبار اروپا در معرض آزمون است»
با وجود اختلافنظرها، فضای کلی جلسه نشاندهنده اجماع گسترده بر محکومیت سرکوب بود. نمایندهای در جمعبندی گفت: «آنچه در ایران رخ میدهد آزمونی برای اعتبار اتحادیه اروپا در دفاع از حقوق بشر است. اگر اکنون واکنش قاطع نشان ندهیم، نهتنها مردم ایران، بلکه ارزشهایی را که مدعی دفاع از آنها هستیم، تنها گذاشتهایم.»
نمایندهای دیگر خطاب به معترضان ایرانی گفت: «شما تنها نیستید. مبارزه شما برای آزادی و کرامت انسانی، معیاری برای سنجش صداقت ماست.»
«ایران فقط مساله حقوق بشر نیست، مساله امنیت اروپاست»
یکی از نمایندگان لهستان در سخنانش گفت وضعیت ایران فراتر از یک بحران داخلی است و مستقیماً با امنیت اروپا گره خورده است. او تاکید کرد رژیم آیتاللهها «متحد راهبردی پوتین» است و افزود: «پهپادهای ایرانی و فناوری موشکی تهران، ماشین جنگی روسیه را تقویت میکند و مرزهای ما را تهدید میسازد.»
این نماینده با انتقاد از ناکافی بودن تحریمها علیه تهران و مسکو گفت مماشات با دیکتاتورها «مستقیماً امنیت شهروندان اروپایی را به خطر میاندازد» و در ادامه اعلام کرد که درخواست دعوت از رضا پهلوی برای حضور در پارلمان اروپا را امضا کرده و خواستار اجرای فوری آن شد.
چارلی وایمر، نماینده پارلمان اروپا نیز در سخنان خود گفت «سفارتهای جمهوری اسلامی در اروپا را خالی کنید تا زمانی که دوباره پرچم شیر و خورشید در آنها برافراشته شوند. خانم کالاس، بشنوید که مردم ایران جاوید شاه میگویند. شاهزاده را دعوت کنید.»
«اروپا سه سال تماشاگر بوده است»
در ادامه، نمایندهای دیگر با لحنی هشدارآمیز گفت: «بیایید وانمود نکنیم آنچه در راه است را نمیبینیم. ایالات متحده به ایران حمله خواهد کرد؛ فقط مساله زمان است.» او سیاست سهساله اتحادیه اروپا را «مماشات» توصیف کرد و پرسید: «چند ایرانی دیگر باید کتک بخورند، شکنجه شوند و اعدام شوند تا دست از تماشاگر بودن برداریم؟»
او خواستار مجموعهای از اقدامات فوری شد؛ از جمله تروریستی اعلام کردن سپاه پاسداران، گسترش گسترده تحریمها علیه حامیان رژیم، بستن سفارتخانههای ایران در اروپا، به رسمیت شناختن اپوزیسیون دموکراتیک و مطالبه آزادی همه گروگانها، از جمله احمدرضا جلالی.
هشدار نسبت به «نسخهپیچی از بیرون»
در مقابل این مواضع، شماری از نمایندگان ضمن حمایت از مردم ایران، نسبت به خطر مداخله خارجی هشدار دادند. یکی از آنان گفت اروپا نباید به «ترامپهای کوچک» تبدیل شود و تاکید کرد: «نمیتوان از روی کاناپه برای یک ملت رهبر انتخاب کرد.»
او افزود نقش اروپا باید حمایت از همه نیروهای دموکراتیک، جامعه مدنی و استفاده از سازوکارهای بینالمللی باشد و تاکید کرد تنها مردم ایران حق دارند درباره آینده خود تصمیم بگیرند؛ اصلی که به گفته او «درباره اوکراین، ونزوئلا و ایران به یک اندازه صادق است».
«دیگر جایی برای بیطرفی نیست»
یکی از نمایندگان پارلمان اروپا گفت: «بهای آزادی در ایران با خون پرداخت شده است» و تاکید کرد که دیگر «جایی برای بیطرفی یا تعلل» وجود ندارد. او خواستار تحریمهای هدفمند و سخت علیه عاملان سرکوب شد و افزود پیام اروپا باید روشن باشد که «بربریت بیپاسخ نخواهد ماند».
نمایندهای دیگر نیز گفت آنچه در ایران جریان دارد «صرفاً ناآرامی نیست، بلکه سرکوبی سیستماتیک» است و خطاب به حکومت ایران اظهار داشت: «خشونت نشانه قدرت نیست؛ نشانه ضعف است.»
«از حرف به عمل»
در بخشی از نشست، چند نماینده سوئدی با لحنی احساسیتر از رنج خانوادهها و نگرانی ایرانیان خارج از کشور سخن گفتند. یکی از آنان گفت: «هیچکس نباید میان صدها کیسه جسد دنبال عزیزش بگردد» و تاکید کرد اروپا باید «از حرف به عمل» برسد.
نمایندهای دیگر نیز با تاکید بر همبستگی با مردم ایران گفت: «همبستگی ما نباید به کلمات زیبا محدود بماند» و خواستار تروریستی اعلام شدن سپاه پاسداران و احیای مسیرهای ارتباطی پایدار شد.
نگاه به تصمیمهای بعدی
این نشست در حالی برگزار شد که اعتراضات در ایران ادامه دارد و توجهها به گامهای بعدی اتحادیه اروپا معطوف شده است؛ از جمله تصمیم درباره تحریمهای تازه، پیگیریهای حقوق بشری و سرنوشت بحث پرچالش قرار دادن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی. بسیاری از نمایندگان تاکید کردند که «زمان تصمیمهای دشوار فرارسیده» و اروپا باید نشان دهد که در کنار مردم ایران میایستد، نه در حاشیه تحولات.
در پایان این نشست نماینده عالی اتحادیه اروپا، کایا کالاس، اعلام کرد که هفته آینده در شورای وزیران خارجه اروپا تصمیمهای جدیدی درباره ایران اعلام خواهد شد. او همچنین تاکید کرد که تروریستی اعلام کردن سپاه در دستور کار است اما همه کشورها [در اروپا] موافق نیستند.
