الناز رکابی، سنگنورد زن ایرانی، در اعتراض به کشتهشدن دستکم ۱۲ هزار نفر از مردم معترض ایران توسط نیروی سرکوب جمهوری اسلامی در جریان انقلاب ملی ایرانیان، پستی را بازنشر کرد که در آن نوشته شده: «کدام جنگی را میشناسید که در آن ۱۲ هزار نفر فقط در دو روز کشته شده باشند؟»
در این پست نوشته شده: «جمهوری اسلامی دستکم ۱۲ هزار نفر از مردم بیگناه را فقط در دو روز، در خیابانها کشته است. این جمله را دوباره بخوانید. ۱۲ هزار نفر در فقط دو روز کشته شدند. آیا حتی جنگی را میشناسید که در آن ۱۲ هزار نفر غیرنظامی فقط در دو روز کشته شده باشند؟ جمهوری اسلامی مردم ایران را قتلعام کرده است. صدای مردم ایران باشید. سکوت نکنید.»
رکابی همچنین طرحی گرافیکی را بازنشر کرده که در آن با پر شدن نقشه ایران از نقاط قرمز رنگ، نوشته شده: «هر نقطه، یک زندگی از دست رفته است؛ ۱۲ هزار غیرنظامی، کشته شدند.»
رییسجمهوری آمریکا که سهشنبه ۲۳ دی در باشگاه اقتصادی دیترویت سخنرانی میکرد، با اشاره به برخورد سرکوبگرانه جمهوری اسلامی با معترضان، در مورد تعداد کشتهشدگان در انقلاب ملی ایرانیان گفت: «اگر آمار درست باشد—که در حال حاضر پنج مجموعه عدد متفاوت میشنوم—ببینید، حتی یک مرگ هم بیش از حد است. اما از یکسو آمارهای بسیار پایینتر میشنوم و از سوی دیگر آمارهای بسیار بالاتر. چیزی که میگویم این است: نامهایشان را ثبت کنید، چون آنها بهای بسیار سنگینی خواهند پرداخت.»
او باردیگر تاکید کرد که تمام جلسات با مقامات جمهوری اسلامی را «تا زمانی که کشتار بیمعنی معترضان متوقف شود، لغو کرده» و تاکید کرد: «تنها چیزی که به آنها [مردم ایران] میگویم این است: کمک در راه است.»
ترامپ با اشاره به اعمال تعرفه ۲۵ درصدی برای کشورهایی که هنوز با جمهوری اسلامی تجارت دارند، افزود: «شما دیدید که من تعرفههایی را برای هر کسی که با ایران تجارت میکند، اعمال کردم. آنها همین امروز به اجرا درآمدند.»
او همچنین گفت: «من میگویم: ایران را دوباره بزرگ کنید. این کشور، کشوری بزرگ بود تا زمانی که این هیولاها آمدند و آن را تصرف کردند.»
او پیشتر نیز در سخنانی گفت: «قابلیتهای هستهای ایران یک فاجعه بود و ما آنها را از بین بردیم.» ترامپ اضافه کرد: «ما از شر البغدادی و سلیمانی خلاص شدیم.»
او ساعاتی پیشتر نیز در شبکه تروث سوشال خطاب به «میهندوستان ایرانی» نوشته بود: «به اعتراضها ادامه دهید و نهادهای خود را در دست بگیرید. نام قاتلان و عاملان سرکوب را ثبت کنید؛ آنها بهای سنگینی خواهند پرداخت.»
ترامپ افزوده بود: «کمک در راه است.» او اضافه کرده بود: «من تمام دیدارها با مقامهای ایرانی را تا زمانی که کشتار بیمعنای معترضان متوقف نشود، لغو کردهام. کمک در راه است. ایران را دوباره بزرگ کنیم.»
در این حال، وبسایت اکسیوس به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی نوشت که استیو ویتکاف، نماینده ویژه ترامپ، آخر هفته گذشته دیداری محرمانه با شاهزاده رضا پهلوی داشته است.
از سویی، کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، پیش از سخنان ترامپ گفته بود که تیم امنیت ملی کاخ سفید صبح سهشنبه نشستی درباره گزینههای واکنش به اعتراضات ایران برگزار کرده است، اما رییسجمهوری آمریکا در این نشست حضور نداشته است.
در این میان، وبسایت اکسیوس سهشنبه به نقل از یک منبع آگاه گزارش داد که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در نشستهای غیرعلنی روزهای اخیر گفته که در مقطع کنونی، دولت آمریکا در حال بررسی گزینههای غیرنظامی برای کمک به معترضان است.
بیطرفی معمولا در زبان رسمی با عقلانیت، اعتدال و پرهیز از افراط همراه میشود؛ مفهومی شیک، آرام و بیخطر که بهظاهر وعده فاصله گرفتن از خشونت و تنش میدهد. اما تجربه تاریخی نشان میدهد که در بزنگاههای واقعی، درست در لحظههایی که جامعه با نابرابری عریان، سرکوب سیستماتیک و بحران اخلاقی روبهروست، بیطرفی اغلب نه راهحل، بلکه بخشی از مساله است.
بیطرفی در چنین لحظههایی، بیش از آنکه نشانه خرد باشد، نشانه امتناع از مسئولیت است. نه به این دلیل که انسان بیطرف الزاما بدخواه است، بلکه چون ساختار قدرت بهگونهای عمل میکند که سکوت و بیعملی را به سرمایه خود تبدیل میکند.
دو گزاره شناختهشده این واقعیت را با وضوحی خیرهکننده بیان میکنند. جملهای که دانته در کمدی الهی میگوید: «تاریکترین جایگاههای دوزخ از آنِ کسانی است که در زمان بحران اخلاقی بیطرف میمانند.»
و دزموند توتو، در دل تجربه زیسته مبارزه با آپارتاید، همین معنا را به زبان سیاست روزمره ترجمه میکند: «اگر در برابر بیعدالتی بیطرف باشید، در واقع جانب ستمگر را گرفتهاید.»
این دو جمله صرفا داوری اخلاقی یا شعار سیاسی نیستند. آنها توصیف فشردهای از منطق عمل قدرتاند. قدرت فقط با باتوم و زندان و قانون سرکوبگر پیش نمیرود؛ قدرت به همان اندازه به بیتصمیمی شهروندان، تعلیق موضع نخبگان و عادیشدن بیعدالتی نیاز دارد. در این چارچوب، بیطرفی نه وضعیت خنثی، بلکه یک کنش اجتماعی کامل است؛ کنشی که نتیجهاش تقریباً همیشه تثبیت وضع موجود است.
از منظر جامعهشناسی سیاسی، بیطرفی فقط زمانی میتواند معنایی اخلاقی داشته باشد که طرفین یک منازعه از سطحی حداقلی از توازن برخوردار باشند. اما در جامعهای که یک سوی معادله به ابزارهای قانون، رسانه، سرمایه، مشروعیت رسمی و خشونت سازمانیافته دسترسی دارد و سوی دیگر حتی از حق دیدهشدن محروم است، دعوت به بیطرفی چیزی جز پاککردن نابرابری از صحنه تحلیل نیست. در چنین شرایطی، بیطرفی نه بیغرضی، بلکه امتیاز کسانی است که هزینه نمیدهند.
بیطرفی در این معنا، یک امتیاز طبقاتی است. تنها کسانی میتوانند «درگیر نشوند» که ضربه نمیخورند. تنها کسانی میتوانند اخلاق را به تعویق بیندازند که بدنشان میدان سیاست نیست. از همینروست که بیطرفی اغلب نه از دل رنج، بلکه از دل فاصله زاده میشود؛ فاصله از خیابان، فاصله از زندان، فاصله از حذف.
تجربه قرن بیستم بهروشنی نشان داد که شر لزوما با چهرههای هیولایی ظاهر نمیشود. شر مدرن اغلب از دل عادیسازی، بوروکراسی و اطاعت خاموش بیرون میآید. هانا آرنت در تحلیل مفهوم «ابتذال شر» نشان میدهد که فجایع بزرگ تاریخی، اغلب نه محصول نفرت افراطی، بلکه نتیجه امتناع از اندیشیدن و داوری اخلاقی بودهاند. بیطرفی، در این معنا، یکی از صورتهای مدرن همان امتناع است؛ امتناع از قضاوت، از موضع، از ایستادن.
در این چارچوب، بیطرفی به شکلی از اطاعت بدون فرمان بدل میشود. کسی دستور نمیدهد، اما نتیجه همان است. کسی تهدید نمیکند، اما نظم حفظ میشود. ساختار قدرت دقیقا همینجا کار میکند: جایی که خشونت نیاز به توجیه ندارد، چون سکوت آن را طبیعی کرده است.
زبان در این میان نقش کلیدی دارد. همانطور که جورج اورول هشدار میدهد، زبان میتواند واقعیت را پنهان کند. «بیطرفی» یکی از آن واژههایی است که با ظاهر اخلاقیاش، امکان نامرئیکردن خشونت را فراهم میکند. وقتی سرکوب «حفظ نظم» نام میگیرد و اعتراض «افراطگرایی»، بیطرفی به نقابی تبدیل میشود برای فرار از نامگذاری درست امور.
در چنین شرایطی، جملههایی مانند «همه طرفین مقصرند» یا «باید صدای هر دو طرف را شنید» اغلب نه نشانه انصاف، بلکه نشانه تعلیق مسئولیت هستند. این زبان، واقعیت نابرابر را متقارن نشان میدهد و با این کار، خشونت را از مرکز تصویر بیرون میراند.
آنچه دانته و توتو، هر یک در بستر تاریخی خود، به ما یادآوری میکنند همین پیوند ناگسستنی اخلاق و سیاست است. انتخاب نکردن، خود یک انتخاب است. سکوت، خود یک موضع است. و در زمانه بحران، این موضع تقریبا همیشه به سود قدرتمندترها تمام میشود.
جامعهای که بیطرفی را به ارزش مسلط بدل میکند، نه به سوی صلح حرکت میکند و نه به سوی عقلانیت. چنین جامعهای به سمت انجماد اخلاقی میرود؛ وضعیتی که در آن ظلم عادی میشود، خشونت روزمره میگردد و مسئولیت فردی پشت جمله آشنای «من دخالتی ندارم» پنهان میشود. در این وضعیت، نه فریاد خطرناک است و نه سرکوب؛ خطر اصلی همان سکوتی است که همهچیز را قابلتحمل جلوه میدهد.
شاید به همین دلیل است که تاریخ، در نهایت، کمتر از ستمگران سؤال میپرسد. ستمگران کار خود را میکنند. پرسش اصلی تاریخ، همیشه از خاموشانِ کنار صحنه است؛ از آنان که میتوانستند ببینند، بفهمند و موضع بگیرند، اما ترجیح دادند بیطرف بمانند.
