راحله راحمیپور، زندانی سیاسی ۷۳ ساله و از دادخواهان خاوران، از رسیدگی پزشکی در زندان قرچک ورامین محروم مانده است. بابک دادبخش، زندانی سیاسی، در نامهای از زندان تهران بزرگ به شرایط نامناسب این زندان در حوزههایی از جمله فساد مالی و نبود خدمات درمانی و بهداشتی اعتراض کرده است.
سایت حقوق بشری هرانا، پنجشنبه ۱۶ مرداد گزارش داد راحمیپور با وجود تایید پزشکی قانونی مبنی بر وخامت وضعیت جسمانی و تاکید بر نیاز فوری به درمان در خارج از زندان، همچنان از اعزام به مراکز درمانی یا برخورداری از آزادی مشروط محروم مانده است.
یک منبع مطلع نزدیک به خانواده این زندانی سیاسی به هرانا گفت او به دلیل کهولت سن از بیماری قلبی رنج میبرد و به بیماریهای متعددی از جمله تومور مغزی با وضعیت وخیم و نگرانکننده، فشار خون، دیابت، درد مفاصل، آب مروارید و تالاسمی مینور مبتلا است.
به گفته این منبع آگاه، پزشکی قانونی پیشتر عدم تحمل کیفر راحمیپور را تایید و اعلام کرده بود که ﻫﺮﮔﻮﻧﻪ ﻣﺤﯿﻂ ﭘﺮتنش موجب تشدید وضعیت بیماری خواهد شد و او به درمان فوری در خارج از زندان نیاز دارند؛ با این حال، او همچنان از رسیدگی تخصصی پزشکی و اعزام به مراکز درمانی محروم مانده است.
این منبع مطلع با بیان اینکه قاضی اجرای احکام، معاون دادستان تهران و شماری از مسئولان دستگاه قضایی اعلام کردهاند اعزام این زندانی به مرخصی یا اعطای آزادی مشروط از اختیارات آنها خارج است، افزود که با این حال مسئولان مشخصا اعلام نکردند کدام ارگان یا نهاد مسئولیت این موضوع را بر عهده دارد.
طبق این گزارش، راحمیپور پیش از انتقال به زندان قرچک ورامین، در زندان اوین دچار تشنجهای مکرر شده و در بهداری زندان اوین تحت درمان قرار میگرفت.
شرایط نامناسب زندان قرچک و عدم دسترسی او به خدمات اولیه پزشکی در این زندان، به نگرانیهای خانواده این زندانی کهنسال دامن زده است.
در سالهای اخیر، گزارشهای متعددی در خصوص عدم رسیدگی پزشکی به زندانیان سیاسی در ایران و نقض حق دسترسی آنان به درمان مناسب توسط مسئولان زندانها منتشر شده است.
بسیاری از زندانیان سیاسی در دوران حبس خود جان خود را از دست دادهاند و جمهوری اسلامی هیچگونه مسئولیتی در قبال مرگ آنها که ناشی از فشارهای روانی، شکنجه و عدم ارائه خدمات پزشکی بوده، بر عهده نگرفته است.
نبود امکانات و بهداشت در زندان تهران بزرگ
بابک دادبخش، زندانی سیاسی محبوس در زندان تهران بزرگ، با نگارش نامهای خطاب به غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی، نسبت به شرایط نامناسب این زندان در حوزههای مختلف و سوءاستفاده از موقعیتهای مدیریتی اعتراض کرده است.
این زندانی سیاسی در نامهای که هرانا منتشر کرده، از گسترش فساد مالی و اداری، نبود خدمات درمانی و بهداشتی، محدودیتهای شدید رفاهی، تبعیض در دسترسی به امکانات، و وضعیت غیرانسانی حاکم بر زندان تهران بزرگ انتقاد کرده و این شرایط را مصداقی از نقض گسترده و ساختاری حقوق زندانیان دانسته است.
به گفته دادبخش، شرایط بهداشتی در زندان تهران بزرگ بسیار نامناسب است و شیوع حشرات موذی مانند ساس و شپش، گسترش بیماریهای پوستی مانند گال، و کمبود شدید مواد شوینده و بهداشتی از مشکلات اصلی هستند.
او اضافه کرد که برای هر اتاق ۲۵ نفره، جیره یکماهه تنها شامل یک صابون، یک پودر لباسشویی ۴۰۰ گرمی، و یک شامپوی کوچک داروگر است و هر دو ماه یکبار به هر زندانی یک عدد خمیردندان سه گرمی یکبار مصرف، آن هم بدون مسواک داده میشود.
همچنین قطعی چند ساعته آب بهطور روزانه در این زندان رخ میدهد و در زمان قطعی، بطریهای آب معدنی با قیمت چند برابری به زندانیان فروخته میشود.
فساد و مشکلات مدیریتی در زندان
بر اساس این نامه، فساد ساختاری و مالی در زندان تهران بزرگ به شکل گستردهای رواج دارد و خرید و فروش پستهای مدیریتی نظیر «وکیل بند» با مبالغی هنگفت صورت میگیرد.
مسئولیتهایی نظیر سرپرستی اتاقهای زندان نیز به مثابه «سرقفلی» با پرداختهای هفتگی بین دو تا ۱۰ میلیون تومان به وکیل بند واگذار میشوند.
مسئولان اتاقها، از زندانیان جدیدالورود مبالغی را بابت برخورداری از امکانات اولیه از جمله تخت خواب، استفاده از آشپزخانه، تماشای تلویزیون، نوشیدن چای، یا حتی حق نشستن روی زمین یا سر سفره مطالبه میکنند.
دادبخش در ادامه به نابسامانی گسترده در حوزه اقتصادی و رفاهی زندانیان اشاره کرده و نوشته نان بربری که قیمت اصلی آن حدود دو هزار تومان است، در زندان به مبلغ ۱۵ الی ۳۰ هزار تومان به فروش میرسد.
این زندانی سیاسی با بیان اینکه حتی «حق ملاقات» برای دیدار با خانوادهها نیز خرید و فروش میشود، افزود اقلام تاریخ مصرف گذشته در بوفه زندان عرضه میشوند، داروهای بهداری زندان در بازار داخلی زندان فروخته شده و مراجعه به بهداری نیز تنها با پرداخت هزینه به مسئولان ممکن میشود.
او در نامه جدید خود از نبود امکانات فرهنگی، ورزشی و درمانی در زندان تهران بزرگ خبر داده و تاکید کرده که از میان حدود سه هزار و ۵۰۰ زندانی در ۱۰ اندرزگاه، تنها تعداد معدودی اجازه استفاده از واحد فرهنگی را دارند.
همچنین امکانات ورزشی به کلی در اختیار زندانیان قرار ندارد. با وجود جمعیت بالا، واحد مددکاری نیز با کمبود شدید نیرو مواجه است و برای ۳۳۰ زندانی، تنها یک مددکار وجود دارد که آن هم صرفا هفتهای یک یا دو بار از پشت میلهها به مدت کوتاهی حاضر میشود.
دادبخش در پایان این نامه، با تاکید بر اینکه این شرایط زندگی انسانی را از زندانیان سلب کرده و خانواده های آنها را در تنگنای شدید اقتصادی قرار داده است، از رییس قوه قضاییه خواسته تا نسبت به وضعیت زندان تهران بزرگ و نقض گسترده حقوق زندانیان، رسیدگی جدی صورت گیرد.
کانال شورای سازماندهی اعتراضات کارگران پیمانی نفت نوشت کارگران در دمای ۶۰ درجه سانتیگراد در شرایط بحرانی آب و برق بدون تسهیلات و امکانات کار میکنند، اما پیمانکاران حقوق و مزایای این کارگران را پرداخت نمیکنند.
این شورا ویدیویی از گرمازدگی یکی از کارگران پتروشیمی کنگان منتشر کرد و شرایط بحرانی کار در فازهای پارس جنوبی و مناطق عملیاتی نفتی را به شدت مورد انتقاد قرار داد.
در این ویدیو، یکی از کارگران با بیان اینکه «این جهنم داستان زندگی ماست»، از وضعیت نامساعد و خطرناک کار در گرمای شدید خبر داد و هشدار داد که جان کارگران در این شرایط در معرض خطر قرار دارد.
او افزود: «طبق قانون، کار در دمای بالای ۵۰ درجه باید متوقف شود، اما ما کارگران مجبوریم در این گرمای سوزان بدون هیچگونه تسهیلات سرمایشی و خوابگاههای استاندارد زیستی و بهداشتی به کار ادامه دهیم».
یکی از کارگران خطاب به مسئولان جمهوری اسلامی گفت گرما جان کارگران را تهدید میکند اما هیچ مسئولی به فکر کارگران نیست.
کارگران همچنین خواستار تعطیلی کار در این شرایط بحرانی با پرداخت حقوق کامل و تامین امکانات استاندارد برای خوابگاهها شدند و در ادامه خواستار برکناری پیمانکاران متخلف و توجه به حقوق معیشتی و رفاهی خود شدند.
همزمان شهروندان با ارسال ویدیوهایی به ایراناینترنشنال از تداوم قطع برق در گرمای شدید تابستان گلایه کردند و حکومت جمهوری اسلامی را مسئول این نابسامانی دانستند.
ورود موج گرمای گسترده به ایران
صادق ضیائیان، رییس مرکز ملی پیشبینی و مدیریت بحران مخاطرات وضع هوای سازمان هواشناسی کشور، پنجشنبه ۱۶ مرداد در گفتوگو با خبرگزاری مهر اعلام کرد با ورود موج گرمای گسترده به ایران در روزهای آینده، دمای برخی شهرهای جنوبی تا ۵۰ درجه افزایش خواهد یافت.
به گفته ضیائیان، طی سه روز آینده استانهای سیستان و بلوچستان، کرمان و مناطقی در هرمزگان، افزایش دما همراه با وزش باد و گرد و غبار را تجربه خواهند کرد.
بنابر این گزارش، هوا در بیشتر مناطق کشور گرم و روند دما افزایشی خواهد بود.
از سوی دیگر، محسن فرهادی، رییس مرکز سلامت محیط کار وزارت بهداشت دولت پزشکیان نیز نسبت به تهدیدهای ناشی از تابش مستقیم نور خورشید هشدار داد و گفت پرتوهای فرابنفش آسیب جدی به ویژه برای کودکان ایجاد میکند.
سرطان های پوستی و بیماری های چشمی از عوارض شایع مواجهه با اشعه فرا بنفش خورشید است.
هشدار بابت گرمازدگی کارگران شرکتی عسلویه
پیش از این در هفتم مرداد، مازیار گیلانینژاد، فعال کارگری که از نزدیک مسائل و مشکلات کارگران پروژهای نفت و گاز را دنبال میکند، در گفتگو با خبرگزاری ایلنا گفته بود گرمازدگی و مسمومیت غذایی، دو عامل اصلی بیماری کارگران پروژهای در عسلویه و مناطق گرم در تابستان است.
گیلانینژاد با بیان اینکه «در روزهای اخیر که گرمای هوای عسلویه به بیش از ۵۰ و یا حتی ۶۰ درجه رسیده، بسیاری از کارگران گرمازده شدهاند» ادامه داد: «هر چند ما آمار دقیقی از تعداد مراجعهکنندگان به درمانگاههای کنگان و عسلویه نداریم اما روزانه دهها کارگر به دلیل گرمازدگی به این درمانگاهها اعزام میشوند.»
او اضافه کرد: «بیهوشی به دلیل گرمازدگی در حین کار در تابستان، هر روزه در پروژههای مختلف رخ می دهد. رطوبت و گرمای گاه ۶۰ درجه و بیشتر، همه کارگران پروژهای، رسمی، ارکان ثالث و دیگر کارکنان را در معرض انواع بیماریها و خطرات قرار داده است.»
به گفته این فعال کارگری، در روزهایی که کارگران عسلویه و خوزستان به کار در دمای بالا معترض هستند، بسیاری از پیمانکاران بیاعتنا به شرایط وحشتناک آب و هوایی، کارگران را بدون سایبان و یا گذاشتن تهویه مناسب و یا حتی دادن شربتهای مناسب، وادار به کار در شرایط سخت کرده و به این حرکت، افتخار هم میکنند.
سعید مطهریزاده، فرمانده انتظامی خراسان شمالی، پنجشنبه ۱۶ مرداد از دستگیری دومین عامل قتل شهمرادی در محدوده این استان خبر داد و گفت متهم اول نیز ۱۵ مرداد در محل درگیری بازداشت شده بود.
در ویدیویی از لحظه انتقال پیکر او، یکی از محیطبانان میگوید: «ما برای زیست و هوای این کشور تلاش میکنیم؛ این سرنوشت حق ما نیست.»
پیش از این در ۱۵ مرداد، فرمانده یگان حفاظت سازمان حفاظت محیطزیست گفته بود محیطبانان پارک ملی گلستان حین گشت و کنترل در محدوده این پارک متوجه ردپای شکارچیان غیرمجاز شدند.
رستگار با بیان اینکه آنها حین تعقیب و بررسی، با شکارچیان غیرمجاز مواجه شدند و در جریان درگیری، متخلفان اقدام به تیراندازی کردند، گفته بود در این حادثه، محمود شهمرادی محیطبان پارک ملی گلستان در اثر تیراندازی مستقیم متخلفان کشته شد.
پارک ملی گلستان، که در سال ۱۳۳۶ با نام «آلمه و ایشکی» تحت حفاظت قرار گرفت، نخستین پارک ملی ایران است که از سال ۱۳۵۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به عنوان یکی از ۵۰ ذخیرهگاه محیطزیستی کره زمین ثبت شده است.
در این پارک بیش از هزار و ۳۶۰ گونه گیاهی، هزار و ۱۰۰ گونه حشره، ۱۵۰ گونه پرنده، ۶۹ گونه پستاندار، ۲۴ گونه خزنده و دوزیست و ۱۰ گونه ماهی را در عرصههای جنگلی، مرتعی و منابع آبی شناسایی شده است.
در سالهای اخیر، تعدادی از محیطبانان در حین انجام وظیفه و درگیری با شکارچیان غیرمجاز، کشته یا زخمی شدهاند.
طبق آمار رسمی، تاکنون ۱۵۲ محیطبان در ایران کشته شدهاند، بیآنکه قانون حمایتی موثری برای آنها وجود داشته باشد.
در یکی از آخرین نمونهها در ۱۳ خرداد، هدایتالله دیدهبان با شلیک مستقیم شکارچیان غیرمجاز در منطقه حفاظت شده خائیز در کهگیلویه و بویراحمد کشته شد و چند روز بعد خواهرش نیز در اثر فشارهای روانی ناشی از فقدان برادرش درگذشت.
در ششم اردیبهشت نیز کاظم مصدق، متاهل و پدر دو فرزند، با ۱۸ سال سابقه محیطبانی در پارک ملی گلستان، در منطقه کویلر این پارک در اثر تیراندازی شکارچیان غیرمجاز جان خود را از دست داد.
این حوادث تنها محدود به خسارات جانی نبوده و برخی از محیطبانان بهدلیل تیراندازی به شکارچیان در حین عملیات، به اتهام اقدام به قتل یا آسیب رساندن به متخلفان، بازداشت و حتی به احکامی چون زندان و اعدام محکوم شدهاند.
محیطبانان و فعالان محیطزیست بارها نگرانی خود را از عدم حمایت قانونی کافی از سوی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی اعلام کردهاند و خواستار اصلاحات اساسی در قوانین موجود شدهاند.
به گفته آنها، این کمبود حمایت قانونی نه تنها جان محیطبانان را در خطر قرار داده، بلکه روند حفاظت از محیطزیست را نیز با چالشهای جدی مواجه کرده است.
شرق پنجشنبه ۱۶ مرداد در گزارشی با عنوان «روزنامهنگاری بر شانههای زنان» به قلم نیلوفر حامدی نوشت: «اگر زمانی بیشتر نیروهای خبری را مردان تشکیل میدادند، امروز در بسیاری از رسانهها، حضور زنان در موقعیتهای خبرنگاری و دبیران گروه به امری معمول تبدیل شده است و حتی میتوان تعدادی از آنها را پشت میز سردبیری نیز مشاهده کرد.»
در این گزارش همچنین آمده است: «در فضای پرچالش رسانهای ایران که هر روز با محدودیتهای اقتصادی، فشردهشدن صفحات، کمبود کاغذ و ناپایداری منابع انسانی روبهروست، این پایداری و حضور موثر، اهمیتی دوچندان دارد.»
بر اساس ارزیابیها، در برخی تحریریههای رسانهای ایران، سهم روزنامهنگاران زن در تولید محتوای خبری و تحلیلی بهطور چشمگیری افزایش یافته و حتی در مواردی از همتایان مرد خود پیشی گرفتهاند. زنان اکنون در حوزههای گوناگون از جمله تهیه گزارشهای اجتماعی، مدیریت صفحات فرهنگی و امور هماهنگی رسانهها، نقش محوری ایفا میکنند.
گزارش روزنامه شرق به مناسبت ۱۷ مرداد، روز خبرنگار در جمهوری اسلامی، تهیه شده است.
در ایران، خبرنگاران مستقل با فشار، سانسور و تهدید مستمر حکومت مواجه هستند و پوشش اخبار میتواند به احضار، بازداشت یا محرومیت حرفهای آنان منجر شود. این سرکوب سازمانیافته از سوی جمهوری اسلامی، آزادی بیان را هدف قرار داده و موانع فراوانی بر سر راه شکلگیری رسانههای مستقل و شفاف به وجود آورده است.
در ادامه فشارها بر روزنامهنگاران در ایران، اکبر منتجبی، سردبیر روزنامه سازندگی و رییس انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران، در جریان یک نشست درباره نقش خبرنگاران در ایام جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل گفت بعد از جنگ ۱۵۰ نفر از روزنامهنگاران کشور از کار اخراج شدند و دولت هیچ اقدامی در این خصوص انجام نداد.
بررسی ترکیب جنسیتی ۱۲ رسانه در ایران
شرق در ادامه گزارش خود به بررسی ترکیب جنسیتی تحریریه ۱۰ روزنامه و دو رسانه آنلاین در ایران پرداخت.
بر اساس این گزارش، در سایت اکوایران ۱۹ خبرنگار زن و ۱۵ خبرنگار مرد، در روزنامه اعتماد پنج خبرنگار زن و چهار خبرنگار مرد، در روزنامه پیام ما هفت خبرنگار زن و چهار خبرنگار مرد، در روزنامه دنیای اقتصاد ۵۴ خبرنگار زن و ۳۳ خبرنگار مرد، در روزنامه ایران ۴۳ خبرنگار زن و ۱۱ خبرنگار مرد، در روزنامه هممیهن ۱۱ خبرنگار زن و ۱۰ خبرنگار مرد و در روزنامه شرق ۱۸ خبرنگار زن و ۱۰ خبرنگار مرد مشغول به کار هستند.
در سوی مقابل، در پنج رسانه دیگر تعداد خبرنگاران مرد از زنان بیشتر است؛ بهطوریکه در روزنامه همشهری ۳۲ مرد و ۳۰ زن، در روزنامه خراسان ۱۸ مرد و ۹ زن، در سایت خبرآنلاین ۱۳ مرد و ۱۰ زن، در روزنامه هفت صبح ۱۱ مرد و دو زن و در روزنامه آرمان امروز تنها هشت خبرنگار مرد فعالیت میکنند.
شرق تاکید کرد حضور پررنگ زنان خبرنگار «الزاما به معنای دستیابی به جایگاههای ارشد تصمیمگیری نیست، اما در لایههای اجرایی بهنوعی ستون اصلی تحریریهها محسوب میشوند؛ حالا شاید بتوان گفت بخش مهمی از تداوم حیات مطبوعات بر گرده زنانی است که با حقوق ناچیز، جریان رسانهای را زنده نگه داشتهاند».
فاطمه علیاصغر، سردبیر روزنامه پیام ما، «تابآوری» خبرنگاران زن را دلیل حضور پررنگ آنها در فضای رسانهای ایران دانست و گفت: «فاصله بسیار میان تورم و دستمزد، خبرنگاران مرد زیادی را از تحریریهها دور کرد، اما زنان که همواره در طول زندگی از کودکی تا تحصیل و اشتغال، دشواریهای زیادی را متحمل شده بودند، در مقابل بحران اقتصادی هم تابآوری بیشتری از خود نشان دادند.»
او افزود روزنامهنگاران زن «با همه وجودشان میجنگند؛ مینویسند، سر برنامه و نشست خبری میروند، سوژه جدید پیدا میکنند، برای رشد شخصی خودشان تلاش میکنند و حقیقتا در مقابل آنها، مردان روزنامهنگار بدون شرایط مالی مناسب اصلا وارد تحریریه نمیشوند. هرچند کماکان هم گردانندگان و صاحبان سرمایه در مطبوعات مردان هستند، اما انگیزه و شور و علاقه زنان روزنامهنگار نقش بهسزایی در حیات رسانهها دارد».
این جمله مشهور به معنای غیرقابل پیشبینی، ناگهانی و شتابگیر بودن روند فروپاشی رژیمهای اقتدارگراست؛ بهویژه نظامهایی که نه توانایی دریافت بازخورد دارند، نه ظرفیت اصلاح ساختاری. در چنین شرایطی، بقای صوری بدنه حکومت برای رهبران آن توهم استمرار حکمرانی را ایجاد میکند.
در ماههای اخیر، هم ناظران مستقل، هم منتقدان و هم حتی برخی چهرههای نزدیک به حکومت اذعان کردهاند که نشانههای زوال و بحرانهای ساختاری در جمهوری اسلامی نمایان شده است. اما اگر فروپاشی جمهوری اسلامی محتمل یا حتی محتوم باشد، پرسش کلیدی این است: نشانههای آن چیست؟
با استناد به نظریات ساموئل هانتینگتون درباره ساختار و زوال رژیمها و مدل تحلیل فروپاشی پیتر تورچین، این نشانهها عمدتاً در محورهای مشخصی قابل بررسیاند: ناکارآمدی نهادی، افول مشروعیت، شکاف قدرت، بحران نخبگان، تشدید اعتراضات، سقوط گفتمان حکومت، انسجام اپوزیسیون و فشار خارجی.
ناکارآمدی؛ بحران معیشت
از نخستین دهه، جمهوری اسلامی در مسیر تمرکز قدرت و تشکیل شبکهای پیچیده از نهادهای مذهبی، امنیتی، اقتصادی و نظامی با هدف غلبه سیاسی و تصاحب بدنه اجتماعی حرکت کرد.
در چنین ساختار سیاسی یک دوگانگی بین بقای حکومت و تامین رفاه عمومی در جریان سیاستگذاری پدید آورد؛ دو حوزهای که بهتدریج در حکومت در تعارض با هم قرار گرفتن؛ هم در برنامههای توسعه، هم اسناد سیاستی و هم اقدامات دولتهای مختلف.
برنامه خصوصیسازی دولت هاشمی رفسنجانی، که بعدا از آن به عنوان «خصولتیسازی» یاد شد، به شیوهای برای بازتوزیع منابع عمومی میان بهرهمندان از رانت تبدیل شد. اعتراضات معیشتی دهه هفتاد در چندین شهر مثل مشهد نخستین نشانههای شکست چنین رویکردی را بروز داد.
در دهه ۸۰، با رویکار آمدن دولت احمدینژاد، این ناکارآمدی به شکل ساختاری تثبیت و نهادینه شد. در دهه ۹۰ نیز، با تشدید تحریمها، نظام اقتصادی حکومت تقریبا فلج و بحران در حوزههایی چون ارز، انرژی، کالاهای اساسی و سلامت آشکار شد.
طی ماههای اخیر، ناکارآمدی ساختاری و نهادی حکومت شدیدتر شده و به خانههای مردم نفوذ کرده، امری که کیفیت زندگی عمومی را مستقیما تحت تاثیر قرار داده است. بحران انرژی، قطع برق و آب، تعطیلی گسترده استانها و هشدار هرروزه مقامها درباره خالی شدن سدهای کشور، همگی نشانههای این فروپاشی کارکردی هستند.
بحران نخبگان؛ سیاستگذاری بیثبات
انزوا و اخراج نخبگان از چرخه سیاستگذاری نشانهای از شتاب گرفتن روند فروپاشی چرخه حکمرانی در نظام سیاسی است.
جمهوری اسلامی از نخستین دهه تاسیس خود گردونه انحصارگرایی را به چرخه در آورد؛ روندی که با حذف جریانهایی چپ، ملیگرا یا لیبرال آغاز شده بود، امروز به خودیترین نیروهای سیاسی و حتی کارمندان، کارگران و مجریان امور عمومی نیز رحم نمیکند.
حذف دهها تشکل از احزاب سیاسی گرفته تا گروههای خیریه و به کنترل در آوردن اصناف مستقل و سرکوب نظاممند منتقدان، نهتنها آنها را از روند تصمیمسازی خارج کرده بلکه روند سیاستگذاری را نیز امنیتی، غیرعلمی و بیثبات کرده است. از نشانههای چنین سیاستگذاری این است که مرکز پژوهشهای مجلس میگوید رشد اقتصادی متوقف شده و حدود یکسوم شهروندان زیر خط فقر قرار گرفتهاند.
خروج و مهاجرت در این شرایط تنها چاره طبقه متوسط پس از اعتراض بینتیجه به وضعیت حاکم است.
سازمان نظام پزشکی در سال ۱۴۰۲ از ۱۰ برابر شدن درخواست مهاجرت کادر درمان گفت. رصدخانه مهاجرت ایرانیان نیز اعلام کرد از میانه دهه هشتاد هر ده سال آمار مهاجرت دانشجویان دو برابر شده است. وزارتخانههای آموزش و پرورش و بهداشت را هم با معضل کمبود معلم و کادر درمان مواجه کرده است.
معلمان، پزشکان، استادان، کارمندان و پژوهشگران که در وضعیت ثبات حکمرانی ستون فقرات ثبات سیاسی و تامین اجتماعی هستند، در ایران با کاهش قدرت خرید، سقوط پول ملی، عدم دسترسی به خدمات کیفی، و امنیتی شدن مجبور به مهاجرت یا گوشهنشینی شدهاند.
شکاف قدرت؛ ریزش وفاداران
بر اساس نظریات تورچین و گلدستون، یکی از شاخصهای زوال سیاسی، افزایش وابستگان و مدعیان قدرت همزمان با کاهش منابع توزیع رانت است.
جمهوری اسلامی هماکنون با فشار مالی برای تأمین معیشت نیروهای وفادار خود مواجه است، در حالی که همزمان بسیاری از عناصر «خودی» از دایره قدرت کنار گذاشته شدهاند.
از یک سو، وابستگان و نیروهای نیابتی حکومت در منطقه منابع مالی سابق را از تهران دریافت نمیکنند؛ از سوی دیگر، در داخل کشور نیروهای سیاسی جدیدی ظهور یافتهاند که مدعی منابع عمومیاند؛ در شرایطی که حتی نهادهای مذهبی و نظامی از بحران معیشت و مسکن در میان نیروهای خود سخن میگویند.
از منظر بازتولید مشروعیت نیز بیشتر روسایجمهوری و دولتمردان سابق ـ جز رهبر فعلی ـ با عناوینی چون «انحراف» یا «فتنه» حذف شدهاند و حتی در زمانهای بحران مثل حمله نظامی یا اعتراضات مردمی، بهعنوان «پشتیبان اضطراری» حکومت نیز دیگر کارکرد موثری برای بسیج عمومی ندارند.
همزمان، ریزش نیروهای میانی و پایینی ـ اعم از افسران انتظامی، مقامهای اطلاعاتی و دولتی ـ به وضوح قابل مشاهده است. برخی از آنها به صف منتقدان پیوستهاند و حتی در جبهه اپوزیسیون در خارج کشور علیه حکومت فعالیت میکنند.
تقویت اپوزیسیون؛ انتقال میدان کنشگری
انتقال میدان کنشگری سیاسی از داخل به خارج کشور، یکی از نشانههای بحران مشروعیت نظام سیاسی در داخل کشور است؛ مواردی که در گذار در کشورهای لیبی، تونس یا یوگسلاوی دیده شد و امروز بیش از همیشه گریبان جمهوری اسلامی را گرفته است.
با هر دور از اعتراضات و تشدید سرکوبها موجی از فعالان از کنشگری مدنی در داخل قطع امید کرده و به کشورهای دیگر رفتند. این انتقال جغرافیایی چهرهها و فعالان با خود انتقال ظرفیتهای سازمانی و رسانهای به خارج را نیز به همراه آورده است.
مقامهای جمهوری اسلامی خود نیز بارها به نقش و نفوذ عمیق رسانههای خارج از کشور در سازماندهی مخالفان اذعان کردهاند.
تشکیل ائتلافهای بزرگ و جدید بین نیروهای سیاسی ایرانی در اروپا و آمریکا و تعامل بیشتر چهرههای متنفذ اپوزیسیون با مقامهای غربی، از جمله پس از خیزش «مهسا»، نمود انتقال میدان سیاسی کنشگری است.
اعتراض و اعتصاب؛ نابودی ظرفیت رهبری
چرخه اعتراضات در جمهوری اسلامی از یک اعتراض سراسری و بزرگ به ازای هر دهه به چندین اعتراض سراسری در هر دهه رسیده است. این اعتراضات علاوه بر اعتصابهای زنجیرهای و مستمر در بخشهای مختلف صنایع و کارگری است.
نهادهای امنیتی و نمایندگان مجلس نیز در گزارشهای داخلی به ظرفیت بالای نارضایتی، بهویژه در میان کارگران، کارمندان و اقشار فرودست، اذعان کردهاند.
از سوی دیگر، دامنه شمول اقشار اجتماعی و سیاسی در اعتراضات گستردهتر شده است.
اگر اعتراضات دهههای هفتاد و هشتاد تحت رهبری و بسیج عمومی گروههای سیاسی متعهد به کلیت نظام صورت میگرفت، در دهه ۹۰ جامعه معترض به خیزش خودجوش در همراهی با اقشار محروم یا جوانان روی آورد و امکان رهبری مانند گذشته را از گروهها و چهرههای سیاسی معتقد به جمهوری اسلامی سلب کرد. اکنون جامعه ایران در مبارزه با جمهوری اسلامی به آنچه جیمز اسکات «مقاومت روزمره» خوانده روی آورده است.
این به معنای از دست رفتن امکان بهرهبرداری حکومت از این چهرهها برای بسیج عمومی یا آرام کردن جامعه در بحرانهاست.
تغییر گفتمان عمومی؛ رسمیت براندازی
اگرچه مفهوم براندازی تا چندین سال قبل مانند بسیاری از واژههای سیاسی دیگر در ایران وجههای کمتر عمومی و قابل پذیرش داشت و «تابو» به نظر میرسید؛ اما اکنون بعد از چندین دور تکرار اعتراض سراسری، به پارادایم غالب میان مخالفان تبدیل شده است.
در سوی دیگر نیز حتی مقامهای ارشد حکومت در تریبونهای عمومی آشکارا اذعان میکنند که براندازی را در مقابل خود دارند. بهخصوص پس از جنگ با اسرائیل، از علی خامنهای گرفته تا پایینردهترین مقامهای سیاسی، امنیتی و مذهبی بارها تکرار کردهاند که «براندازی» هدف مخالفان، هم در خارج و هم داخل کشور، است.
این روند نتیجه دسترسی بیشتر عموم مردم به شبکههای اجتماعی، امکان سازماندهی و انسجامآفرینی آنها و همچنین شیوع شیوههای اعتراض و فشار در جامعه است؛ امری که به مختل شدن روند تقویت هژمون سیاسی و حامیپروری برای جمهوری اسلامی منجر شده است.
فشار بینالمللی؛ آغاز جنگ
پس از چهار دهه دیپلماسی تنشزای ایدئولوژیک، سطح تقابل حکومت ایران با قدرتهای معارض آن از حملات لفظی، ترورهای مخفی و حتی نفوذ اطلاعاتی به درگیری نظامی عیان و آشکار کشیده شد.
جنگ ۱۲ روزه اخیر بهطور متمرکز پایههای قدرت جمهوری اسلامی، یعنی مراکز هستهای، نیروهای نظامی و نهادهای سرکوب و امنیتی را هدف قرار داد و بیش از پیش تضعیف کرد.
پیش از آن نیز تحریمهای بلندمدت، ازسال ۲۰۱۸، با کاهش شدید صادرات نفت و انسداد ارتباطات بانکی بنیه اقتصاد جمهوری اسلامی را در آستانه فروپاشی قرار داده بود.
چنین فشاری، همراه با ضربات جنگ نظامی به محدوده سیاسی و امنیتی محدود نمانده، و تاکنون با پیامدهایی در حوزه معیشت نیز همراه شده است.
اضطرار دائمی؛ «یک ربع» آخر
انباشت بحران در جمهوری اسلامی ناشی از عوامل یادشده در بخشهای قبل، از ناکارآمدی ساختاری، مهاجرت نخبگان و فروپاشی طبقه متوسط گرفته تا تعارض نخبگانی و فشار خارجی، تاکنون نظام سیاسی را در بحران فروپاشی تدریجی قرار داده بود.
اما از خردادماه امسال جنگ با اسرائیل همراه با ضربات سنگین اطلاعاتی و پیامدهای آن برای ستونهای نظامی و امنیتی، جمهوری اسلامی را وارد مرحله اضطرار دائمی کرده است.
در این مرحله بحران ناکارآمدی تبدیل به وضعیت تصمیمهای لحظهای و کوتاهمدت تنها با هدف گذشتن از بحرانهای روزانه پیدرپی شده و بازگشت به سیاستگذاری باثبات، عقلانی و موثر را بیش از پیش غیرممکن کرده است.
چنین نشانههایی در نظریات فروپاشی علائم پیشاسقوط یک نظام سیاسی و حکمرانی به نظر میآیند؛ به خصوص در زمان ابتلا به اضطرار دائمی که شاید بتوان آن را به صورت مفهومی «یک ربع پیش از سقوط» به حساب آورد. اما زمان دقیق پایان این یکربع را کسی نمیتواند پیشبینی کند.
بیتالله عبداللهی، عضو کمیسیون برنامه و بودجه مجلس، پنجشنبه ۱۶ مرداد گفت: «ما نیاز به اصلاح فرهنگ مصرف داریم. باید به مردم آموزش داد که نمونه آن، استفاده از آب خاکستری یا تصفیه مجدد آب مصرفی است که از سالها پیش در برخی کشورها رایج بوده است.»
او افزود: «اگر در مدارس و خانهها آموزش لازم داده شود، حتی بچهها هم میفهمند که باید در مصرف آب دقت کنند. مردم هم وقتی احساس کنند که باید هزینه واقعی آب را بپردازند، الگوی مصرف خود را اصلاح خواهند کرد.»
عبداللهی در عین حال اذعان کرد «همهچیز به مردم برنمیگردد» و «مجموعهای از مشکلات ساختاری، فرهنگی و برنامهریزی در سطوح مختلف»، از جمله مصرف بالای بسیاری از نهادها، حفر چاههای غیرمجاز، نبود سرمایهگذاری کافی، ضعف وزارتخانهها و عدم نظارت دقیق مجلس، در به وجود آمدن بحران آب نقش داشتهاند.
در اظهارنظری دیگر، عباس علیآبادی، وزیر نیرو در دولت چهاردهم، اعلام کرد «اگر رعایت نکنیم»، چالش تامین آب در برخی مناطق ایران، از جمله تهران، ممکن است «خیلی خیلی بحرانی» شود.
مسئولان جمهوری اسلامی در حالی مردم را به صرفهجویی و اصلاح الگوی مصرف فرامیخوانند که خود از حل ریشهای بحرانهای ساختاری و مدیریتی در حوزه آب و برق ناتوان بودهاند و اکنون تعطیلی استانهای مختلف کشور را بهعنوان راهکاری موقت برای جلوگیری از وخامت اوضاع به کار گرفتهاند.
رسانههای ایران ۱۲ مرداد گزارش دادند ذخایر آبی ۱۹ سد بزرگ و مهم کشور به کمتر از ۲۰ درصد کاهش یافته است.
۱۱ مرداد، محمد درویش، فعال محیط زیست، هشدار داد برای احیای منابع آب زیرزمینی کشور دستکم ۶۵ تا ۷۰ هزار سال زمان لازم است.
ادامه قطع مکرر برق و رنج روزانه مردم
ایرنا، خبرگزاری دولتی جمهوری اسلامی، ۱۶ مرداد «قطعی برنامه ریزی نشده و بدون نوبتبندی» در مازندران را به «موج گرما و فشار بیسابقه بر شبکه برق» این استان نسبت داد و در عین حال گفت این بحران، مردم را به ستوه آورده و تنها در یک روز، حدود ۱۰ هزار تماس با واحد ۱۲۱ شرکت توزیع برق استان به ثبت رسیده است.
این خبرگزاری حکومتی نوشت: «اگرچه مردم مازندران همانند دیگر هموطنان با خاموشیهای برنامهریزیشده اعلامی از سوی شرکت توزیع برق استان، خودشان را با قطعی دو و حتی چهار ساعته روزانه وفق دادند، اما قطعی ناخواسته و خارج از برنامه نوبتبندیشده ناشی از خرابیهای متعدد شبکه و ترانس، مردم را کلافه کرده است.»
ایرنا در حالی از «سازگاری» شهروندان با بحران انرژی سخن گفت که گزارشهای رسانهای و مردمی از نارضایتی شدید ایرانیان حکایت دارند.
کمپین فعالان بلوچ پیشتر نوشت گروهی از مردم سراوان شامگاه ۱۵ مرداد مقابل اداره برق این شهرستان دست به تجمع زدند و به قطعیهای مکرر برق اعتراض کردند.
پایگاه خبری حالوش نیز گزارش داد در حالی که بیماران بدحال در بیمارستان «امام علی» چابهار به دستگاههای حیاتی متصل هستند، برق این مرکز درمانی قطع شده است.
یک شهروند در پیامی ویدیویی به ایراناینترنشنال، از کشته شدن هزاران ماهی در پی قطع برق یک مزرعه پرورش ماهی در یاسوج در ۱۴ مرداد خبر داد.
شهروند دیگری نیز با ارسال ویدیویی به ایراناینترنشنال، ضمن انتقاد از قطع مکرر برق در خرمدشت کرج، خطاب به مسئولان جمهوری اسلامی گفت: «اگر توان اداره کردن مملکت را ندارید به غزه، کربلا و لبنان بروید. ما از شما بیزاریم.»
