استیو ویتکاف، نماینده ویژه رییسجمهوری آمریکا، دو روز پیش از اتمام مهلت تعیینشده برای رسیدن به توافق صلح در جنگ اوکراین، وارد مسکو شد. دونالد ترامپ تهدید کرده در صورت شکست مذاکرات، تحریمهای تازهای علیه روسیه اعمال خواهد کرد.
ویتکاف چهارشنبه ۱۵ مرداد در یک سفر لحظه آخری وارد مسکو شد؛ ماموریتی برای تلاش در جهت دستیابی به پیشرفت در پایان دادن به جنگ اوکراین، تنها دو روز پیش از انقضای ضربالاجلی که ترامپ تعیین کرده و بر اساس آن، روسیه باید با صلح موافقت کند، وگرنه با تحریمهای جدید مواجه خواهد شد.
ویتكاف در بدو ورود به مسکو مورد استقبال کیریل دیمیترییِف، رییس صندوق ثروت ملی این کشور قرار گرفت و رسانههای دولتی تصاویری از قدم زدن این دو در پارکی در نزدیکی کاخ کرملین و گفتوگوی جدی میان ایشان را منتشر کردند.
یک منبع آگاه از برنامه کاری ویتکاف سهشنبه به خبرگزاری رویترز گفت که او قرار است چهارشنبه با مقامهای ارشد روسیه دیدار کند.
کرملین اعلام کرد احتمال دارد ویتکاف با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه نیز دیدار کند.
ترامپ که هر روز از پیشرفت نکردن مذاکرات صلح اوکراین بیشتر ناامید میشود، تهدید کرده تعرفههای سنگینی بر کشورهایی که کالا از روسیه وارد میکنند، وضع خواهد کرد.
فشار آمریکا بر خریداران نفت روسیه
ترامپ بهویژه بر هند فشار وارد میکند. کشوری که به همراه چین از خریداران عمده نفت روسیه است.
مسکو تهدید به مجازات کشورهایی را که با روسیه تجارت میکنند، «غیرقانونی» خوانده است.
سه منبع نزدیک به کرملین به رویترز گفتند که پوتین احتمالا در برابر ضربالاجل تحریمی ترامپ کوتاه نخواهد آمد، چرا که بر این باور است در جنگ پیروز است و اهداف نظامیاش را مهمتر از بهبود روابط با ایالات متحده میداند.
گِرهارد مانگوت، تحلیلگر اتریشی و عضو گروهی از دانشگاهیان و روزنامهنگاران غربی که در طول سالها با پوتین دیدارهای منظم داشتهاند، گفت: «سفر ویتکاف آخرین تلاش برای یافتن راهحلی با حفظ آبرو برای هر دو طرف است اما فکر نمیکنم هیچ سازشی حاصل شود.»
او در ادامه گفت: «روسیه تاکید خواهد کرد که آماده آتشبس است، اما فقط تحت شرایطی که دو یا سه سال است بر آنها پافشاری میکند.»
مانگوت تاکید کرد: «ترامپ تحت فشار خواهد بود تا آنچه را اعلام کرده اجرا کند- یعنی اعمال تعرفههای بالاتر بر همه کشورهایی که از روسیه نفت، گاز و احتمالا اورانیوم خریداری میکنند.»
ماموریت ویتکاف و انتقادها از او
منابع روسی به رویترز گفتند که پوتین نسبت به اثر تحریمهای جدید آمریکا بدبین است؛ بهویژه پس از چندین موج از مجازاتهای اقتصادی که در طول سه سال و نیم جنگ اعمال شدهاند.
به گفته دو منبع دیگر، رییسجمهوری روسیه نمیخواهد ترامپ را خشمگین کند و میداند که شاید در حال از دست دادن فرصتی برای بهبود روابط با واشینگتن و غرب باشد اما اهداف جنگیاش را مهمتر از همه اینها میداند.
ویتكاف که یک میلیاردر حوزه املاک و مستغلات است، پیشتر چندین دیدار طولانی با پوتین داشته است.
او تا پیش از پیوستن به تیم ترامپ در ژانویه، هیچ تجربه دیپلماتیکی نداشت، اما همزمان مامور شده تا در زمینه آتشبس در جنگهای اوکراین و غزه تلاش کند و همچنین در بحران مرتبط با برنامه هستهای ایران نقشآفرین باشد.
منتقدان، او را فاقد صلاحیت لازم برای مذاکره مستقیم با پوتین، مرد قدرتمند روسیه در ۲۵ سال گذشته، دانستهاند.
در آخرین سفرش در ماه آوریل، ویتکاف که بدون همراهی دیپلماتها یا دستیارانش به مسکو رفت، تنها در برابر پوتین، دیمیترییف و یوری اوشاکوف، مشاور سیاست خارجی کرملین، دیده شد.
برخی منتقدان در مواردی ویتکاف را متهم کردهاند که روایت کرملین را تکرار میکند. برای مثال، او در مصاحبهای با تاکر کارلسن، روزنامهنگار آمریکایی، در ماه مارس گفت: «هیچ دلیلی وجود ندارد که روسیه بخواهد اوکراین را ضمیمه کند یا بخشی از قلمرو آن را ببلعد. تصور اینکه پوتین بخواهد ارتشش را در سراسر اروپا به راه بیندازد، مضحک است.»
اوکراین و بسیاری از متحدان اروپاییاش عکس این را میگویند.
پوتین هرگونه قصد تعرض به قلمرو ناتو را رد کرده و مسکو بارها چنین گفتههایی را نشانهای از «خصومت اروپا» و «روسیههراسی» دانسته است.
روزنامه اسرائیل هیوم، سهشنبه ۱۴ مرداد نوشت که نتانیاهو بهدنبال پیروزی کامل نظامی است تا شکست دیپلماتیک اسرائیل در برابر نفوذ سیاسی جمهوری اسلامی، بهویژه در پرونده غزه، جبران شود؛ اما این مسیر با مخاطرات جدی داخلی و بینالمللی همراه است.
بازی بزرگ تهران: از سوریه تا غزه
بهنوشته این روزنامه هرچند نفوذ جمهوری اسلامی در عرصههای سیاسی سوریه و لبنان ضعیفتر از گذشته شده، اما عملیات سیاسی تهران همچنان در این دو کشور جریان دارد. در سوریه، تهران با دامنزدن به تنش میان گروههای کرد و دروزی، و همچنین با حمایت از سلولهای باقیمانده داعش و شبهنظامیان وابسته به خود، تلاش دارد ثبات دولت احمد الشرع را تضعیف کند.
در لبنان نیز جمهوری اسلامی با چالش بازسازی توان نظامی حزبالله روبهروست، در حالیکه بهطور همزمان از مقاومت این گروه در برابر خلع سلاح کامل که خواسته واشینگتن است، حمایت میکند.
اما غزه اکنون به پیچیدهترین صحنه درگیری تبدیل شده؛ چرا که گروگانگیری حماس در این منطقه، ابزار مهمی در مذاکرات است.
به نوشته اسرائیل هیوم، منابع دیپلماتیک عرب تایید کردهاند که جمهوری اسلامی با نفوذ عمیق در رهبری حماس، دو توافق موقت برای آتشبس و آزادی جزئی گروگانها را ناکام گذاشته است. این توافقها قرار بود زمینهساز مذاکرات برای پایان کامل جنگ شوند؛ چیزی که تهران بیش از هر چیز از آن هراس دارد.
بهرهبرداری تهران از فروپاشی ساختار رهبری حماس
بهگزارش اسرائیل هیوم، دیپلماتهای عرب دخیل در مذاکرات تاکید کردهاند که جمهوری اسلامی از نبود رهبری یکپارچه در حماس بهره برده و با دامنزدن به اختلافات داخلی، موجب افراطیشدن مواضع این گروه و بیاعتبار شدن جناحهای عملگرا شده است.
پس از آنکه استیو ویتکاف، فرستاده ویژه رییسجمهوری آمریکا به خاورمیانه، در دیدار با خانواده گروگانها، جزئیاتی از توافق پیشنهادی برای خلعسلاح غزه را مطرح کرد، جناحهای تندرو حماس واکنش نشان دادند و بهسرعت آن را انکار کردند.
همین تحولات موجب شد که نتانیاهو از راهکار دیپلماتیک صرفنظر کند و به گزینه نظامی کامل بازگردد.
یک مقام ارشد دیپلماتیک اسرائیل هدف اصلی نتانیاهو را «نابودی کامل توان نظامی و ساختار حکمرانی حماس» اعلام کرده که مقدمهای برای هرگونه تحول سیاسی آینده در نوار غزه خواهد بود.
پیروزی نظامی بدون اسکان مجدد
در سخنرانی مقابل سربازان تازهوارد یگان زرهی و مهندسی رزمی، نخستوزیر اسرائیل تاکید کرد: «دستاوردهایی که علیه ایران، حزبالله و حماس بهدست آوردهایم، پشت سر ماست؛ اما شکست کامل دشمن در غزه همچنان پیش روست. ما هیچکدام از ماموریتهایمان را رها نمیکنیم: آزادی گروگانها و اطمینان از اینکه غزه هرگز دوباره تهدیدی برای اسرائیل نباشد.»
در داخل دولت اسرائیل، گروهی از سیاستمداران تندرو خواستار اشغال کامل نوار غزه، اداره نظامی آن و بازسازی شهرکهای یهودینشین پیشین مانند «گوشکاتیف» هستند. بزالل اسموتریچ، وزیر دارایی اسرائیل، آشکارا این سیاست را تبلیغ میکند؛ اما نتانیاهو در حال حاضر فاصله خود را با آن حفظ کرده است.
تحلیلگران اسرائیل هیوم معتقدند که ملاحظات سیاسی بینالمللی، بهویژه جلوگیری از خشم واشینگتن و فروپاشی توافقنامههای ابراهیم، مانع از اجرای چنین سناریویی از سوی نتانیاهو شده است.
منابع آمریکایی میگویند در حالیکه دولت ترامپ ممکن است حاکمیت اسرائیل بر کرانه باختری را بپذیرد، اما با بازسازی شهرکهای یهودی در غزه بهشدت مخالف است.
عملیات تدریجی در سایه فشار جهانی
در صورت اجرای عملیات تصرف کامل غزه، انتظار میرود ستاد کل ارتش اسرائیل به رهبری ژنرال ایال زمیر رویکرد گامبهگام، محلهبهمحله و خیابانبهخیابان را که از مارس آغاز شده ادامه دهد؛ به جای آنکه به حملات زرهی سریع و گسترده علیه شهر غزه و اردوگاههای مرکزی دست بزند.
اما ادامه طولانیمدت جنگ با وجود کاهش تلفات غیرنظامیان، دولت اسرائیل را در معرض فشار فزاینده رهبران غربی قرار داده که بهنوشته اسرائیل هیوم، «با وجود ریاکاری آشکار، به کارزارهای ساختگی گرسنگی و قحطی که با هدایت مستقیم قطر و جمهوری اسلامی پیش میرود»، واکنش نشان میدهند.
در صورت تشدید عملیات، این فشارها افزایش مییابد و حمایت مردمی از فلسطینیها در کشورهای غربی، دولتها را به اقدامات عملی علیه اسرائیل سوق خواهد داد. تحریم سرمایهگذاری، تعلیق پروژههای مشترک مانند برنامه علمی «هورایزن»، تحریم علمی و فرهنگی و ممنوعیتهای تجاری و تسلیحاتی، از جمله گزینههایی هستند که بهطور جدی مطرحاند.
در سطح دیپلماتیک نیز خطر پیشروی اسرائیل افزایش یافته است. مجمع عمومی سازمان ملل متحد قرار است شش هفته دیگر تشکیل جلسه دهد و کنفرانس مشترک فرانسه و عربستان سعودی آن را زمان مناسبی برای اعلام شناسایی رسمی دولت فلسطینی دانسته است. ادامه جنگ در غزه، بهنوشته اسرائیل هیوم، تقریبا تضمین میکند که چنین تصمیماتی گرفته شده است و قطعنامههای بیشتری علیه اسرائیل در سازمان ملل تصویب میشود.
آزمون بزرگ روابط ترامپ و نتانیاهو
با آنکه دولت ترامپ حمایت کامل خود را از اسرائیل نشان داده، اما این حمایت بهصورت مشروط ادامه دارد. استیو ویتکاف و سخنگویان کاخ سفید بارها جمهوری اسلامی و حماس را مسئول شکست مذاکرات معرفی کردهاند و نتانیاهو نیز تاکید کرده که اقدامات خود را با هماهنگی واشینگتن پیش میبرد.
اما با پیشروی بیشتر عملیات نظامی، این هماهنگی با چالش روبهرو خواهد شد. منابع دیپلماتیک آمریکا میگویند اگر عملیات اسرائیل با شکست مواجه شود یا بیش از حد طول بکشد، ترامپ ناچار به مداخله خواهد شد.
بهگزارش اسرائیل هیوم، واشینگتن و اورشلیم در حال هماهنگی برای اعمال حداکثر فشار نظامی با هدف بازگرداندن حماس به میز مذاکره هستند. شروع عملیات نظامی و سپس بازگشت سریع به گفتگوهای دیپلماتیک، یکی از سناریوهای محتملی است که مورد نظر کاخ سفید است.
ترامپ بهدنبال پیادهسازی سریع چشمانداز خاورمیانهای خود است و حماس و جمهوری اسلامی را بزرگترین موانع این مسیر میداند. عربستان سعودی، مصر و اردن نیز فشارهای سیاسی شدیدی به حماس وارد کردهاند. حتی قطر نیز در کنار حمایت رسانهای، با خلعسلاح حماس موافقت کرده است.
در چنین شرایطی، اگر عملیات اسرائیل به برچیدن کامل حماس منجر شود، واشینگتن و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس از آن حمایت خواهند کرد. اما اگر حماس با الهام از تهران تصمیم بگیرد به مقاومت ادامه دهد، ممکن است بحرانهای سیاسی داخلی و بینالمللی اسرائیل را به نقطهای برساند که نتانیاهو ناچار به توقف عملیات و پذیرش شروط آزادی گروگانها و پایان جنگ شود.
بر اساس این گزارش، مقامهای بریتانیایی تایید کردهاند که از آغاز جنگ میان اسرائیل و حماس، چندین هواپیمای شناسایی بریتانیایی از پایگاههایی در قبرس برخاسته و بر فراز غزه پرواز کردهاند.
این ماموریتها، بهویژه با هدف شناسایی موقعیت گروگانها و انتقال اطلاعات به طرف اسرائیلی انجام شده است.
هرچند وزارت دفاع بریتانیا نوع دقیق هواپیماهای مورد استفاده را اعلام نکرده، دادههای پروازی نشان میدهد که هواپیماهای پیشرفته (شدو آر وان) که در عملیاتهای گذشته نقش کلیدی داشتهاند، تاکنون صدها ماموریت بر فراز غزه انجام دادهاند.
منابع نظامی به جروزالم پست گفتهاند این هواپیماها اکنون به بریتانیا بازگشتهاند و دیگر در پایگاه آکروتیری در قبرس مستقر نیستند، اما پروازهای شناسایی همچنان در حال اجراست.
در بحبوحه تنشهای دیپلماتیک اخیر میان لندن و تلآویو، دولت بریتانیا اعلام کرده اگر اسرائیل اقدام موثری برای مهار بحران انسانی در غزه نکند، در ماه سپتامبر کشور مستقل فلسطین را به رسمیت خواهد شناخت. این تصمیم خشم مقامهای اسرائیلی را بهدنبال داشته و روابط دوجانبه را به پایینترین سطح در سالهای گذشته رسانده است.
با وجود این فضای پرتنش، منابع وزارت دفاع بریتانیا به جروزالم پست گفتهاند که ماموریتهای اطلاعاتی در غزه همچنان ادامه دارد و تنها اطلاعاتی با اسرائیل به اشتراک گذاشته میشود که به یافتن گروگانها کمک کند. به گفته این منابع، هدف این عملیاتها صرفا انسانی و ناظر بر تلاشها برای آزادی گروگانها عنوان شده است.
پیش از این نیز در سال گذشته روزنامه نیویورکتایمز به نقل از دو مقام وزارت دفاع آمریکا گزارش داد که ایالات متحده از سال گذشته پهپادهای شناسایی خود را برای کمک به شناسایی محل نگهداری گروگانها، بر فراز نوار غزه به پرواز درآورده بود.
به گفته این مقامات، ماموریت این پهپادها صرفا اطلاعاتی بوده و در پشتیبانی از عملیات نظامی ارتش اسرائیل نقشی نداشته است.
از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ که گروه حماس با حملهای گسترده به جنوب اسرائیل، بیش از ۲۵۰ نفر را گروگان گرفت، بحران گروگانها به یکی از محورهای اصلی جنگ غزه تبدیل شد. گروگانها شامل شهروندان اسرائیلی، خارجی و دو تابعیتی بودند که برخی از آنها در جریان حمله کشته یا مفقود شدند.
گفته میشود حدود ۲۰ نفر از گروگانها هنوز زندهاند، از جمله تعدادی نظامی. حماس شماری را در گذر زمان آزاد کرد، عمدتا در قالب تبادل اسرا. گزارشها حاکی از آن است که گروگانها در تونلهای زیرزمینی و مناطق مختلف غزه نگهداری میشوند. سرنوشت بسیاری از آنها همچنان نامعلوم است.
در این تحلیل آمده است که «سلاح نهایی» ــ یعنی بمب اتم ــ نهتنها از صحنه منازعات جهانی حذف نشده، بلکه در حال تبدیلشدن به یک ابزار تهدید روزمره در تقابلهای ژئوپلیتیک است.
فارنپالیسی با یادآوری نقلقولی از مایکل هیرش در سالگرد ۷۵ سالگی بمباران هیروشیما مینویسد: «بیش از آنکه از آن فاجعه درس بگیریم، امروز بیش از هر زمان دیگری به تکرار آن نزدیک شدهایم؛ آن هم در حالیکه رهبران کنونی ــ بهویژه دونالد ترامپ ــ خود عاملی برای افزایش خطر شدهاند.»
این نشریه با اشاره به تنشهای فعال میان قدرتهای هستهای مینویسد که از جبهههای شرق اروپا تا شبهقاره هند و شبهجزیره کره، کشورهایی با زرادخانه اتمی درگیر منازعات فعال یا در آستانه درگیری مستقیم با یکدیگر هستند.
در اروپا، روسیه بارها با تهدید به استفاده از تسلیحات هستهای تلاش کرده مانع حمایت نظامی ناتو از اوکراین شود. در آسیا، حمله تروریستی به کشمیر در آوریل گذشته موجب درگیری مسلحانه میان هند و پاکستان شد؛ دو کشوری که پیشزمینهای از جنگهای اتمی بالقوه دارند.
در عین حال، اسرائیل و آمریکا نیز با حمله به تاسیسات هستهای ایران در ژوئن گذشته تلاش کردند برنامه اتمی تهران را متوقف کنند، اما این نگرانی وجود دارد که جمهوری اسلامی پروژه تسلیحاتی خود را از نو آغاز کند.
به نوشته فارنپالیسی، در شرایطی که مذاکرات کنترل تسلیحات در جهان در حال اضمحلال است، تنها راه جلوگیری از فاجعه، ساخت چارچوبهایی برای مدیریت تنش میان قدرتهای هستهای است.
فارنپالیسی با اشاره به تجربه جنگ سرد تاکید میکند که در آن دوره، وجود خطوط ارتباط اضطراری میان واشنگتن و مسکو ــ موسوم به "هاتلاین" ــ عامل کلیدی در مهار بحرانها بود. اما امروز، نهتنها تماس نظامی رسمی میان روسیه و ناتو وجود ندارد، بلکه در جنوب آسیا نیز تماس میان فرماندهان ارشد نظامی هند و پاکستان به دلیل بیاعتمادی متقابل و نبود کانالهای دیپلماتیک بالا دچار اختلال است.
این در حالی است که با وجود تهدیدهای لفظی روسیه، این کشور از حمله به مسیرهای ارسال تسلیحات ناتو به اوکراین اجتناب کرده؛ اقدامی که به تعبیر فارنپالیسی میتواند نشانه کارکرد بازدارندگی هستهای باشد، اما نمیتوان به آن اتکا کرد.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که ایجاد مجدد کانالهای روشن و باثبات ارتباطی، پیش از آغاز بحران، میتواند امکان کاهش سریع تنشها را فراهم کند. نویسندگان پیشنهاد میکنند که هند و پاکستان خطوط ارتباطی مستقیم میان دفاتر نخستوزیر و کانالهای پنهانی میان مشاوران امنیت ملی ایجاد کنند تا در زمان تشدید تنشها، ابزارهای جایگزین برای گفتوگو در اختیار داشته باشند.
فارنپالیسی همچنین از روند فروپاشی رژیمهای عدم اشاعه هستهای، از جمله افول نقش آژانس بینالمللی انرژی اتمی در مواجهه با برنامه ایران، ابراز نگرانی کرده و هشدار میدهد که تهران، این نهاد را بهعنوان ابزار دخالت سیاسی غرب میبیند. این گزارش تاکید میکند که کشورهایی از جنوب جهانی باید از ماموریت غیرسیاسی آژانس حمایت علنی کنند تا اعتماد به آن حفظ شود.
این نشریه با اشاره به بیانیه مشترک سران گروه ۲۰ در سال ۲۰۲۲ که به ابتکار اندونزی منتشر شد، یادآور میشود که قدرتهای بزرگ باید بار دیگر تاکید کنند که استفاده یا تهدید به استفاده از سلاح هستهای «غیرقابلقبول» است. این موضوع باید بهویژه پیش از برگزاری نشست بازنگری معاهده منع گسترش سلاحهای هستهای در سال آینده، مورد تاکید مجدد قرار گیرد.
در پایان این گزارش آمده است: اگرچه از نخستین استفاده نظامی از بمب اتمی در تاریخ ۶ اوت ۱۹۴۵ در هیروشیما، و آخرین مورد آن در ۹ اوت همان سال در ناگازاکی، تاکنون استفاده مجددی از این سلاح مرگبار در جنگ نشده، اما حفظ این رکورد نیازمند اقدامات فوری و هدفمند در حوزه کاهش خطر است. بهگفته فارنپالیسی، اگر جهان در برابر خطرات کنونی بیتفاوت بماند، ممکن است این فاصله هشتاد ساله، پایان ناتمام یک موفقیت تاریخی باشد.
