معجزه آی‌وی‌اف؛ نوزادی با دی‌ان‌ای سه نفر در بریتانیا متولد شد

بهار سال ۲۰۱۸ بود که دو مرد در تهران، نقشه‌ای کوچک ولی خطرناک کشیدند تا حمایتشان را از زنانی که به حجاب اجباری اعتراض داشتند، نشان دهند: رضا خندان، طراح گرافیک و همسر وکیل حقوق بشر سرشناس، نسرین ستوده و پدر دو فرزند و فرهاد میثمی، پزشک، معلم و ناشر کتاب‌های درسی.

رضا و میثم هزاران سنجاق‌سینه گرد سفید و یک ماشین دستی کوچک خریدند که جمله‌ای با رنگ سبز و قرمز بر روی آن‌ها چاپ می‌کرد: «من به حجاب اجباری اعتراض دارم.»

رضا و میثم به نوبت سنجاق‌سینه درست می‌کردند.

سنجاق‌سینه‌هایشان توجه دیگر فعالان مدنی و البته مقام‌های جمهوری اسلامی را هم جلب کرد.

روز ۱۳ ژوئن سال ۲۰۱۸، نسرین ستوده برای دفاع از حقوق زنانی که حجاب اجباری را از سر برداشته بودند، بازداشت شد.

چندی نگذشت که خانه و دفتر رضا و فرهاد هم مورد حمله قرار گرفت و سنجاق‌سینه‌ها ضبط شد.

رضا و فرهاد هر دو به بند مردان همان زندانی که نسرین در آن زندانی بود فرستاده شدند.

رضا پس از ۱۱۱ روز حبس، با قرار وثیقه آزاد شد و نسرین سه سال در زندان ماند و سپس به دلایل پزشکی (یک مشکل قلبی که در اثر ابتلای او به کووید-۱۹ بدتر شده بود) به مرخصی استعلاجی رفت.

فرهاد که به شدت بیمار بود هم ماه فوریه ۲۰۲۳ آزاد شد. پیش از آزادی او، عکس‌های بدن به شدت نحیف که در اثر اعتصاب غذای طولانی به وجود آمده بود، خشم جهانی را برانگیخت.

من نگارنده، جف کافمن و کارگردان یک مستند درباره نسرین ستوده با نام «نسرین» هستم. وقتی من و مارسیا راس، تهیه‌کننده مستند، عکسی از نسرین و رضا و فرهاد در روز آزادی فرهاد از زندان دیدیم، تحت تاثیر دوستی پایدار و مبارزه‌طلبی آن‌ها قرار گرفتیم: در این عکس نسرین سنجاق‌سینه مذکور با پیام «من به حجاب اجباری اعتراض دارم» را به یقه کتش زده بود.

این عکس من و مارسیا را بر آن داشت تا صدها سنجاق‌سینه دقیقا به همان شکل درست کنیم تا حمایتمان را از حقوق هر زن برای انتخاب پوشش، افکار و اعمالش نشان دهیم.

تصمیم ما باعث به راه افتادن کارزاری جهانی شد.

حالا که ایران همچنان متاثر از پس‌لرزه‌های اعتراضات در واکنش به کشته شدن ژینا (مهسا) امینی ۲۲ ساله در بازداشتگاه گشت ارشاد است، من نگارنده، جف کافمن، با نسرین و رضا درباره نقشی که مردم در سراسر جهان می‌توانند در این جنبش بازی کنند و این که چطور می‌توانند آن را زنده نگه دارند، حرف زده‌ام.

جف کافمن: اعتراض به حجاب اجباری چگونه به بخشی مهم از رابطه شما تبدیل شد؟

نسرین ستوده: وقتی من و رضا آشنا شدیم برای مجله‌ای کار می‌کردیم که حول شکل دادن گفت‌وگو درباره مسایل اجتماعی فعالیت می‌کرد. در آن زمان برای مردها معمول بود که فکر کنند باید بر بدن و رفتار زن‌ها سلطه داشته باشند.
وقتی رضا از من خواست با او بیرون بروم به او گفتم: «ببین! باید بدانی که من به حجاب معتقد نیستم.»
رضا جواب داد که (حجاب) مساله‌ای شخصی است و من در انتخاب این که چه می‌کنم آزادم. این روی تصمیم من برای ازدواج با او تاثیر زیادی داشت.

رضا خندان: من شیفته ذهن نسرین، کنش‌گرایی و احساس مسوولیت شهروندی‌اش شدم. وقتی شما به فردیت و آزادی فردی احترام بگذارید، (آن احترام) از حجاب و انتخاب لباس فراتر می‌رود.
من مخالفتی با زنان محجبه ندارم. من مخالف تحمیل حجاب به تمام زنان، فارغ از دین و آداب آنانم. این ( باور من) هم فقط درباره حجاب نیست. من مخالف تحمیل هر دین یا باورم.

نسرین: همین است که من رضا را دوست دارم و ۳۰ سال است او را تحسین می‌کنم!

جف: چرا شما و بقیه حاضرید جانتان را برای مبارزه با حجاب اجباری به خطر بیندازید؟

نسرین: پلیس زنان را از وسط خیابان جمع می‌کند و به باد کتک می‌گیرد، دستگیرشان می‌کند و حتی می‌کشد. چرا؟
حجاب اجباری درباره سلطه بر بدن زنان نیست بلکه برای در اختیار گرفتن توانایی ما برای داشتن افکار (تصمیمات) خودمان است. (حجاب اجباری) هر دو جنس را به دام می‌اندازد.
افرادی مثل رضا و فرهاد میثمی حاضرند برای درست کردن آن سنجاق‌سینه‌ها به زندان بروند و اعتصاب غذا کنند و از ذره‌ذره جانشان مایه بگذارند چون حاضر نیستند ببینند که با زنان و دختران در این کشور چنین برخوردی می‌شود. دلیل من هم همین است. نمی‌توانم رنج مردمم را ببینم.

جف: نسرین! تو صاحب یکی از آخرین سنجاق‌سینه‌های «من به حجاب اجباری اعتراض دارم» در ایران هستی (جمهوری اسلامی باقی آن‌ها را نابود کرده است). این یکی چطوری این همه سال جان سالم به در برد و برای تو ماند؟

نسرین: روزی که برای بازداشتم آمدند رضا مشغول درست کردن همین سنجاق‌سینه‌ها بود و من هم وقتی بازداشت شدم و مرا به زندان بردند یکی از همان‌ها را به یقه کتم زده بودم.
من توی ماشین با پنج افسر، چهار افسر مرد و یک افسر زن بودم. یک افسر مرد مسن‌تر که کنار من نشسته بود پرسید آن چیست به سینه‌ات زده‌ای و من گفتم یک سنجاق‌سینه درباره مخالفت من با حجاب اجباری است. مرد جوابی نداد و کلا حرفم را نشنیده گرفت.
وقتی به زندان رسیدم هنوز سنجاق‌سینه به لباسم بود. تمام مدت فرآیند پذیرش در زندان هم سنجاق به سینه‌ام بود و اصلا آن را از من نگرفتند.
وقتی مرا به سلولم بردند آن را به ملافه‌ای که دور تختم کشیدم زدم.
وقتی باقی زندانی‌ها به دیدنم می‌آمدند نگاه می‌کردند ببینند سنجاق‌سینه هنوز آنجاست.
مقام‌های زندان هم همین‌طور بودند.
سنجاق‌سینه تا آخرین لحظه و تقریبا سه سال در زندان اوین با من بود و وقتی من را به زندان قرچک منتقل کردند گم شد اما کسی یک دانه دیگر از اینها داشت و برای من فرستاد و من هنوز آن را به سینه می‌زنم.

جف: محبوبیت جهانی کارزار این سنجاق‌سینه چه حسی دارد؟

رضا: من که خیلی خوشحالم. جمهوری اسلامی فکر کرده بود اگر آن‌ها را ضبط کند و ما را به زندان بفرستد جلوی پخش شدن این سنجاق‌سینه‌ها را می‌گیرد و تمام ماجراها تمام می‌شود اما دستگیری ما به خبر تبدیل شد و هر کسی از ما خبر می‌گرفت خیلی زود می‌فهمید که به خاطر آن سنجاق‌سینه‌ها و پیامی که روی آن‌ها نقش بسته بوده، بازداشت شده‌ایم.

در نهایت هم تو (جف کافمن) و مارسیا (مارسیا راس، تهیه‌کننده مستند «نسرین») از ماجرا خبردار شدید و به کارزرار ما جان تازه‌ای بخشیدید.
این که هر روز که بیدار می‌شوم عکس مردمی را می‌بینم که سنجاق‌سینه را به لباسشان زده‌اند مرا بسیار خوشحال می‌کند.
در نهایت این (مبارزه) از آنچه ما فکرش را می‌کردیم بسیار فراتر رفت.

نسرین: طی چند سال گذشته من در زندان بودم و متوجه شدم رسانه‌های اجتماعی و فن‌آوری چقدر در مبارزه علیه سرکوب در ایران اهمیت دارد و کارزار سنجاق‌سینه هم بخش خوبی از آن (مبارزه) است.
تغییر واقعی از داخل آغاز می‌شود اما دموکراسی در بقیه جهان می‌تواند خلا آن در اینجا را پر کند.
متاسفانه رای دادن در ایران شوخی‌ای بیش نیست. مقام رهبر دائمی است. رییس‌جمهوری هم فقط عروسک خیمه‌شب‌بازی اوست. چشم ما به جهان است.
همین است که وقتی بقیه ملت‌ها سرانشان را انتخاب می‌کنند، موضع‌گیری نامزدهای انتخاباتی درباره حقوق بشر مهم است چون آنچه آنان بکنند در نهایت بر زندگی ایرانیان تاثیرگذار خواهد بود.
مثلا وقتی من بازداشت شدم، رضا و فرهاد سنجاق‌سینه «من به حجاب اجباری اعتراض دارم» را درست کردند به امید این که مردم آن را به سینه بزنند. (مردم) نمی‌دانستند که چنین کاری چه تاثیری خواهد داشت!
ما خوشحالیم که این سنجاق‌سینه‌ها راهشان را به جهان پیدا کرده‌اند. این فوق‌العاده است.

جف: به نظر شما احتمال تغییر در ایران چقدر است؟

رضا: جنبشی که در پی مرگ مهسا امینی آغاز شد حاصل دهه‌ها سال کار و تلاش زنان و فعالان مدنی در ایران بود. بی‌گمان جنبش «زن، زندگی، آزادی» تاثیر شگرفی داشته اما یک آغاز قدرتمند به معنای یک پایان پیروزمندانه نیست.
بزرگ‌ترین نگرانی من این است که این جنبش به دست گروهی کوچک و صاحب‌نفوذ در خارج ایران که به گرد ولیعهد رضا پهلوی شکل گرفته‌اند، ربوده شود. گوش رسانه‌های خارجی به آن‌هاست، آن‌ها بسیار ثروتمند و فرصت‌طلب هستند و ارتباطات قدرتمندی دارند.
اما آن‌ها از ملت ایران و فعالانی که در این جنبش فعالیت دارند منفصل‌اند.
ترس من عبور (ایران) از رژیم مذهبی به دیکتاتوری سکولار است.

نسرین: فکر می‌کنم تنها تغییر مثبت از مسیر رفراندمی آزاد و عادلانه می‌گذرد که طبق استانداردهای جهانی باشد و در آن هر کسی حق داشته باشد نظر خود را آزادانه ابراز کند.
بزرگ‌ترین نگرانی حاضر مسموم کردن صدها دانش‌آموز دختر در سراسر ایران است و این که هیچ اقدامی برای متوقف کردن آن انجام نمی‌گیرد.
مدارس دخترانه در این کشور صدها سال پیش با همت زنان شجاع دایر شد و پیش از آن، هیچ دسترسی‌‌ای به چنین مدارسی وجود نداشت.
امروز می‌بینیم که دختران به دست حکومتی طالبان‌مانند، مسموم و مرعوب می‌شوند.
کلمات بیانگر عمق اندوه ما نیستند.
طی جنبش مدنی در ایالات متحده، آمریکایی‌ها فرصت آن را داشتند تا نگاهی به خودشان بیندازند و از خود بپرسند که چگونه ملتی اجازه چنین رفتاری با سیاهپوستان را به خود می‌دهد؟ این همان سوالی است که ما باید در ایران از خودمان بپرسیم: چه‌جور جامعه‌ای فرزندانش را به مدرسه می‌فرستد که آنجا مسموم شوند؟
در دراز مدت، نگرانی من از بابت آزادی و دموکراسی در ایران است. فرض بگیریم که رفراندومی آزاد و عادلانه اتفاق بیفتد. اما پس از آن چه خواهد شد؟ آیا خواهیم توانست از دموکراسی‌ای که به دست آورده‌ایم پاسداری کنیم؟ امیدوارم که بتوانیم. امیدوارم.

زن وارد اتاق می‌شود و می‌گوید: «بابا! برایت چای آوردم.»

مرد می‌گوید: «کی شما را داخل راه داده؟ پس دخترم کجاست؟»

زن در پاسخ می‌گوید: «بابا منم، دخترت ...»

مرد می‌گوید: «بهتر نیست این‌جا را ترک کنی؟ اگر نه زنگ می‌زنم به پلیس ...»

زن به چشم‌های وحشت‌زده پدر خیره می‌شود. یادش می‌آید او همان مردی است که روزی برای اولین بار به پارک بردش تا دوچرخه‌سواری کند.

شاید آن وقت با خودش فکر کرده بود: «پدر من چقدر قوی است. او همه‌چیز را می‌داند و کنار او نگران زمین خوردن نیستم ...»

زن به آرامی به پدرش نزدیک می‌شود و دستان بزرگ او را در دست می‌گیرد. در حالی که بغضش را فرو می‌خورد، به او می‌گوید: «چیزی نیست بابا! من این‌جا هستم. همیشه این‌جا هستم ...»

احساسات و خاطرات ما هستند که بخش اصلی شخصیتمان را تشکیل می‌دهند.

حالا یک لحظه چشمانتان را ببندید و سعی کنید بدون در نظر گرفتن خاطراتتان از سنین کودکی تا امروز، تعریفی از خودتان ارائه دهید. چه احساسی دارید؟ کار سخت و حتی وحشتناکی به می‌رسد. این‌طور نیست؟

این وحشت برای کسانی که با مشکل حواس‌پرتی به پزشک مراجعه می‌کنند و تشخیص بیماری آلزایمر می‌گیرند، غیرقابل تصور است. از آن ناامیدکننده‌تر این است که کمی پس از پیشرفت بیماری، آن‌ها دیگر حتی «نمی‌دانند» فراموشی گرفته‌اند.

پس از ورود داروی جدید درمان آلزایمر به بازار، روزنامه «گاردین» سراغ سه نفر از کسانی رفته است که شاهد رنج عزیزان مبتلا به آلزایمر خود بوده‌اند تا نظر آن‌ها را در مورد این درمان جدید جویا شود.

اکنون پس از ۲۰ سال و در عرض ۱۲ ماه، دو داروی جدید وارد بازار شده است؛ داروهایی که به نظر می‌رسد پیشرفت بیماری را کند می‌کنند: «لِکَنِمَب» که نرخ زوال شناختی را در بیماران مبتلا به آلزایمر اولیه تا ۲۷ درصد کم می‌کند و «دونانِمَب» که نرخ رشد بیماری را تا ۳۰ درصد کاهش می‌دهد.

دیو شپرد، ساکن شهر دوون:

تشخیص آلزایمر زودرس برای همسرم، کاترینا، زمانی که تنها ۵۸ سال داشت، داده شد. او اکنون در خانه مراقبتی دولتی زندگی می‌کند.

من با آن‌چه برای همسرم اتفاق افتاده کنار آمده‌‌ام اما فکر کردن به این موضوع که این دارو می‌تواند جلوی رنج کشیدن سایر مبتلایان و خانواده‌های آن‌ها را بگیرد، موجب خوشحالی من است.

آلزایمر یک بیماری پیش‌رونده و بی‌رحم است و خانواده بیماران، شاهد آن هستند که عزیزانشان کم‌کم بد و بدتر می‌شوند.

شروع بیماری و زمانی که هنوز نمی‌دانید مشکلی وجود دارد، بسیار وحشتناک است. من هنوز هم احساس گناه می‌کنم زیرا وقتی کاترینا چیزهایی را فراموش می‌کرد، مدام همان سوالات را می‌پرسید یا کاری را می‌کرد که هزاران بار انجام داده بود، عصبانی می‌شدم.

من فکر می‌کردم او تمرکز ندارد و با عصبانیت با او رفتار می‌کردم. حالا از فکر کردن به این که آن زمان همسرم چقدر وحشت‌زده بوده و واکنش‌های من همه‌چیز را برای او ترسناک‌تر کرده است، قلبم به درد می‌آید.

وقتی شریک زندگی شما آلزایمر داشته باشد همه چیز تغییر می‌کند. در نهایت شما به یک مراقبِ ۲۴ ساعته تبدیل می‌شوید. نمی‌توانستم او را تنها بگذارم چون او نمی‌توانست به آشپزخانه رفته یا به تنهایی از پله‌ها بالا برود زیرا تعادل خودش را از دست داده بود.

دنیای من هم به اندازه دنیای کاترینا کوچک شده بود: ما بودیم و چهار دیواری‌مان.

به نظر من این دارو در صورتی می‌تواند فوق‌العاده باشد که روند تشخیص سریع‌تر اتفاق بیافتد.

تشخیص آلزایمر می‌تواند بسیار طولانی شود. شش ماه طول کشید تا کاترینا را متقاعد کنم برای تشخیص به بیمارستان برود. در آن مرحله پزشکان به ما گفتند که مشکلی وجود ندارد.

شش ماه دیگر هم طول کشید تا کاترینا با مراجعه به متخصص دیگری موافقت کند.

در نهایت بیماری او را تشخیص دادند اما در آن زمان حتی اگر داروهایی که از آن حرف می‌زنید وجود داشتند هم نمی‌توانستند آسیب وارد شده به مغز کاترینا را جبران کنند.

فرناندو ماررو، ساکن شهر واندزورث:

آلزایمر در خانواده ما به شدت ارثی است. بیشتر دایی‌ها و خاله‌های مسن من به دلیل ابتلا به این بیماری فوت کردند و حالا مادرم هم به آلزایمر دچار شده است.

یکی از دایی‌هایم پیش از ابتلا به سه زبان صحبت می‌کرد. دایی دیگرم پس از تشخیص، وحشت‌زده شده بود. او به من گفت: «از این که دیگر نتوانم کسی را بشناسم خیلی می‌ترسم.»

می‌توانستم وحشت و نگرانی را در چشمانش ببینم و درست هم می‌گفت: وقتی هفته بعد به دیدنش رفتم، او دیگر قادر به شناخت اطرافیان خود نبود.

خود من برای جلوگیری از ابتلا به آلزایمر آن‌قدر روی اصول سفت‌ و سختی زندگی می‌کنم که دوستانم به من می‌خندند. اما این‌گونه زندگی کردن به من کمک می‌کند تا چیزها را فراموش نکنم زیرا وقتی چیزی را فراموش می‌کنم مضطرب می‌شوم.

مجلات پزشکی را برای یافتن توصیه‌های جدید علمی مطالعه می‌کنم و حتی زمانی که خسته‌ام، می‌نویسم، می‌خوانم، جدول کلمات متقاطع یا سودوکو حل می‌کنم، به دو زبان صحبت می‌کنم، ورزش می‌کنم و هر زمان که چیزی می‌خورم، اطمینان حاصل می‌کنم که برای سلامت مغزم مفید باشد.

این‌گونه زندگی کردن برای من استرس زیادی دارد. می‌خواهم این داروی جدید را امتحان کنم. می‌دانم مصرف این قرص هنوز به این سادگی نیست و عوارض جانبی آن ممکن است مشکل‌ساز باشند اما از طرفی می‌تواند خیالم را تا حدودی راحت کند.

با دیدن رنج عزیزانم می‌توانم بگویم فراموشی بی‌رحمانه‌ترین نوع بیماری است.

تماشای عزیزانتان که روزبه‌روز با کاهش حواس شناختی روبه‌رو می‌شوند وحشتناک است.

جکی فیلدز، ساکن شهر چلمسفورد:

شوهرم «جان»، سه سال پیش بر اثر آلزایمر درگذشت. پزشکان بیماری او را در سال ۲۰۱۰ و سه سال پس از ابتلا تشخیص دادند.

دوست داشتن کسی که آلزایمر دارد شکنجه است. اولین چیزی که اتفاق می‌افتد این است که آن‌ها هر گونه احساس هم‌دلی را از دست می‌دهند. برای من، نگاه کردن به چشمان بی‌عاطفه و بی‌احساس مردی که ۵۰ سال از زندگی‌ام را با او شریک بودم، ویران‌کننده بود.

آن‌ها تمام تاریخ‌های مشترکتان را فراموش می‌کنند. وقتی این اتفاق می‌افتد، قسمتی از شما نیز می‌میرد. این بدان معنی است که دیگر کسی که عاشقش هستید شما را نمی‌شناسد و آن‌جاست که احساس ناامیدی و تنهایی وجودتان را فرا می‌گیرد.

جان همیشه مرد فعالی بود و همین، نگهداری از او را بسیار سخت کرد زیرا همیشه در تلاش بود تا از خانه بیرون برود. مجبور شدم روی درها قفل بگذارم و اطراف خانه حصار نصب کنم.

داخل خانه مدام دنبالم می‌آمد. یک‌بار قیچی آشپزخانه را برداشت و یک حوله را مربع مربع قیچی کرد. کارد و چنگال‌ها را با احتیاط می‌پیچید و در جاهایی غیرمعمول پنهان می‌کرد. حتی یک بار کنترل از راه دور را روی شعله گاز گذاشت. مجبور شدم روی در آشپزخانه قفل بگذارم زیرا بودن در آشپزخانه برای همسرم امن نبود. خانه‌مان برای حفاظت از جان، به زندان تبدیل شده بود.

در مدت بیماری همسرم، هر احساسی از افسردگی تام تا خشم مطلق را پشت سر گذاشتم.

وقتی درباره این قرص خواندم، به این فکر کردم که در چنین درمان‌هایی باید احساس کسانی که از افراد مبتلا به آلزایمر مراقبت می‌کنند هم در نظر گرفته شود. ما آن‌قدر ناامیدیم که حاضریم برای جلوگیری از فاجعه‌ای که برای عزیزانمان رخ داده هر کاری انجام دهیم. برای همین، فوق‌العاده آسیب‌پذیر هستیم.

تا امروز بیش از ۱۰۰ شکل مختلف از زوال عقل شناسایی شده که از ۸۵۰ هزار مبتلا به آن در بریتانیا، حدود ۵۰۰ هزار نفرشان آلزایمر دارند و با این دارو، فقط برخی از آن‌ها را می‌توان درمان کرد.

این دارو یک قدم رو به جلو است اما باید بسیار مراقب بود که با «امید» افراد بازی نکند.

آلزایمر شایع‌ترین علت زوال عقل و یکی از بزرگ‌ترین تهدیدات سلامتی در جهان است.

طبق پیش‌بینی‌ها، تعداد افراد مبتلا به زوال عقل در سراسر جهان تا سال ۲۰۵۰ تقریبا سه برابر شده و به ۱۵۳ میلیون نفر می‌رسد.

مبتلایان به زوال عقل عزیزان کسانی‌اند که زندگی آن‌ها هم با چنین تشخیصی از هم می‌پاشد زیرا مجبور می‌شوند شاهد تن دادن عزیز خود به این بیماری باشند در حالی که زندگی خودشان هم به آرامی محو می‌شود زیرا این بیماری یک عمر خاطرات مشترک را از مغز شریک زندگی، والدین یا دوستان پاک می‌کند و توانایی‌‌ها برای تجربه احساسات و تغییر شخصیت را از بین می‌برد.

این است که کشف داروی جدید «دونانمب» با کاهش سرعت پیشرفت آلزایمر به یک‌سوم، مجالی برای امید و شادی محسوب می‌شود.

از جمله آخرین موارد اعدام‌ها در ایران، به دار آویختن مجید کاظمی، صالح میرهاشمی و سعید یعقوبی، سه نفر از متهمان پرونده موسوم به «خانه اصفهان» در سحرگاه روز جمعه ۲۹ اردیبهشت بود.

پس از انتشار خبر اعدام کاظمی، میرهاشمی و یعقوبی، سه معترض زندانی در زندان دستگرد اصفهان، مردم شهرهای مختلف ایران به خیابان‌ها آمده و با شعاردهی، آتش‌ زدن نمادهای حکومت و سایر شیوه‌های اعتراضی، بر عزم خود برای سرنگون کردن جمهوری اسلامی تاکید کردند و علیه مجازات اعدام‌‌ شعار دادند.

گرچه مردم علیه اعدام معترضان شعار می‌دهند اما وب‌سایت «هیومن‌ رایتز کری‌یرز» سراغ پاسخ این سوال رفته که چرا مجازات اعدام اساسا نباید وجود داشته باشد؟

گسترش لغو اعدام

بیش از ۷۰ درصد کشورهای جهان مجازات اعدام را لغو کرده‌اند اما مجازات مرگ هنوز در ایران، چین، ژاپن، عربستان سعودی، آمریکا و ... وجود دارد.

در آمریکا، بر سر این که آیا مجازات اعدام باید وجود داشته باشد یا نه اختلاف‌نظراتی وجود دارد و نظرات متفاوتی درباره این که آیا اعدام باید بماند، لغو شود یا با صدور مهلت قانونی، به تعویق انداخته شود، مطرح است.

از سال ۲۰۱۹ بدین سو، ایالت‌های نیوهمپشر، کلرادو و ویرجینیا در ایالات متحده به مجازات اعدام پایان داده‌اند.

اما در کل آمریکایی‌ها درباره مجازات اعدام چه فکر می‌کنند؟

طبق نظرسنجی موسسه گالوپ در سال ۲۰۲۱، ۵۴ درصد آمریکایی‌ها با مجازات مرگ موافق و تنها ۴۱ درصد جوانان ۱۸ تا ۳۴ سال موافق لغو مجازات اعدام بوده‌اند.

اما چرا کشورها باید به چنین مجازاتی پایان دهند؟

نگاهی بیندازیم به پنج دلیل که چرا مجازات اعدام از اساس اشتباه است:

۱. مجازات اعدام غیرانسانی است

شیوه‌های اعدام در جهان شامل تیرباران، اعدام با طناب دار و صندلی الکتریکی یا تزریق ماده کشنده است.

آیا این راه‌ها بی‌رحمانه و غیرمعمول نیستند؟ مخالفان اعدام در استدلال‌هایشان برای لغو این مجازات به مفاد کنوانسیون منع شکنجه و دیگر رفتارها یا مجازات‌های بی‌رحمانه استناد می‌کنند که توافق‌نامه‌ای بین‌المللی است و هدف از آن جلوگیری از اعمالی است که غیرانسانی انگاشته می‌شوند.

گرچه در این کنوانسیون موضعی در برابر اعدام اتخاذ نشده اما بسیاری از مخالفان اعدام بر این باورند که اعدام هم باید در جرگه مجازات‌هایی قرار بگیرد که در این کنوانسیون آمده است.

برخی ادعا می‌کنند اعدام می‌تواند «انسانی» انجام شود اما همچنان مشکل جان کندن برخی زندانیان تا زمان مردن آنان را در نظر نمی‌گیرند.

طبق تحقیقات، سه درصد اعدام‌ها بین سال‌های ۱۸۹۰ تا ۲۰۲۰ در آمریکا آنچنان که باید پیش نرفتند. و این به چه معناست؟

این یعنی برای کشتن یک زندانی زجر فراوانی به او تحمیل می‌شود.

اعدام با تزریق کشنده بالاترین نرخ اشتباه در فرآیند اعدام را دارد و هر چقدر هم که گزینه معمولی در اجرای حکم اعدام باشد، وقتی تزریق درست پیش نرود، می‌تواند مدت زیادی طول بکشد تا زندانی بمیرد و نمونه‌های آن هم کم نبوده است.

۲. سهم برخی از اعدام، بیش از بعضی دیگر است

مجازات اعدام نمونه خوبی از اجرای بی‌چون‌ و چرای عدالت نیست چون طبق آمار سازمان ملل، سهم فقرا از مجازات اعدام در جهان بیشتر است و برای آن چند دلیل وجود دارد: یک این که افراد فقیر بیشتر از سوی پلیس هدف قرار داده می‌شوند. دو این که توانایی مالی پرداختن حق‌الزحمه یک وکیل خوب را ندارند و اغلب تا بتوانند از کمک قانونی مجانی در برگزاری دادگاه عادلانه استفاده کنند، کار از کار گذشته است.

در ایالات متحده، مساله نژاد بزرگ‌ترین نگرانی برای مخالفان اعدام است. طبق پژوهش‌ها، ۳۵ درصد افرادی که طی ۴۰ سال گذشته در ایالات متحده اعدام شده‌اند سیاه‌پوست بوده‌اند در حالی که آمریکاییان سیاه‌پوست تنها ۱۳ درصد جمعیت این کشور را تشکیل می‌دهند. پس چنین آماری چطور با عقل جور درمی‌آید؟

نتیجه موشکافی بیشتر محققان در پاسخ به این سوال نشان می‌دهد در چنین آماری، رد پای تبعیض نژادی پیداست و انبوهی پژوهش حاکی از سوگیری نژادی در صدور و اجرای احکام اعدام در آمریکاست.

۳. مجازات اعدام گاه ابزار سلطه است نه عدالت

مجازات مرگ قرار است تنها مجازات جدی‌ترین جرایم همچون قتل باشد اما در عمل در سراسر جهان، حکومت‌ها مجازات اعدام را در پاسخ به جرایمی که در آن کشتاری در کار نبوده به کار بسته‌اند. طبق آمار سازمان عفو بین‌الملل، سال ۲۰۲۲ سال وحشتناکی در مجازات اعدام بوده؛ در این سال کشورها مجازات اعدام را به عنوان سلاحی در مقابل معترضان، اقلیت‌ها و دیگر دشمنان سیاسی‌شان به کار گرفته‌اند.

اعدام‌های گسترده به دست جمهوری اسلامی در ایران از زمان انقلاب سال ۵۷ آغاز شد و سال ۲۰۲۱ پس از چند سال روند کاهشی، بار دیگر شمار اعدام‌ها افزایش یافت.

مجازات اعدام در ایران برای جرایمی مثل قاچاق مواد مخدر، جرایم مالی، سرقت مسلحانه، روابط همجنسگرایانه و خارج ازدواج و «افساد فی‌الارض» در نظر گرفته شده است.

طبق گزارش‌‌ سازمان عفو بین‌الملل، جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۲ هم دست‌کم ۵۷۶ نفر را اعدام کرده است

در سال ۲۰۲۱، ۳۳۳ نفر در ایران اعدام شدند که شمار آنانی که «به دلیل ارتکاب جرایم مرتبط با موادمخدر» اعدام شدند تا پنج برابر بیشتر از سال ۲۰۲۰ بود.

در میانمار، هنگامی که ارتش قدرت را در دست گرفت، دادگاه‌هایی بدون حق درخواست تجدیدنظر برگزار کرد که در آن‌ها ۹۰ نفر محکوم به مرگ شدند که بسیاری از آن‌ها معترض و خبرنگار بودند.

روشن است که بسیاری حکومت‌ها به اجرای عدالت علاقه‌ای ندارند بلکه از اعدام به عنوان ابزار سرکوب و کنترل استفاده می‌کنند تا با اعدام‌های خودسرانه تعریف خودشان را از آنچه در جامعه قابل قبول است یا نیست، ارائه دهند که این امر شهروندان چنین کشورهایی را در رعب و ترس نگه می‌دارد و حقوق انسانی آنان را نقض می‌کند.

این است که وجود اعدام به عنوان نوعی مجازات، به حکومت‌های فاسد اجازه می‌دهد چنین مجازاتی را در راستای اهداف خودشان به کار بگیرند.

۴. «که نتوان سر کشته پیوند کرد»؛ در صورت اعدام ناعادلانه، نمی‌توان مرده را زنده کرد

چیزی که مجازات اعدام را از مجازات حبس ابد متمایز می‌کند این است که حتی اگر پس از اعدام فرد، اطلاعاتی دال بر بی‌گناهی او پیدا شود، فرد اعدام‌ شده را نمی‌توان به زندگی برگرداند.

نتیجه تحقیقات یک پژوهشگر حوزه حقوق در آمریکا در سال ۲۰۰۰ نشان داد که نرخ اشتباه در صدور حکم اعدام در آمریکا بسیار بالاست. نرخ چنین اشتباهی در ۹۰ درصد ایالت‌های آمریکا که مجازات اعدام در آن‌ها قانونی است بیش از ۵۲ درصد و در ۸۵ درصد ایالات هم نرخ اشتباه بالاتر از ۶۰ درصد بوده است.

تحقیقات جدیدتر در سال ۲۰۱۴ و با استناد به داده‌های جمع‌ شده بین سال ۱۹۷۳ تا ۲۰۰۴ نشان داد که یک نفر از هر ۲۵ نفر در آمریکا، احتمالا اشتباها اعدام شده است.

طبق دیگر مستندات معتبر نیز سیستم قضایی با ارتکاب اشتباهات متعدد، بسیار مشکل‌دار است و سیستمی نیست که بتوان به آن برای اجرای مجازاتی مثل مجازات اعدام اعتماد کرد.

۵.اعدام دردی از کاهش آمار جرم و جنایت دوا نمی‌کند

بعضی افراد قبول دارند که مجازات مرگ مجازات درستی نیست اما معتقدند «اگر» از وقوع جرم و جنایت جلوگیری می‌کند، چرا نه؟

اما چنین اظهارنظری یک «اگر» بزرگ در خود دارد.

خوشبختانه در این زمینه هم پژوهش‌هایی انجام شده که نشان می‌دهد مجازات اعدام تاثیری در کم شدن جرم و جنایت ندارد.

طبق آمار«مرکز اطلاعات مجازات اعدام»، در آن ایالت‌های آمریکا که مجازات مرگ در آن‌ها وجود ندارد، نرخ قتل پایین‌تر است.

اما چرا اعدام از بروز جرم و جنایت پیشگیری نمی‌کند؟

پاسخ شاید در روان انسانی نهفته باشد که مرتکب جرم و جنایت می‌شود.

طبق یک مقاله منتشر شده روی وب‌سایت «روان‌شناسی امروز»، بیشتر مجرمانی که مرتکب جرم می‌شوند در حین ارتکاب جرم و جنایت، رفتار معقولی از خود نشان نمی‌دهند: سلامت روان، سوءمصرف مواد و تروما از دلایل اصلی ارتکاب جرم و جنایت هستند.

۴۳ درصد زندانیان در ایالات متحده‌ مشکل سلامت روان و ۶۵ درصد هم مشکل سوءمصرف مواد دارند. در برخی موارد هم عامل ارتکاب جرم، خشم، افسردگی، مصرف مواد یا الکل است که در آن فرد مجرم به تبعات جرم خود آگاه نیست. گاهی هم تروما و فقر با بروز جرم مرتبط است که مجازات، جواب این گونه جرایم نیست.

با در نظر گرفتن حتی همین پنج مورد، مجازات اعدام غیرانسانی، تبعیض‌آمیز، خودسرانه و بی‌فایده است. پس چرا باید اصلا وجود داشته باشد؟

این مجازات در حال محو شدن از روی کره زمین است و بهتر است کشورهایی که هنوز به آن دلبستگی و وابستگی دارند هم مجازات مرگ را هر چه زودتر لغو کنند.

محققان داده‌های جمع‌آوری‌شده از ۲۹ کشور جهان را برای بررسی اثرات احتمالی تبعیض‌های روا شده در کودکی بر مغز زنان مورد پژوهش قرار دادند.

پیش از انتشار این پژوهش، تحقیقاتی در حوزه‌های مشابه به منظور بررسی احتمال تاثیر تبعیض جنسیتی بر عملکرد مغز انجام شده بود که نشان می‌داد این‌گونه تبعیض‌ به مشکلات سلامت روان و موفقیت‌های کمتر تحصیلی منجر می‌شود.

برای بررسی بیشتر اما محققان داده‌هایی را از ام‌آرآی مغزی هفت هزار و ۸۷۶ نفر در ۲۹ کشور جهان جمع‌آوری کردند.

علاوه بر در نظر گرفتن «موقعیت اجتماعی و سطح تحصیلات»، محققان به‌عنوان بخشی از پژوهش، شاخص‌های نابرابری را هم محاسبه کردند تا میزان تبعیض جنسیتی مرتبط با هر کشور را بررسی کنند.

نتایج این پژوهش در ژورنال «پیشرفت آکادمی ملی علوم» منتشر شد و الگویی را نشان داد مبنی بر این که سه بخش مغز زنان در کشورهایی با شاخص نابرابری بالاتر، کوچک‌تر از همان سه بخش مغز در زنانی است که در کشورهایی با «نابرابری جنسیتی کمتر» بزرگ شده‌اند.

همچنین یافته‌ها نشان دادند هر‌ چه عدد شاخص نابرابری در کشوری «بالاتر» باشد، آن سه بخش مغز زنان در آن کشورها «کوچک‌تر» است.

هر سه بخشِ متاثر از تبعیض جنسیتی، در نیم‌کره راست مغز واقع شده و قسمتی از قشر حدقه‌ای پیش‌پیشانی، بخشی از قشر پس‌سری و بخشی از سینگولیت مغز را تشکیل می‌دهند.

این سه بخش مغز در کودکان دختر و پسر در اثر «شرایط ناگوار در کودکی» نیز تغییر می‌کنند.

بر اساس گزارش پژوهشگران تحقیق مذکور، اگر رهبران کشورها باور داشته باشند زنان هوش کمتری از مردان دارند، قانون و مناسبات اجتماعی حاکم بر آن جوامع می‌تواند به تبعیض جنسیتی بینجامد که به مغز زنان در هنگام رشد لطمه می‌زند و طی چنین فرآیندی، بر هوش آنان هم واقعا تاثیر خواهد گذاشت.

طبق پیشنهاد محققان این پژوهش، برای جلوگیری از بروز چنین آسیبی به مغز زنان، سران کشورها باید با رد کلیشه‌های جنسیتی، این چرخه معیوب را در هم بشکنند.

طبق بیلبوردهایی که در خیابان‌های تهران بزرگ نصب شده‌اند، زنان باید برای احترام به مادرانشان «حجاب اجباری» بر سر بگذارند اما احتمالا برای نخستین بار پس از روزهای پرآشوب انقلاب ۵۷ است که بیشتر زنان -از جوان و مسن- انتخاب کرده‌اند روسری سر نکنند.

چنین حریف طلبیدن آشکار حکومت از سوی زنان، ماه‌ها پس از شروع اعتراضات در ایران است و با آن که به نظر می‌رسد اعتراضات خوابیده اما انتخاب زنان برای برداشتن حجاب از سر، چالش جدیدی برای حکومت مذهبی است.

جمهوری اسلامی در واکنش به تهدید روی آورده و بعضی کسب‌وکارها را که به زنان بدون حجاب اجباری خدمات ارائه کرده‌اند، تخته کرده است.

اما بنا بر نظر تحلیلگران در ایران، اگر حکومت پا روی دم شهروندان بگذارد، می‌تواند آتش اعتراضات را بار دیگر شعله‌ور کند.

زنان در ایران می‌گویند جانشان به لبشان رسیده و فارغ از عواقب برداشتن حجاب، برای آزادی‌ خود و آینده‌ای بهتر برای دخترانشان می‌جنگند.

بعضی معتقدند هر چه زنان بیشتری به جمع زنان بدون روسری بپیوندند، مهار بی‌حجابی برای حکومت دشوارتر خواهد شد.

شروین، دانشجوی ۲۳ ساله ساکن تهران می‌گوید: «می‌خواهند همه کسب‌وکارها را تعطیل کنند؟»

او می‌گوید اگر زنی بدون حجاب به پاسگاه پلیس برود، پاسگاه را هم می‌بندند؟

ویدای ۲۹ ساله هم می‌گوید که تصمیم او و دوستانش برای روسری سر نکردن در خیابان فراتر از روسری است و پیامی برای حکومت است مبنی بر این که :«دست از سر ما بردار!»

ایران و کشور همسایه‌اش افغانستان، تنها کشورهایی هستند که حجاب در همه فضاهای عمومی آن اجباری است.

پیش از آغاز خیزش انقلابی ایرانیان، زنان بدون روسری در کوچه و خیابان دیده نمی‌شدند؛ گرچه روسری برخی گاهی روی شانه‌هایشان می‌افتاد. حالا اما دیدن زنان بدون روسری در مناطقی از تهران منظره‌ای عادی است.

۴۰ سال پس از انقلاب ۵۷، بسیاری از زنان در تهران بدون روسری دیده می‌شوند و حکومت که در ابتدای خیزش انقلابی سعی داشت از برخورد مستقیم با آنان خودداری کند، حالا چند هفته‌ای است که حلقه سرکوب رابه گرد زنان تنگ‌تر کرده است.

چندین هفته پیش، مرکز خرید ۲۳ طبقه‌ای اپال در شمال تهران هم به بهانه «بی‌حجابی زنان» تعطیل شد.

کسری، فروشنده ۳۲ ساله لباس در مرکز خرید اپال می‌گوید که چنین برخوردی تنبیه دسته‌جمعی است.

او اظهار تعجب می‌کند که مرکز خریدی با صدها کاسب سر چندین تار موی مشتریان بسته شده است.

یک تحلیگر سیاسی اما هشدار می‌دهد کاسبانی که در زمان اعتراضات پس از کشته شدن ژینا (مهسا) امینی ساکت مانده بودند، ممکن است این بار (در مقابل تعطیل کردن کسب‌وکارها) سکوت نکنند.

به نظر می‌رسد سرکوب زنان از سوی حکومت در آینده شدت خواهد گرفت.

از سوی دیگر دیپلماسی جهانی با جمهوری اسلامی هم به ایستایی دچار شده و به همین دلیل باز ممکن است اعتراضات شدت بیابد.

ثریای ۳۳ ساله می‌گوید که او همین حالا هم با برداشتن حجاب برای هدفی بزرگ‌تر می‌جنگد.

او در راه رساندن دختر هفت ساله‌اش به مدرسه به آسوشیتدپرس می‌گوید که نمی‌خواهد دخترش تحت همان فشار ایدئولوژیکی باشد که او و هم‌نسلانش متحمل شده‌اند.

او تاکید می‌کند که این انتخاب به منظور رساندن دخترش به آینده‌ای بهتر است.