از زمان تهاجم روسیه به اوکراین و روانه شدن تانکهای روسی به شهرهای این کشور از جمله ملیتوپل، روزنامهنگاران، فعالان حقوق بشر، سیاستمداران، شخصیتهای شناختهشده و ساکنان مناطق تحت اشغال روسیه از خیابانها و از خانههایشان ربوده و ناپدید شدند.
سیانان در گزارشی به این موضوع پرداخته و مینویسد پس از ربوده شدن چندین روزنامهنگار، رسانههای بزرگ در منطقه مجبور شدند فعالیتهای خود را متوقف کنند و دسترسی به برخی وبسایتها غیرممکن شده است زیرا رسانهها مجبور بودند بین امنیت روزنامهنگاران خود و گزارش اخبار جنگ یکی را انتخاب کنند.
اکنون به جای پوشش اخبار جنگ، آنچه از برجهای تلویزیون محلی، ایستگاههای رادیویی و کانالهای تلگرام پخش میشود تبلیغات دولت روسیه است.
پس از ربوده شدن شهردار ملیتوپل در ۱۱ مارس، گالینا دانیلچنکو، سیاستمدار حامی روسیه که جایگزین او شد، این بیانیه را از رسانهها پخش کرد: «وظیفه اصلی ما این است که همه مکانیسمها را با واقعیت جدید تنظیم کنیم تا هر چه زودتر زندگی به روش جدید را آغاز کنیم.»
یه نوشته سیانان، ربودن مقامهای محلی، انتصاب شوراهای ساختگی و استخدام افرادی که برای ایجاد فضای هرج و مرج و ترس با روسها همکاری میکنند همه یک پیام روشن دارد و آن این است که مرحله بعدی جنگ، اشغال اوکراین است. اما آن راهبردهای پساتهاجمی که پوتین برای الحاق کریمه در سال ۲۰۱۴ و در دونتسک و لوهانسک به عنوان دو منطقه از اوکراین که جداییطلبان طرفدار روسیه در آن بخشهایی از مردم محلی را به وحشت انداختند و رژیمهای دست نشانده ایجاد کردند این بار دیگر کارساز نخواهد بود.
در ملیتوپل، خرسون و سایر مناطقی که اکنون تحت تهاجم روسیهاند، اوکراینیها در حال مقابله با اشغال روسیه هستند. مردم برای اعتراض به خیابانها میآیند، زنگ خطر را در مورد بازداشتهای خودسرانه و همچنین انتشار اخبار نادرست به صدا در میآورند و سیاستهای فریبکارانه مسکو را افشا میکنند.
مردم اوکراین یک واقعیت تلخ را برای پوتین که معتقد بود در این جنگ به سرعت پیروز خواهد شد روشن کردهاند؛ آنها به پوتین نشان دادند که حتی اگر او در میدان نبرد پیروز شود، حفظ دستاوردهای آن دوامی نخواهد داشت. اوکراینیهایی که در سال ۲۰۱۴ در یک تجمع دموکراسیخواهانه گرد هم آمدند، در هشت سال گذشته علیه روسیه مقاومتر شدهاند و هیچ نشانهای از عقبنشینی از خود نشان نمیدهند.
اما آنها که در مقابل اشغال روسیه مقاومت میکنند، هزینه گزافی را متحمل میشوند.
هیات ناظر بر حقوق بشر سازمان ملل متحد در اوکراین به سیانان گفت که از زمان آغاز جنگ، حداقل ۴۵ مورد از ناپدیدشدگی و بازداشت مقامهای محلی، فعالان، روزنامهنگاران و غیرنظامیان را ثبت کرده است. سخنگوی این هیات گفت برخی در جریان اعتراضات علیه تهاجم روسیه یا به دلیل ابراز حمایت آشکار از اوکراین دستگیر شدند. این سخنگو در ادامه گفت تعدادی از دستگیرشدگان آزاد شدهاند اما آمار دقیق آنها هنوز تایید نشده است.
اغلب هیچگونه اطلاعاتی در مورد سرنوشت بازداشتشدگان به خانوادههای آنها ارائه نمیشود. اکثر این خانوادهها از شدت ترس و وحشت نمیتوانند درباره ناپدید شدن بستگان خود صحبت کنند، زیرا میترسند این امر باعث برانگیختن واکنش شدید علیه خود یا عزیزانشان شود.
بازجویی، ضرب و شتم و تهدید
گزارشگران بدون مرز (RSF) و موسسه اطلاعات مردمی اوکراین که در مرکز رسانهای بینالمللی لویو مستقر شدهاند در حال ثبت و مستند کردن پروندههای بازداشت خودسرانه برای ارائه به دادگاه کیفری بینالمللی هستند.
آنها اخیرا روایت وحشتناک یک روزنامهنگار ناشناس اوکراینی را که برای رادیو فرانسه کار میکند، منتشر کردهاند که میگوید سربازان روسی با چاقو و برق او را شکنجه کرده، با میلههای فولادی مورد ضرب و شتم قرار داده و او را از غذا محروم کردهاند.
ساختن یک واقعیت جایگزین
به گفته سرگی تومیلنکو، رییس اتحادیه ملی روزنامهنگاران اوکراین که از زمان حمله پوتین به کریمه در هشت سال پیش، این موارد را ثبت کرده، آزار و اذیت روزنامهنگاران بخش مهمی از طرح روسیه برای اشغال اوکراین است.
تومیلنکو گفت: «هدف راهبردی آنها ایجاد یک واقعیت جایگزین است. اشغالگران روسی به خبرنگاران و رسانههای محلی پیشنهاد میدهند تا قهرمان داستانهای آنها شوند. روسها پس از وارد کردن تانکها و پس از جنگ و اشغال، در این مرحله تلاش میکنند تا از خبرنگاران در کمپین خود استفاده کنند.»
او افزود: «اما بسیاری از روزنامهنگاران زیر بار همکاری نمیروند و بنابراین هدف بعدی روسها اجبار روزنامهنگاران به سکوت و توقف پوشش رسانهای انتقادی است.»
این رویکرد در مورد استیولانا زالیزتسکا، مدیر رسانههای اصلی شهر ملیتوپل به کار برده شد. روسها پدر ۷۵ ساله این زن روزنامهنگار را در ۲۳ مارس ربودند زیرا او از پوشش رسانهای در حمایت از اشغال روسیه خودداری کرد.
پس از این تجربه، زالیزتسکا چمدانهایش را بست و خانهاش را ترک کرد و پیش از فرار از شهر در چندین آپارتمان اقامت کرد. او میگوید چند روز بعد، روسها با او تماس گرفتند و به او گفتند که پدرش را ربودهاند و از او میخواهند که در نزدیکی آنها باشد. زالیزتسکا درخواست آنها را نپذیرفت و خوشبختانه پدرش سه روز بعد آزاد شد.
زالیزتسکا مصمم است همچنان به پوشش زندگی تحت اشغال روسیه در ملیتوپل برای مستندسازی آدمرباییها و بازداشتهایی مانند بازداشت پدرش، ادامه دهد. اما بسیاری از روزنامهنگاران از بیم جان خود و امنیت خانوادههایشان دست از کار خود کشیدهاند و در هراس این به سر میبرند که نیروهای روسی هر آن ممکن است به سراغشان بروند.
ارزش روبل در برابر دلار آمریکا از زمان اعلام این خبر بیشتر شده و از ۱۰۷ روبل به ۹۹ روبل رسیده است. اگر کشورهای اروپایی شرایط روسیه برای پرداخت با روبل را بپذیرند، تقاضا برای روبل افزایش مییابد و بر این اساس ارزش آن در بازار ارز تقویت میشود.
این اقدام و اقدامهای پیشین روسیه و چین برای تضعیف موقعیت دلار این سوال را مطرح کرده که آیا موقعیت دلار در خطر است؟ کارشناس وبسایت کانورسیشن معتقد است موقعیت دلار همچنان قوی است و تاثیر اقدامهای پوتین ناچیز است.
اقدامهای پوتین بر کشورهای اروپایی فشار میآورد تا از اجرای تحریمهای مالی عقبنشینی کنند، زیرا استفاده از روبل احتمالا آنها را مجبور به خرید ارز از بانکهای تحریم شده روسیه میکند. این مساله میتواند به عنوان یک ترفند برای جدا کردن آلمان و ایتالیا از ائتلاف کشورهای تحریمکننده تلقی شود، زیرا آنها به طور اخص به گاز روسیه وابسته هستند.
اما نشانههای اولیه حاکی از آن است که تفرقه بینداز و حکومت کن ممکن است خیلی کارساز نباشد: آلمانیها اعلام کردهاند که تا تابستان ۲۰۲۴ وابستگی خود به گاز روسیه را به ۱۰ درصد (در مقایسه با بیش از ۵۰ درصد کنونی) کاهش خواهند داد. اما چون روسیه به طور ضمنی تهدید میکند اگر پرداختها به روبل نباشد عرضه گاز اروپا را فورا قطع میکند، سؤال مهمتر این است که پیامدهای کنونی آن چه خواهند بود.
هنوز مشخص نشده که روسیه از نظر قانونی بتواند شرایط قراردادهای بلندمدت تامین گاز موجود را با یک تصمیم یکجانبه تغییر دهد. قراردادهای موجود نحوه پرداخت ارزی را تعیین کرده است. (هماکنون شرکت روسی گازپروم که مهمترین عرضهکننده گاز اروپاست، ۵۸ درصد از معاملات فروش گاز به اروپا را به یورو، ۳۹ درصد به دلار آمریکا و ۳ درصد به پوند استرلینگ انجام میدهد.) بر این اساس، روبرت هابک، وزیر اقتصاد آلمان گفته است که تقاضای روبل برای گاز به منزله نقض قراردادها است.
اگر کشورهای اروپایی تصمیم بگیرند که با این درخواست روسیه مقابله کنند راههای قانونی برای حل و فصل این اختلاف وجود دارد. مشکل اینجاست که هیچ کدام از این راههای قانونی شاید در عمل قابل اجرا نباشند.
بین سالهای ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۰ موسسه داوری اتاق بازرگانی استکهلم (SCC) در سوئد یک سری اختلافات بر سر مسائل گازی بین روسیه و اوکراین را حل و فصل کرد. اما با توجه به اینکه روسیه تمام کشورهای عضو اتحادیه اروپا را در فهرست ۴۸ «کشور غیردوست» خود قرار داده است، این سوال وجود دارد که آیا اکنون داوری اتاق بازرگانی سوئد را به عنوان یک نهاد مستقل میپذیرد یا خیر. همین امر در مورد بریتانیا و سوئیس نیز که مراکز جهانی برای حل اختلاف هستند نیز صدق میکند. بنابراین احتمالا این اختلاف از طریق راههای قانونی حل نخواهد شد.
آیا خطری دلار را تهدید میکند؟
این درخواست اخیر از طرف روسیه برای تغییر پرداخت از دلار به روبل بی سابقه است. حتی در طول جنگ سرد، اتحاد جماهیر شوروی هیچ اقدامی برای قطع عرضه گاز به اروپا انجام نداد. شاید به همین دلیل است که پوتین اضافه کرد که این تقاضا فقط به ارز پرداختی مربوط میشود و حجم قیمتهای قراردادی همچنان رعایت میشود.
این تقاضا را میتوان گسترش تلاش روسیه (و چین) برای «حذف دلار» از اقتصاد خود دانست، که از زمان اعمال تحریمهای کشورهای غربی به روسیه بر سر کریمه در سال ۲۰۱۴ آغاز و ادامه داشته است.
برخی از این تلاشها شامل تجارت روزافزون با کشورهایی مانند هند و چین به یورو یا ارزهای محلی؛ کاهش ذخایر دلاری بانک مرکزی و قطع داراییهای دلاری از صندوق ثروت ملی خود بوده است. در همین حال، چین یک سیستم پیامرسان پرداخت بینالمللی به نام سیپس (CIPS) ایجاد کرده که راهی برای اجتناب از استفاده از سیستم پیامرسان سوئیفت غربی است.
چین و روسیه از سیستم کنونی استفاده از دلار به عنوان ارز ذخیره ناخشنودند، به این معنی که دلار ارز اصلی مورد استفاده در تجارت بینالمللی است و در بانکهای مرکزی نگهداری میشود. کالاهای مهمی مانند نفت و خدمات جهانی مانند حمل و نقل هوایی به واحد پول آمریکا قیمتگذاری میشوند. این مسئله همچنین وام گرفتن در بازارهای مالی بینالمللی را برای آمریکا ارزانتر میکند و به آن نسبت به سایر کشورها برتری میدهد.
مهمتر از همه، آمریکا میتواند تحریمهای اقتصادی را تقریبا بر همه تجارتهایی که به دلار انجام میشود، اعمال کند. آمریکا این کار را با دستور به بانکهایی که در فدرال رزرو (بانک مرکزی آمریکا) حساب دارند، انجام میدهند تا مثلا با همتایان روسی خود معامله نکنند. این امر یکی از راههای اصلی به دست آوردن دلار آمریکا برای مشارکت در تجارت بینالمللی را میبندد.
مسئله دیگر این است که وام گرفتن به دلار برای کشورهای سراسر جهان آسان و نسبتا ارزان است، اما اگر ارزش دلار نسبت به ارز داخلی سایر کشورها افزایش یابد، بدهی وام گیرنده به واحد پول داخلی بیشتر میشود. مثلا وقتی که فدرال رزرو تصمیم به افزایش نرخهای بهره بگیرد، ارزش دلار ممکن است افزایش یابد و بنابراین کشورهایی که بدهیهای دلاری دارند، تحت سیطره سیاست پولی آمریکا قرار دارند.
تلاش روسیه برای حذف دلار کاملا هم ناموفق نبوده است. سهم تجارت روسیه به یورو برای اولین بار در سه ماهه اول سال ۲۰۲۰ به بالای ۵۰ درصد رسید. خود اروپاییها مخالف معامله بیشتر با روسها به یورو نبودهاند: این واقعیت که قرارداد تامین گاز اروپا توسط شرکت گازپروم در سال ۲۰۲۰ اکثرا به یورو بوده است را میتوان نتیجه تلاش پوتین برای حذف دلار به حساب آورد. این امر در مجموع سهم روسیه از تجارت با اتحادیه اروپا به صورت یورو را اندکی افزایش داده است.
در همین حال، مقامهای عربستان سعودی در حال مذاکره با چینیها در مورد جایگزینی احتمالی مبادلات نفتی خود از دلار به یوان بودهاند. چین بزرگترین مشتری نفت عربستان سعودی است و در صورت تبدیل مبادلات ارزی از دلار به یوان اهمیت دلار بهعنوان ارز ذخیرهای کاهش مییابد.
با همه این تفاسیر تلاشهای روسیه و چین برای حذف دلار از معاملات جهانی تأثیر بسیار ناچیزی بر تسلط دلار آمریکا در بازارهای جهانی داشته است. از هر ده تراکنش فارکس (بازار مالی جهانی تبادل ارز) تقریبا ۹ مورد آن دلار است. دلار اکثریت قریب به اتفاق تمام صورتحسابهای صادرات جهانی و تقریبا سه پنجم کل ذخایر بانک مرکزی در سراسر جهان را تشکیل میدهد.
بنابراین، در حالی که اقدام اخیر روسیه مطمئنا بخشی از یک راهبرد گستردهتر است که تا حدی موفقیت آمیز بوده است، اما تا رسیدن به سطحی کارآمد فاصله بسیار زیادی داریم. حتی اگر اروپاییها برای مدتی گاز روسیه را به روبل بخرند، این امر اساسا نحوه عملکرد اقتصاد جهانی را تغییر نخواهد داد.
شبکه سیانان در مقالهای به دلایل مواضع نه چندان انتقادی برخی کشورهای آفریقایی علیه جنگ روسیه پرداخته است.
وقتی سالها پیش از نلسون ماندلا پرسیده شد چرا با رهبرانی مانند یاسر عرفات و فیدل کاسترو که از سوی غرب به عنوان تروریست شناخته میشدند هنوز رابطه دارد او در پاسخ گفت: «اشتباه است که فکر کنیم دشمن آنها باید دشمن ما نیز باشد.»
این موضع تا حد زیادی نمونهای است از واکنش برخی کشورهای آفریقایی به جنگ روسیه علیه اوکراین. به نظر میرسد کشورهای آفریقایی درباره حمایت از یکی از طرفهای درگیر در این جنگ به دلیل به خطر انداختن امنیت، سرمایهگذاری خارجی و تجارت خود مرددند.
یک خط مشی سیاسی قوی در دیپلماسی آفریقا وجود دارد که میگوید کشورهای آفریقایی باید اصل عدم مداخله را حفظ کنند و نباید مانند دوران جنگ سرد درگیر جنگهای نیابتی بین شرق و غرب شوند.
رمی آدکویا، استادیار دانشگاه یورک انگلستان میگوید کشورهای قاره آفریقا در موقعیت حساسی قرار دارند و نمیخواهند به جنگهای نیابتی کشیده شوند.
یکی از شخصیتهای تأثیرگذار که به وضوح نشان داده ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه را با خود دشمن نخواهد کرد، سیریل رامافوزا، رییس جمهور آفریقای جنوبی است.
او اخیرا هنگام سخنرانی در پارلمان کشورش گفت: «موضع ما کامل روشن است... کسانی هستند که اصرار دارند ما باید موضعی بسیار خصمانه در برابر روسیه اتخاذ کنیم. اما رویکردی که ما با صراحت انتخاب کردهایم این است که ما بر لزوم گفتوگو بین طرفین پافشاری میکنیم.»
آفریقای جنوبی در ابتدا با انتشار بیانیهای خواستار خروج فوری نیروهای روسیه از اوکراین شد اما از آن زمان مقصر اصلی بروز این جنگ را ناتو میداند که از نظر او قصد دارد اوکراین در همسایگی روسیه را به عضویت خود درآورد.
جیکوب زوما، رییسجمهوری سابق آفریقای جنوبی نیز پیشتر بیانیهای صادر کرد و گفت: «روسیه احساس کرد تحریک شده است.»
آفریقای جنوبی روابط قوی با روسیه دارد و رامافوزا با توجه به عضویتش در گروه بریکس، پیشنهاد داده نقش یک میانجی را در این مناقشه بازی کند. (بریکس گروهی از کشورهای نوظهور اقتصادی متشکل از برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی است.)
روابط بین دو کشور همچنین به دوران آپارتاید برمیگردد، زمانی که اتحاد جماهیر شوروی سابق از آفریقای جنوبی و حزب کنگره ملی آفریقا در مبارزات آزادیبخش آنها حمایت میکرد. آدکویا گفت: «این لطفها فراموش نشدهاند.»
آفریقای جنوبی یکی از ۱۷ کشور آفریقایی بود که به قطعنامه سازمان ملل مبنی بر خروج فوری روسیه از اوکراین در ۲ مارس رای ممتنع داد. این کشور در زمان الحاق کریمه توسط پوتین در سال ۲۰۱۴ نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد.
نیجریه و مصر جزو ۲۸ کشور آفریقایی بودند که به محکومیت روسیه رای دادند، در حالی که هشت کشور دیگر رای ندادند. اریتره تنها کشور آفریقایی بود که صراحتا به این قطعنامه رای منفی داد.
وزارت خارجه زیمبابوه در بیانیهای اعلام کرد که مطمئن نیست قطعنامه سازمان ملل راه را برای گفتوگو هموار کند بلکه «هیزم بیشتری به آتش ریخته و در نتیجه وضعیت را پیچیدهتر میکند».
رهبری یک مرد مستبد
یک تحلیلگر سیاسی و استاد کالج ایالتی فارمینگ دیل نیویورک در گفتو گو با سیانان گفت: «بسیاری از کشورهایی که به قطعنامه سازمان ملل رای ممتنع دادند ، رژیمهای خودکامه هستند. آنها تصمیم یکجانبه پوتین برای حمله به اوکراین را نمایشی از قدرت میدانند که آنها به آن ارج می نهند و میتوانند با آن همسو و همدل باشند.»
یکی از کسانی که به طور برجسته در حمایت از پوتین رهبر روسیه صحبت کرده است، سپهبد موهوزی کاینروگابا، پسر بانفوذ رییس جمهور اوگاندا، یووری موسوینی است.
پدر او ۳۶ سال بر اوگاندا حکومت کرده و بسیاری بر این باورند که وقتی پدر ۷۸ ساله او از قدرت کنارهگیری کند او جانشینش خواهد شد. کاینروگابا در توییتی نوشت: «اکثر انسانهایی (که سفید نیستند) از موضع روسیه در اوکراین حمایت میکنند. پوتین کاملا درست می گوید!»
آدکویا در ادامه گفت: برخی از کشورهای آفریقایی نیز به این دلیل در مخالفت با روسیه تردید دارند که میخواهند «گزینههای خود را در صورت مواجهه با اعتراضات داخلی یا نوعی انقلاب در کشور خود در آینده باز نگه دارند.»
او افزود: « این کشورها دیدند که پوتین اسد را در سوریه در قدرت نگه داشت و اگر مداخله روسیه نبود، رژیم اسد مدتها پیش سقوط میکرد».
آدکویا همچنین خاطرنشان کرد که مواضع خاموش برخی از این کشورها از طرز تلقی آنها نسبت به آنچه ریاکاری غربی میدانند، ناشی میشود.
مارتین کیمانی، نماینده کنیا در شورای امنیت سازمان ملل، سخنرانی قدرتمندی در آستانه حمله روسیه به اوکراین ایراد کرد.
کیمانی ظهور اوکراین به عنوان یک کشور مستقل پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی و تجربه کشورهای پسااستعماری در آفریقا را با هم تشبیه کرد و از تلاش روسیه برای باز رسم مرزهای اوکراین با به رسمیت شناختن مناطق دونتسک و لوهانسک انتقاد کرد.
اما او در این سخنرانی به کشورهای دیگر عضو شورای امنیت نیز اشاره کرد که قوانین بینالمللی را زیر پا گذاشته و با هیچ تحریمی مواجه نشدهاند. آدکویا گفت: «او نام آنها را ذکر نکرد، اما درباره آمریکا و بریتانیا صحبت میکرد که در سال ۲۰۰۳ به عراق حمله کردند... و هرگز واقعا مورد بازخواست قرار نگرفتند.»
تحکیم بیشتر روابط بین طرفین
روسیه در سالهای اخیر روابط تجاری بسیار قوی با کشورهای آفریقایی برقرار کرده است.
روسیه با تبدیل شدن به یک تامینکننده اصلی سختافزار نظامی برای اتحادهای کلیدی در نیجریه، لیبی، اتیوپی و مالی در سالهای اخیرخود را بهعنوان یکی از با ارزشترین شرکای تجاری آفریقا تثبیت کرده است.
بر اساس گزارش اندیشکده تحقیقات صلح بینالمللی استکهلم (SIPRI) بین سالهای ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۰، آفریقا ۱۸ درصد از صادرات تسلیحات روسیه را به خود اختصاص داده است.
برخی تحلیلگران میگویند حمایت و یا عدم انتقاد برخی کشورهای آفریقایی از روسیه بیانگر این احساس گسترده در بخشهایی از آفریقاست که سیاستهای غرب همیشه به نفع آنها عمل نمیکند.
یک تحلیلگر مسائل روسیه-آفریقا در گفتوگو با سیانان گفت: «پیامی که مسکو میدهد این است که اگر از رویکرد پدرانه غرب نسبت به خود خسته شدهاید، ما شرکای امنیتی شما خواهیم بود و این یک رابطه برابر خواهد بود.»
بر خلاف بسیاری از همتایان اروپایی خود، روسیه یک قدرت استعماری سابق در آفریقا نیست و از این رو فرصتهای بیشتری برای استفاده از قدرت نرم با هدف به چالش کشیدن سلطه غرب در این قاره دارد.
اتحاد جماهیر شوروی همچنین در طول جنگ سرد با بسیاری از کشورهای آفریقایی روابط تجاری داشت و مسکو به دنبال احیای برخی از این روابط بوده است.
پیش از تهاجم روسیه به اوکراین، رسانه دولتی روسی آرتی به دنبال راهاندازی یک مرکز در کنیا بود.
آفریقا اغلب در قلب رقابتهای سیاسی بین قدرتهای بزرگ و بازیگران کلیدی آن مانند آمریکا، چین و روسیه برای نفوذ در این منطقه بوده است.
در حالیکه برخی کشورهای آفریقایی مجبورند شوک اقتصادی ناشی از جنگ روسیه علیه اوکراین را تحمل کنند برخی دیگر از کشورهای آفریقایی مانند تانزانیا آن را فرصتی برای سودآفرینی در صنعت گاز خود میبینند.
