در حالی که جمهوری اسلامی از تفاهم با آمریکا به عنوان دستاوردی دیپلماتیک یاد میکند، مقامهای ارشد تهران میگویند این توافق به معنای تغییر سیاستهای منطقهای حکومت ایران نیست و حمایت از حزبالله و «جبهه مقاومت» همچنان ادامه خواهد داشت.
دو مقام جمهوری اسلامی در گفتوگو با صداوسیما، «تفاهمنامه اسلامآباد» با آمریکا را نه نشانه تغییر راهبرد تهران، بلکه ادامه سیاست تقابل با واشینگتن و اسرائیل در قالبی تازه توصیف کردند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، و محمدباقر قالیباف، رییس مجلس و رییس هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی، در اظهاراتی جداگانه کوشیدند امضای تفاهمنامه با آمریکا را برای افکار عمومی در ایران توجیه کنند. محور مشترک سخنان آنها تاکید بر بیاعتمادی کامل به آمریکا، حفظ حمایت از حزبالله و «جبهه مقاومت»، ادامه سیاست منطقهای جمهوری اسلامی و محدود ماندن مذاکرات آینده به رفع تحریمها و موضوع هستهای بود.
بیاعتمادی به آمریکا محور اصلی روایت بود
بقایی گفت ایران خواسته است متن تفاهمنامه به امضای «رؤسای جمهوری دو کشور» برسد تا نقض آن برای آمریکا هزینه بیشتری داشته باشد. او در عین حال تاکید کرد که تهران به تجربههای گذشته توجه دارد و اجرای توافق را دشوارتر از تدوین آن میداند.
قالیباف نیز صریحتر سخن گفت و خود را «بیاعتمادترین فرد به آمریکا» توصیف کرد. او گفت حتی اگر توافق نهایی به تصویب شورای امنیت برسد، باز هم آمریکا قابل اعتماد نیست و تضمین اصلی از نگاه جمهوری اسلامی، «قدرت ایران» است، نه تعهدات حقوقی بینالمللی.
مذاکره به عنوان «روش مبارزه» معرفی شد
قالیباف بارها تاکید کرد که مذاکره از نگاه او نوعی «روش مبارزه» است، نه نشانه عقبنشینی. او گفت در چنین مذاکرهای «وادادگی» و «شعارزدگی» جایی ندارد و موفقیت دیپلماتیک تنها زمانی ممکن است که پشتوانه نظامی وجود داشته باشد.
او تفاهمنامه را نتیجه همزمان چهار «میدان» دانست: میدان نظامی، میدان خیابان، میدان دیپلماسی و میدان خدمت. به گفته قالیباف، مذاکره زمانی موثر بوده که همزمان «شمشیر» جمهوری اسلامی آماده بوده است.
حمایت از حزبالله و «جبهه مقاومت» ادامه دارد
یکی از مهمترین بخشهای اظهارات هر دو مقام، تاکید بر لبنان و حزبالله بود. بقایی گفت آتشبس در لبنان برای جمهوری اسلامی به اندازه آتشبس در ایران اهمیت داشته و ایران «دوستان خود را در هیچ شرایطی تنها نمیگذارد.»
قالیباف نیز لبنان را بخشی از «جبهه مقاومت» خواند و گفت [حکومت] ایران در تفاهمنامه، پشتیبان «جبهه مقاومت» و آمریکا حامی اسرائیل است. او از حزبالله و شیعیان لبنان قدردانی کرد و گفت آنان در جریان جنگ اخیر به میدان آمدند و هزاران کشته دادند.
این اظهارات نشان میدهد که از نگاه مقامهای جمهوری اسلامی، تفاهم با آمریکا به معنای کاهش حمایت از نیروهای نیابتی منطقهای نیست؛ بلکه تهران میکوشد آن را به عنوان «تثبیت موقعیت حزبالله و جبهه مقاومت» معرفی کند.
اسرائیل همچنان دشمن اصلی معرفی شد
در بخشهای مختلف این گفتوگوها، اسرائیل با ادبیاتی کاملاً خصمانه توصیف شد. بقایی از «رژیم صهیونیستی» و حمله به ضاحیه سخن گفت و قالیباف نیز گفت [حکومت] ایران پس از حمله اسرائیل به ضاحیه، آمریکا را تهدید کرده و آماده پاسخ نظامی بوده است.
قالیباف همچنین گفت «صد نتانیاهو بند کفش امام شهید ما هم نمیشود» و مدعی شد فشار نظامی و تهدید ایران باعث شد ترامپ به نتانیاهو پیام دهد که حملات به ضاحیه را متوقف کند.
برنامه موشکی از دستور کار خارج دانسته شد
اگرچه در مصاحبهها اشاره مستقیم به برنامه موشکی نشده، اما قالیباف و بقایی هر دو بر این نکته تاکید کردند که مذاکرات آینده فقط درباره دو موضوع خواهد بود: رفع تحریمها و موضوع هستهای.
بقایی گفت مذاکرات ۶۰ روزه «منحصراً» درباره رفع تحریمها و موضوع هستهای خواهد بود. این تاکید، در چارچوب روایت رسمی جمهوری اسلامی، به معنای کنار گذاشتن موضوعاتی مانند برنامه موشکی، پهپادی و سیاست منطقهای از دستور کار مذاکرات آینده است.
تهران میگوید در موضوع هستهای عقبنشینی نکرده است
بقایی تاکید کرد که [حکومت] ایران در مرحله اول درباره موضوع هستهای مذاکره نکرده و تصمیم جمهوری اسلامی این بوده که ابتدا جنگ پایان یابد و محاصره دریایی برداشته شود. او گفت پس از امضای تفاهمنامه، در بازه ۶۰ روزه درباره رفع تحریمها و موضوع هستهای گفتوگو خواهد شد.
این روایت نشان میدهد تهران تلاش دارد تفاهمنامه را نه به عنوان عقبنشینی هستهای، بلکه به عنوان انتقال پرونده هستهای به مرحلهای بعدی و مشروط به اجرای تعهدات آمریکا معرفی کند.
تنگه هرمز به عنوان «اهرم قدرت ایران» معرفی شد
قالیباف گفت تنگه هرمز «هرگز به شرایط قبل بازنخواهد گشت» و تاکید کرد ایران در این تنگه «حق حاکمیتی» دارد و در قبال خدمات دریایی، هزینه دریافت خواهد کرد. او گفت «دشمنان ایران باعث شدند ظرفیت بالقوه ایران در تنگه هرمز بالفعل شود.»
بقایی نیز گفت بازگشایی تنگه هرمز متناظر با رفع محاصره دریایی آمریکا انجام میشود و [حکومت] ایران صرفاً بر اساس قول طرف مقابل عمل نمیکند، بلکه اجرای تعهدات آمریکا را رصد خواهد کرد.
تهدید نظامی همچنان بخشی از زبان رسمی است
قالیباف در چند بخش از سخنان خود تاکید کرد که اگر آمریکا به تعهداتش عمل نکند، جمهوری اسلامی نیز اقدامی انجام نخواهد داد. او گفت سیاست تهران «بچرخ تا بچرخیم» است و اگر طرف مقابل خیانت کند، فاصله او از «میدان دیپلماسی» تا «میدان نظامی» زیاد نیست.
او همچنین گفت «دستمان روی ماشه است» و اگر طرف مقابل منطق را نفهمد، جمهوری اسلامی با قدرت به او منطق را تفهیم خواهد کرد.
اظهارات بقایی و قالیباف نشان میدهد جمهوری اسلامی تفاهمنامه نه نقطه پایان تقابل، بلکه مرحلهای تازه از «مبارزه» جمهوری اسلامی با آمریکا و اسرائیل میداند.
مقایسه «متن تبیینی» منتشرشده از سوی جمهوری اسلامی با توضیحات مقامهای آمریکایی نشان میدهد دو طرف اگرچه به یک متن واحد استناد میکنند، اما برداشتهای کاملاً متفاوتی از مفاد کلیدی آن دارند. تهران این تفاهمنامه را نشانه عقبنشینی آمریکا و تثبیت قدرت ایران معرفی میکند، در حالی که مقامهای آمریکایی آن را چارچوبی مشروط، مرحلهای و قابل بازگشت برای آزمودن رفتار ایران میدانند.
انتقام خون خامنهای؛ ادامه مبارزه تا تحقق «هدف انقلاب»
در مقدمه این متن تبیینی، کمیته رسانه مذاکرات تاکید کرده است که حتی اجرای کامل تفاهمنامه نیز به معنای پایان مسیر «انتقام خون علی خامنهای» نیست. در این متن، خروج احتمالی نیروهای آمریکایی از منطقه، تثبیت موقعیت ایران، تضعیف آمریکا و اسرائیل و تقویت «جبهه مقاومت» به عنوان گامهایی در مسیر این انتقام توصیف شده، اما تصریح شده است که انتقام کامل تنها زمانی محقق خواهد شد که هدف نهایی خامنهای، یعنی برتری جهانی «اسلام سیاسی انقلاب» بر «نظام سلطه» و در نهایت آزادی قدس محقق شود. این متن همچنین تاکید میکند که مبارزه برای تحقق این هدف در همه عرصهها، از جمله نظامی، دیپلماتیک و مردمی، ادامه خواهد داشت و تفاهمنامه صرفاً یکی از مراحل این مسیر به شمار میرود.
ماهیت تفاهمنامه؛ «پیروزی ایران» یا آزمون مشروط آمریکا؟
در روایت جمهوری اسلامی، تفاهمنامه نتیجه شکست آمریکا در جنگ و ناکامی واشینگتن در تحمیل «تسلیم بدون قید و شرط» معرفی شده است. این متن میگوید آمریکا به اقدامات عینی و بازگشتناپذیر متعهد شده و [حکومت] ایران تنها پس از اجرای آنها وارد مراحل بعدی میشود.
اما مقامهای آمریکایی روایت معکوسی ارائه کردند. آنها گفتند تفاهمنامه هنوز توافق نهایی نیست، هیچ امتیاز قطعی و رایگانی به [حکومت] ایران نمیدهد و هرگونه کاهش فشار یا آزادسازی منابع فقط در برابر «رفتار خوب»، اقدامات قابل راستیآزمایی و پیشرفت در موضوع هستهای انجام خواهد شد.
مذاکرات مستقیم یا غیرمستقیم؟
متن جمهوری اسلامی تاکید دارد که به جز نشست سهجانبه اسلامآباد، هیچ مذاکره مستقیمی با آمریکا انجام نشده و متن از طریق میانجی ردوبدل شده است.
در مقابل، مقام آمریکایی در نشست توجیهی اخیر گفت پس از جنگ، کانالهای ارتباطی مستقیمتری میان دو طرف شکل گرفته و تماسهایی در سطوح مختلف، از جمله با مقامهای ارشد جمهوری اسلامی، فرماندهان سپاه و برخی شخصیتهای مذهبی برقرار شده است. این یکی از روشنترین اختلافهای روایی دو طرف است: تهران بر غیرمستقیم بودن روند تاکید میکند، واشینگتن از افزایش تماسهای مستقیم سخن میگوید.
موضوع هستهای؛ بدون تعهد تازه یا دستاورد بزرگ آمریکا؟
جمهوری اسلامی میگوید [حکومت] ایران در تفاهمنامه هیچ تعهد تازهای درباره برنامه هستهای خود نداده و فقط پذیرفته بعداً درباره «موضوع غنیسازی» و رقیقسازی مواد غنیشده گفتوگو کند. این روایت تاکید دارد که اصل غنیسازی پذیرفته شده و بحث فقط درباره ترتیبات آن است.
اما مقامهای آمریکایی بند هستهای را یکی از مهمترین دستاوردهای واشینگتن دانستند. آنها گفتند متن، [حکومت] ایران را دستکم به تعیین تکلیف ذخایر غنیشده از طریق رقیقسازی تحت نظارت آژانس متعهد میکند و رفع تحریمها نیز به حل موضوع هستهای گره خورده است. از نگاه آمریکا، رقیقسازی کف خواستههاست و واشینگتن در مذاکرات نهایی به دنبال محدودیتهای بیشتر خواهد بود.
مواد غنیشده؛ ماندن در ایران یا نابودی ذخایر؟
در متن جمهوری اسلامی تاکید شده که آمریکا ابتدا خواهان خروج مواد غنیشده از ایران بود، اما عقبنشینی کرده و پذیرفته این مواد در خاک ایران رقیقسازی شود.
مقامهای آمریکایی نیز پذیرفتند که حداقل روش، رقیقسازی در محل و تحت نظارت آژانس است، اما آن را به عنوان «نابودی ذخایر غنیشده» توصیف کردند. تفاوت اصلی در بار سیاسی تفسیر است: تهران آن را حفظ اصل حق و جلوگیری از انتقال مواد میداند؛ واشینگتن آن را پذیرش نابودی ذخایر از سوی ایران معرفی میکند.
رفع تحریمها؛ لغو جامع یا امتیاز مشروط؟
روایت جمهوری اسلامی میگوید در توافق نهایی همه تحریمها، بدون تفکیک موضوعی، لغو خواهد شد؛ از تحریمهای هستهای تا تروریسم، موشکی، پهپادی و حقوق بشری. همچنین متن روایت جمهوری اسلامی از امکان درآمد بیش از ۱۰ میلیارد دلار در دوره ۶۰ روزه از محل معافیتهای نفتی سخن میگوید.
در توضیح مقامهای آمریکایی، رفع تحریمها قطعی و فوری نیست. آنها تاکید کردند که بند تحریمها به بند هستهای متصل است و هر میزان رفع تحریم به میزان اجرای تعهدات [حکومت] ایران بستگی دارد. همچنین صدور معافیت نفتی را اقدامی موقت و قابل بازگشت دانستند که در صورت شکست مذاکرات میتواند متوقف و با فشارهای شدیدتر جایگزین شود.
داراییهای بلوکهشده؛ آزادسازی کامل یا آزادسازی مرحلهای؟
متن جمهوری اسلامی مدعی است آمریکا به آزادسازی کامل اموال بلوکهشده طی ۶۰ روز متعهد شده و حتی قطر ۱۲ میلیارد دلار را پس از امضای تفاهم در دسترس ایران قرار خواهد داد.
مقامهای آمریکایی اما گفتند [حکومت] ایران خواهان دسترسی به داراییها بلافاصله پس از امضا بود، ولی در نهایت پذیرفت که پولی دریافت نکند مگر در برابر اجرای تعهدات و نشان دادن رفتار مثبت. از نگاه آمریکا، داراییهای بلوکهشده اهرمی برای واداشتن ایران به اجرای تفاهم است، نه امتیازی فوری و تضمینشده.
برنامه ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی؛ تعهد مالی آمریکا یا مجوز سرمایهگذاری؟
در روایت جمهوری اسلامی، آمریکا متعهد شده با شرکای منطقهای طرحی حداقل ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران ارائه کند و موانع انتقال منابع مالی آن را بردارد.
مقامهای آمریکایی این برداشت را رد کردند. آنها گفتند این بند آمریکا را متعهد به پرداخت حتی یک سنت به ایران نمیکند و فقط در صورت توافق نهایی و تغییر رفتار [حکومت] ایران، امکان صدور مجوز برای سرمایهگذاری کشورهای منطقه، مانند امارات، در ایران فراهم میشود. اختلاف اصلی اینجاست: تهران این بند را تعهد اقتصادی بزرگ آمریکا میداند؛ واشینگتن آن را صرفاً اجازه مشروط برای سرمایهگذاری دیگران معرفی میکند.
تنگه هرمز؛ تثبیت کنترل ایران یا عبور رایگان و بدون عوارض؟
متن جمهوری اسلامی بند تنگه هرمز را مهمترین بند تفاهمنامه معرفی کرده و میگوید واژههایی مانند «arrangements»، «best efforts» و «commercial vessels» به ایران امکان میدهد نظم و قواعد خود را بر عبور کشتیها اعمال کند، شناورها را طبقهبندی کند و پس از ۶۰ روز از آنها هزینه بگیرد.
اما مقامهای آمریکایی تاکید کردند که اصل مهم این بند، عبور ایمن و بدون هزینه کشتیهای تجاری برای ۶۰ روز است و کشورهای خلیج فارس هرگز با سازوکاری که عبور رایگان از تنگه را محدود کند موافقت نخواهند کرد. از نگاه آمریکا، این بند نشانه بازگشایی تنگه و توقف اخلال ایران است؛ از نگاه تهران، مقدمه تثبیت نقش مدیریتی ایران در تنگه هرمز.
لبنان و حزبالله؛ تضمین قدرت مقاومت یا مهار حزبالله؟
روایت جمهوری اسلامی میگوید آمریکا خواهان قطع رابطه [حکومت] ایران با گروههای مقاومت بود، اما این خواسته حذف شد و تفاهمنامه پایان جنگ علیه متحدان منطقهای ایران، بهویژه حزبالله، را پذیرفته است. متن تفسیر جمهوری اسلامی همچنین عبارت مربوط به حاکمیت و تمامیت ارضی لبنان را تضمینی برای خروج اسرائیل از مناطق اشغالی لبنان میداند.
اما مقامهای آمریکایی توضیح دادند که [حکومت] ایران باید حزبالله را مهار کند و اگر حزبالله به اسرائیل حمله کند، اسرائیل حق پاسخ نظامی خواهد داشت. آنها همچنین گفتند موضوع لبنان در چارچوب مذاکرات مستقیم اسرائیل و لبنان دنبال میشود. بنابراین تهران بند لبنان را تثبیت جایگاه حزبالله میخواند، اما واشینگتن آن را ابزاری برای جلوگیری از حملات حزبالله و تقویت روند اسرائیل-لبنان میداند.
خروج نیروهای آمریکا؛ تعهد منطقهای یا بازگشت به وضعیت پیش از جنگ؟
جمهوری اسلامی خروج نیروهای آمریکایی از پیرامون ایران را نشانه «شکستن هیمنه آمریکا» و دستاورد راهبردی خود معرفی کرده است.
مقامهای آمریکایی تفسیر محدودتری ارائه کردند. آنها گفتند این بند فقط در صورت رسیدن به توافق نهایی اجرا میشود و معنای آن بازگرداندن آرایش نیروهای آمریکا به وضعیت پیش از آغاز درگیری است، نه خروج کامل آمریکا از منطقه. این تفاوت، یکی از مهمترین اختلافهای سیاسی در خوانش بند امنیتی تفاهمنامه است.
عدم مداخله؛ پایان حمایت آمریکا از اپوزیسیون یا اصل کلی حقوقی؟
متن جمهوری اسلامی بند عدم مداخله را پیروزی سیاسی میداند و آن را به معنای تضعیف جریانهای مخالف جمهوری اسلامی و پایان حمایت آمریکا از اپوزیسیون خارج از کشور تفسیر میکند.
اما مقامهای آمریکایی این بند را صرفاً یکی از اصول کلی و نسبتاً ساده تفاهمنامه معرفی کردند که چارچوب حقوقی احترام متقابل به حاکمیت را بیان میکند. آنها هیچ اشارهای به توقف حمایت از اپوزیسیون یا تغییر سیاست حقوق بشری آمریکا نکردند.
موشکها و نیروهای نیابتی؛ خروج کامل از دستورکار یا موضوع مرحله بعد؟
جمهوری اسلامی تاکید میکند که برنامه موشکی، پهپادی و حمایت از گروههای مقاومت کاملاً از دستورکار مذاکرات خارج شده است و فقط درباره بندهای تفاهمنامه مذاکره خواهد شد.
در مقابل، مقام آمریکایی گفت پس از موضوع هستهای، مساله ثبات منطقهای و تامین مالی نیروهای نیابتی نیز در مذاکرات مطرح خواهد شد. هرچند مقامهای آمریکایی نگفتند برنامه موشکی مستقیماً در متن تفاهمنامه آمده، اما روشن کردند که موضوع نیروهای نیابتی و ثبات منطقهای از نگاه واشینگتن حذف نشده است.
قطعنامه شورای امنیت؛ تضمین حقوقی کافی یا ابزار نهاییسازی مشروط؟
متن جمهوری اسلامی قطعنامه الزامآور شورای امنیت را بالاترین تضمین ممکن در حقوق بینالملل معرفی میکند، هرچند همزمان میگوید تضمین اصلی، قدرت جمهوری اسلامی است.
مقامهای آمریکایی نیز تایید کردند که توافق نهایی با قطعنامه الزامآور شورای امنیت پشتیبانی خواهد شد، اما آن را مربوط به مرحله بعد و منوط به دستیابی به توافق نهایی دانستند. اختلاف در اینجاست که تهران این بند را دستاورد حقوقی مهم میداند، در حالی که واشینگتن آن را سازوکاری مشروط برای مرحله نهایی معرفی میکند.
دو روایت از یک متن
اختلاف اصلی دو روایت در این است که جمهوری اسلامی تفاهمنامه را سندی برای تثبیت پیروزی، گرفتن امتیازهای عینی از آمریکا و حفظ خطوط قرمز خود معرفی میکند. در مقابل، مقامهای آمریکایی آن را توافقی مقدماتی، مشروط و قابل بازگشت میدانند که هدف آن آزمودن رفتار [حکومت] ایران، محدود کردن برنامه هستهای، بازگشایی تنگه هرمز و حفظ اهرم فشار واشینگتن است.
در بسیاری از بندها، متن واحد به دو زبان سیاسی متفاوت تفسیر شده است: تهران بر «تعهدات آمریکا» و «دستاوردهای ایران» تاکید دارد؛ واشینگتن بر «مشروط بودن امتیازها»، «راستیآزمایی» و «حفظ گزینههای فشار». همین شکاف تفسیری میتواند در مرحله اجرای تفاهمنامه، به یکی از اصلیترین منابع تنش میان دو طرف تبدیل شود.
آنها تاکید کردند که هیچیک از امتیازهای اقتصادی پیشبینیشده در این تفاهمنامه بدون اجرای تعهدات حکومت ایران عملی نخواهد شد و همه مراحل به صورت تدریجی، قابل راستیآزمایی و مشروط به رفتار تهران خواهد بود.
بند اول؛ پایان جنگ و آغاز چارچوبی برای تغییر رفتار جمهوری اسلامی
مقامهای آمریکایی در این نشست تاکید کردند که هدف اصلی این تفاهمنامه، پایان فوری درگیریها، بازگشایی تنگه هرمز و ایجاد سازوکاری است که در آن هرگونه کاهش فشار بر حکومت ایران تنها در ازای تغییر رفتار جمهوری اسلامی انجام شود.
بر اساس بند نخست تفاهمنامه، ایالات متحده، جمهوری اسلامی ایران و متحدان آنها در جنگ جاری با امضای این سند، پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبههها از جمله لبنان را اعلام میکنند و متعهد میشوند از آغاز هرگونه جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر خودداری کرده و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را محترم بشمارند. همچنین توافق نهایی قرار است این آتشبس دائمی را تثبیت کند.
به گفته مقامهای آمریکایی، برخلاف برخی روایتهای رسانهای، این بند هیچ تعهد تازهای برای واشینگتن ایجاد نمیکند، بلکه چارچوبی طراحی شده است که هرگونه گشایش اقتصادی در آینده تنها در صورتی اتفاق بیفتد که حکومت ایران به تعهدات خود عمل کند.
بند دوم؛ احترام متقابل به حاکمیت
مقامهای آمریکایی این بند را یکی از سادهترین بخشهای تفاهمنامه توصیف کردند و گفتند هدف آن ایجاد پایهای برای کاهش تنشهای دوجانبه است.
در این بند، دو کشور متعهد میشوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
به گفته آنها، این بند بیش از آنکه تعهد عملیاتی جدیدی ایجاد کند، چارچوب حقوقی مذاکرات آینده را مشخص میکند.
بند سوم؛ ضربالاجل ۶۰ روزه برای توافق نهایی
مقامهای آمریکایی تاکید کردند که تفاهمنامه، خود توافق نهایی نیست و هر یک از طرفین تا زمان دستیابی به توافق جامع میتوانند از مذاکرات خارج شوند.
بر اساس این بند، دو طرف متعهد میشوند حداکثر ظرف ۶۰ روز - با امکان تمدید از طریق توافق متقابل - مذاکرات را به پایان رسانده و توافق نهایی را امضا کنند.
به گفته آنها، این بازه زمانی برای جلوگیری از فرسایشی شدن مذاکرات در نظر گرفته شده و اگر مشخص شود حکومت ایران صرفاً در حال وقتکشی است، آمریکا روند مذاکرات را متوقف خواهد کرد.
بند چهارم؛ رفع تدریجی محاصره دریایی
مقامهای آمریکایی تاکید کردند که این بند به معنای خروج فوری نیروهای آمریکا از منطقه نیست.
مطابق این بند، ایالات متحده بلافاصله پس از امضای تفاهمنامه روند رفع محاصره دریایی ایران را آغاز میکند و ظرف ۳۰ روز آن را تکمیل خواهد کرد. همچنین آمریکا متعهد میشود ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای خود را از مجاورت ایران خارج کند.
به گفته مقامهای آمریکایی، منظور از این بند صرفاً بازگرداندن آرایش نظامی آمریکا به وضعیت پیش از آغاز جنگ است و این اقدام تنها در صورت رسیدن به توافق نهایی انجام خواهد شد.
بند پنجم؛ عبور رایگان کشتیها از تنگه هرمز
مقامهای آمریکایی این بند را یکی از مهمترین دستاوردهای تفاهمنامه توصیف کردند و گفتند حکومت ایران عملاً پذیرفته است برای ۶۰ روز هیچ عوارضی از کشتیهای تجاری دریافت نکند.
بر اساس این بند، ایران متعهد میشود عبور ایمن کشتیهای تجاری را بدون دریافت هزینه میان خلیج فارس و دریای عمان تضمین کند و همزمان با عمان و سایر کشورهای ساحلی درباره مدیریت آینده تنگه هرمز گفتوگو کند.
به گفته آنها، نشانههای اولیه اجرای این تعهد حتی پیش از امضای رسمی توافق نیز مشاهده شده و برای نخستین بار طی حدود صد روز گذشته، حکومت ایران حملهای به کشتیهای عبوری انجام نداده است. آنها کاهش قیمت نفت را نیز یکی از پیامدهای همین تحول دانستند و پیشبینی کردند کشورهای منطقه نیز با هرگونه سازوکاری که عبور رایگان از تنگه را محدود کند مخالفت خواهند کرد.
بند ششم؛ برنامه ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی ایران
مقامهای آمریکایی تاکید کردند که برخلاف برخی برداشتها، این بند آمریکا را متعهد به پرداخت هیچ پولی به ایران نمیکند.
بر اساس این بند، آمریکا با همکاری شرکای منطقهای برنامهای حداقل ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران تدوین خواهد کرد و سازوکار اجرای آن در توافق نهایی مشخص میشود.
به گفته آنها، نقش آمریکا صرفاً فراهم کردن امکان سرمایهگذاری و صدور مجوزهای لازم خواهد بود و اگر حکومت ایران به تعهدات خود عمل کند، کشورهای دیگر خواهند توانست در پروژههای اقتصادی ایران سرمایهگذاری کنند. مقامهای آمریکایی تاکید کردند که این بند صرفاً امکان کاهش تحریمها برای تسهیل چنین سرمایهگذاریهایی را فراهم میکند و به معنای اختصاص منابع مالی آمریکا به ایران نیست.
بند هفتم؛ رفع تحریمها، مشروط به اجرای تعهدات هستهای
مقامهای آمریکایی گفتند مهمترین سوءبرداشت درباره تفاهمنامه این است که تصور شود همه تحریمها بلافاصله لغو خواهند شد.
بر اساس این بند، آمریکا متعهد میشود در چارچوب توافق نهایی و طبق جدول زمانی مورد توافق، تحریمهای مرتبط با ایران، از جمله تحریمهای اولیه و ثانویه آمریکا و محدودیتهای بینالمللی را لغو کند.
اما مقامهای آمریکایی تاکید کردند که این بند به صورت مستقیم به بند هشتم گره خورده و هیچ رفع تحریمی بدون اجرای تعهدات هستهای ایران انجام نخواهد شد.
بند هشتم؛ تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده
به گفته مقامهای آمریکایی، این بند مهمترین دستاورد مذاکرات برای واشینگتن محسوب میشود.
در این بند، جمهوری اسلامی بار دیگر اعلام میکند که به دنبال تولید یا دستیابی به سلاح هستهای نخواهد رفت و دو طرف توافق میکنند درباره نحوه تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم غنیشده و سایر موضوعات هستهای مذاکره کنند. حداقل اقدام مورد توافق، رقیقسازی ذخایر اورانیوم در داخل ایران تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی است.
مقامهای آمریکایی گفتند برخلاف ادعای برخی رسانههای ایرانی، موضوع هستهای به طور کامل در متن تفاهمنامه گنجانده شده است. آنها همچنین تاکید کردند که رقیقسازی تنها «حداقل» تعهد ایران است و آمریکا در مذاکرات نهایی به دنبال محدودیتهای گستردهتر، بازرسیهای شدیدتر و برچیدن بخشهای بیشتری از برنامه هستهای خواهد بود.
بند نهم؛ توقف تحریمهای جدید و آغاز معافیت صادرات نفت
مقامهای آمریکایی تاکید کردند که این بند به معنای لغو کامل تحریمهای نفتی ایران نیست، بلکه صرفاً آغاز یک دوره موقت برای حفظ وضعیت موجود و فراهم کردن فضای مذاکرات است.
بر اساس این بند، تا زمان دستیابی به توافق نهایی، حکومت ایران متعهد میشود وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را حفظ کند و آمریکا نیز هیچ تحریم جدیدی اعمال نکند و نیروی نظامی تازهای به منطقه اعزام نکند. همچنین وزارت خزانهداری آمریکا موظف خواهد بود مجوزهای لازم برای صادرات نفت خام، فرآوردههای نفتی، خدمات بانکی، بیمه و حملونقل مرتبط با صادرات نفت ایران را صادر کند.
در توضیح این بند، مقامهای آمریکایی گفتند سیاست تحریمهای نفتی در سالهای اخیر عملاً بیش از آنکه به ایران آسیب بزند، به نفع چین تمام شده بود؛ زیرا پکن نفت ایران را با تخفیفهای قابل توجه خریداری میکرد. به گفته آنها، صدور این معافیتها ضمن افزایش شفافیت در تجارت نفت ایران، موجب کاهش قیمت جهانی نفت نیز خواهد شد. آنها تاکید کردند اگر مذاکرات ظرف ۶۰ روز شکست بخورد، آمریکا همچنان توانایی بازگرداندن کامل تحریمها و حتی تشدید آنها را حفظ خواهد کرد.
بند دهم؛ مرحله حفظ وضعیت موجود
هرچند متن قرائتشده در نشست به دلیل اشکالات نسخه پیادهشده، شمارهگذاری دقیقی برای این بند نداشت، اما مقامهای آمریکایی توضیح دادند که هدف این مرحله جلوگیری از هرگونه اقدام تحریکآمیز از سوی دو طرف تا زمان آغاز مذاکرات نهایی است.
به گفته آنها، این دوره انتقالی فرصتی ایجاد میکند تا بدون تشدید تنش، مذاکرات درباره مسائل اصلی، بهویژه پرونده هستهای، آغاز شود.
بند یازدهم؛ آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران
مقامهای آمریکایی این بند را یکی از بحثبرانگیزترین بخشهای تفاهمنامه دانستند، اما تاکید کردند که حکومت ایران با خواسته اولیه خود برای دسترسی فوری به داراییهای بلوکهشده موافقت آمریکا را به دست نیاورده است.
بر اساس این بند، آمریکا متعهد میشود پس از اجرای تفاهمنامه، امکان استفاده از داراییها و منابع مالی مسدودشده ایران را فراهم کند و دو طرف در جریان مذاکرات درباره نحوه آزادسازی این منابع توافق خواهند کرد.
به گفته مقامهای آمریکایی، تفاوت اساسی میان خواسته اولیه ایران و متن نهایی این است که تهران تنها پس از اجرای تعهدات خود و نشان دادن آنچه واشینگتن «رفتار مثبت» مینامد، به بخشی از این داراییها دسترسی خواهد یافت. آنها تاکید کردند این منابع متعلق به ایران است، اما دسترسی به آنها به عنوان اهرمی برای تضمین اجرای تعهدات تهران طراحی شده است.
بند دوازدهم؛ ایجاد سازوکار نظارت بر اجرای توافق
مقامهای آمریکایی اعلام کردند که تجربه توافق هستهای سال ۲۰۱۵ نشان داده است صرف امضای توافق برای تضمین اجرای آن کافی نیست.
بر اساس این بند، دو طرف توافق کردهاند سازوکاری اجرایی برای نظارت بر اجرای تفاهمنامه و همچنین پایبندی طرفین به توافق نهایی ایجاد کنند.
به گفته آنها، این سازوکار علاوه بر نظارت بر اجرای تعهدات، ابزارهای لازم برای راستیآزمایی و پیگیری نقض احتمالی توافق را نیز در بر خواهد گرفت.
بند سیزدهم؛ آغاز مذاکرات توافق نهایی
مقامهای آمریکایی گفتند اجرای برخی تعهدات اولیه، پیششرط ورود به مذاکرات اصلی خواهد بود.
طبق این بند، پس از آغاز اجرای بندهای مشخصی از تفاهمنامه، دو طرف مذاکرات درباره سایر بخشهای توافق نهایی را آغاز خواهند کرد.
به گفته آنها، این ساختار مرحلهبندیشده باعث میشود هیچیک از طرفین همه امتیازهای خود را در ابتدای مسیر واگذار نکند و اجرای هر مرحله به پیشرفت مرحله قبل وابسته باشد.
بند چهاردهم؛ تضمین شورای امنیت
آخرین بند تفاهمنامه پیشبینی میکند که توافق نهایی با تصویب یک قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل رسمیت پیدا کند.
مقامهای آمریکایی توضیح دادند که هدف از این بند، تبدیل توافق نهایی به سندی دارای پشتوانه حقوق بینالمللی و ایجاد ضمانت اجرایی بیشتر برای اجرای تعهدات دو طرف است.
پاسخ به انتقادها؛ «تفاهمنامه هیچ امتیاز رایگانی به ایران نمیدهد»
بخش قابل توجهی از نشست توجیهی به پاسخ دادن به انتقادهایی اختصاص یافت که در روزهای گذشته درباره این تفاهمنامه مطرح شده بود.
مقامهای آمریکایی بارها تاکید کردند برخلاف برخی گزارشها، تفاهمنامه نه تنها موضوع هستهای را کنار نگذاشته، بلکه برای نخستین بار ایران را متعهد کرده است درباره سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده مذاکره کند و حداقل آنها را تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی رقیقسازی کند.
آنها همچنین گفتند هیچیک از امتیازهای اقتصادی پیشبینیشده در این سند، از جمله کاهش تحریمها یا آزادسازی داراییهای بلوکهشده، بدون اجرای تعهدات ایران عملی نخواهد شد و همه این اقدامات مرحلهای، قابل راستیآزمایی و برگشتپذیر طراحی شدهاند.
«رفتار خوب ایران»؛ معیار واشینگتن برای اجرای تدریجی توافق
در پاسخ به پرسشی درباره اینکه دولت ترامپ بر چه اساسی «رفتار خوب» ایران را ارزیابی خواهد کرد، مقامهای آمریکایی گفتند مبنای این ارزیابی صرفاً اظهارات سیاسی نخواهد بود، بلکه بر اساس تعاملات مستمر، اقدامات عملی و میزان پایبندی تهران به تعهداتش انجام خواهد شد.
به گفته این مقامها، پس از امضای تفاهمنامه، ارتباط میان دو طرف از طریق کانالهای مختلف تقریباً به صورت روزانه و در برخی موارد به صورت ساعتی ادامه خواهد داشت. آنها اذعان کردند که میان دو کشور همچنان اعتماد اندکی وجود دارد، اما تاکید کردند که در جریان جنگ و مذاکرات اخیر، کانالهای ارتباطی تازهای در سطوح مختلف میان دولت آمریکا و مقامهای ایرانی شکل گرفته است.
به گفته مقامهای آمریکایی، برخلاف گذشته که ارتباطات عمدتاً از مسیرهای رسمی و غیرمستقیم، از جمله از طریق عمان، انجام میشد، اکنون گفتوگوها مستقیمتر شده و تماسهایی در سطوح مختلف، از جمله با مقامهای ارشد جمهوری اسلامی، فرماندهان سپاه پاسداران و برخی شخصیتهای مذهبی برقرار شده است.
آنها همچنین گفتند هر دو طرف انتظارات و خواستههای خود را به طور شفاف مطرح کردهاند و هدف از این ارتباطات مستمر، سنجش میزان پایبندی حکومت ایران به تعهدات، ایجاد اعتماد تدریجی و ارزیابی امکان دستیابی به توافقی است که بتواند روابط تهران و واشینگتن و همچنین جایگاه ایران در منطقه و جهان را تغییر دهد.
راستیآزمایی؛ «برجام کف استاندارد خواهد بود»
در پاسخ به پرسشی درباره نحوه راستیآزمایی اجرای توافق، مقامهای آمریکایی اعلام کردند که همکاری نزدیکی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی در نظر گرفته شده است.
به گفته آنها، استانداردهای نظارتی توافق هستهای سال ۲۰۱۵ تنها نقطه آغاز خواهد بود و واشینگتن به دنبال پروتکلهای نظارتی سختگیرانهتر است. آنها همچنین گفتند آمریکا از توان اطلاعاتی و ظرفیتهای فنی خود برای نظارت بر اجرای تعهدات ایران استفاده خواهد کرد و هیچ بخشی از توافق بر پایه اعتماد متقابل بنا نشده است.
لبنان و حزبالله؛ آتشبس به معنای مصونیت حزبالله نیست
در بخش دیگری از نشست، مقامهای آمریکایی درباره بند مربوط به لبنان توضیح دادند که این تفاهمنامه به معنای توقف حق دفاع اسرائیل نیست.
به گفته آنها، حکومت ایران باید نفوذ خود بر حزبالله را برای جلوگیری از حملات این گروه به کار گیرد و اگر حزبالله به اسرائیل حمله کند، اسرائیل همچنان حق پاسخ نظامی خواهد داشت.
مقامهای آمریکایی همچنین ابراز امیدواری کردند که مذاکرات مستقیم میان لبنان و اسرائیل، که همزمان در جریان است، بتواند به کاهش تنشهای مرزی و افزایش ثبات منطقه کمک کند.
اسرائیل؛ در جریان مذاکرات بوده اما همچنان تردید دارد
در پاسخ به پرسشی درباره موضع اسرائیل، مقامهای آمریکایی گزارشهای منتشرشده درباره بیاطلاعی دولت اسرائیل از متن تفاهمنامه را رد کردند.
آنها گفتند واشینگتن در تمام مراحل مذاکرات، مقامهای اسرائیلی را در جریان روند گفتوگوها قرار داده و به طور مرتب با آنها مشورت کرده است.
به گفته این مقامها، دولت اسرائیل معتقد است اگر ایران همه تعهدات مطرحشده را اجرا کند، نتیجه مذاکرات میتواند دستاوردی تاریخی باشد، هرچند همچنان نسبت به پایبندی تهران به این تعهدات تردید جدی وجود دارد.
آینده مذاکرات؛ آزمونی ۶۰ روزه برای جمهوری اسلامی
در پایان نشست، مقامهای آمریکایی تاکید کردند که تفاهمنامه صرفاً نقطه آغاز مذاکرات است و تا زمان دستیابی به توافق نهایی، هر یک از طرفین میتواند از روند گفتوگوها خارج شود.
آنها گفتند دولت آمریکا تلاش خواهد کرد ظرف ۶۰ روز تکلیف مذاکرات روشن شود و اگر مشخص شود حکومت ایران صرفاً در حال خریدن زمان است یا به تعهدات خود عمل نمیکند، واشینگتن به سرعت مسیر مذاکرات را متوقف کرده و فشارهای اقتصادی و سایر گزینههای خود را دوباره به کار خواهد گرفت.
به گفته مقامهای آمریکایی، از نگاه واشینگتن، هدف اصلی این روند همچنان جلوگیری دائمی از دستیابی ایران به سلاح هستهای است و همه امتیازهای پیشبینیشده در تفاهمنامه نیز به تحقق همین هدف وابسته خواهد بود.
او که شامگاه چهارشنبه ۲۷ خرداد در یک نشست رسانهای در حاشیه اجلاس گروه هفت در فرانسه سخن میگفت، بار دیگر انتقال پول از سوی ایالات متحده به جمهوری اسلامی را رد کرد و «بهرهمند شدن حکومت ایران از مزایای توافق با آمریکا» را مشرط به «عملکرد آنها» در آینده و مذاکرات پیشِرو خواند.
او گفت: «ما به آنها پولی نمیدهیم و هیچیک از این امتیازهایی را که رسانهها به شکل بسیار عجیبی گزارش دادهاند، در اختیارشان نمیگذاریم. آنچه رخ خواهد داد این است که با گذشت زمان، اگر رفتار مناسبی داشته باشند و به یک عضو مسئول در جامعه جهانی تبدیل شوند، شرایط متفاوت خواهد شد.»
رییسجمهوری آمریکا با اشاره به خسارتهای واردشده به تهران گفت: «کسی باید به آنها کمک کند، زیرا ما یک و نیم تا دو تریلیون دلار خسارت وارد کردیم.»
او با اشاره به یادداشت تفاهمی که یکشنبه ۲۴ خرداد بهصورت الکترونیکی امضا کرد، گفت: «نمیخواستم شاهد یک فاجعه اقتصادی باشم. اگر وضعیت [جنگی] ادامه پیدا میکرد ممکن بود چنین فاجعهای رخ دهد.»
ترامپ با ابراز خرسندی از واکنش کشورها در استقبال از توافق با جمهوری اسلامی گفت بسیاری از کشورها میخواهند این بحران پایان یابد، از موضوع تنگه هرمز استقبال کردند. اگر قرار بود بمبارانها ادامه پیدا کند و مثلا یک ماه، دو ماه یا سه ماه دیگر ادامه مییافت و تنگه هرمز هرگز باز نمیشد.
آنچه ترامپ «تغییر حکومت» میخواند
ترامپ در این سخنرانی بار دیگر به کشته شدن رهبران جمهوری اسلامی اشاره کرد و آن را «تغییر حکومت» خواند. او گفت فکر میکند این گروه از رهبران ایران «رفتار بسیار متفاوتی» خواهند داشت چون اکنون با شیوه متفاوتی از زندگی آشنا شدهاند که پیش از آن هرگز تجربه نکرده بودند.
او با تاکید بر اینکه حملات به ایران با هدف تغییر حکومت انجام نشد، افزود: «با این حال فکر میکنم روی کار آمدن این گروه به معنای تغییر حکومت است. رده اول رهبران یک صبح هنگام صرف صبحانه در یک محل کشته شدند. پس از آن گروه دیگری روی کار آمد. آنها هم بسیار غیرمنطقی بودند و همهشان از میان رفتند. سپس گروه سوم آمد. تعدادی از اعضای این گروه هم از صحنه خارج شدهاند. اما ما با آنها در تماس و مذاکره بودهایم. رفتار آنها مناسب بوده است. با برخی از آنها تعامل آسانتری داشتهام.»
مساله هستهای در مرکز یادداشت تفاهم
ترامپ در بخشی از مصاحبه بار دیگر به گنجاندن بندی در یادداشت تفاهم اشاره کرد که بر اساس آن دست یافتن جمهوری اسلامی به سلاح هستهای به هر روش ممکنی محدود شده است. او گفت: «در متن آمده بود که آنها سلاح هستهای توسعه نخواهند داد. من گفتم اگر بخواهند آن را بخرند چه؟ اصرار داشتم در متن توافق علاوه بر توسعه، موضوع تهیه، خرید یا دستیابی به سلاح هستهای نیز گنجانده شود. وقتی متن توافق منتشر شود، این موارد را خواهید دید.
بر اساس نسخههایی از متن یادداشت تفاهم که بهطور غیررسمی از سوی رسانههای مختلف از جمله العربیه، سیانان، بلومبرگ و والاستریت ژورنال منتشر شده است، در بند هشت به موضوع سلاح هستهای، سرنوشت مواد غنیشده و تمامی مسائل مرتبط با برنامه هستهای جمهوری اسلامی اشاره شده است.
ترامپ در ادامه تاکید کرد که ضرورتی ندارد خارج کردن اورانیوم با غنای بالای جمهوری اسلامی بهسرعت خارج شود زیرا به گفته او «این مواد در عمقی از زمین نگهداری میشوند که دسترسی به آنها بسیار دشوار است».
او افزود: «هر وقت فرصت مناسب فراهم شود، این اقدام را انجام خواهیم داد. اما در این فاصله بر تمام بخشهای تاسیسات هستهای ایران نظارت داریم و دوربینها همهجا را پوشش میدهند.»
رییسجمهوری ایالات متحده درباره احتمال تلاش تهران برای بازیابی اورانیوم غنیشده نیز گفت: «اگر کسی چنین تلاشی انجام دهد، با سامانههای پاتریوت هدف قرار خواهد گرفت. آنها این موضوع را بهخوبی میدانند.»
انتقاد از نتانیاهو
بخشی از صحبتهای ترامپ حاوی اظهارنظرهایی غیرمعمول درباره عملکرد سیاسی و نظامی اسرائیل بود. او با اشاره به اینکه متن یادداشت تفاهم را با این کشور به اشتراک گذاشته است، اسرائیل را «یک شریک خوب» توصیف کرد و بلافاصله عملکرد ارتش این کشور در لبنان را مورد انتقاد قرار داد. ترامپ گفت: «همچنان معتقدم اسرائیل میتواند در قبال حزبالله عملکرد بهتری داشته باشد. نمیگویم اسرائیل نباید از خود دفاع کند، اما وقتی دو پهپاد به سمت بیابان شلیک میشوند و بدون خسارت سقوط میکنند، ضرورتی ندارد ساختمانهایی در بیروت ویران شوند.»
رییسجمهوری ایالات متحده در این بخش از صحبتهایش به تبادل آتش میان حزبالله و ارتش اسرائیل در ۲۴ خرداد، همزمان با افزایش احتمال امضای یادداشت تفاهم اشاره داشت. در آن روز، همزمان با گزارشها از پیشرفت قابل توجه در مذاکرات تهران و واشینگتن، ارتش اسرائیل در واکنش به حملات حزبالله به مناطق مرزی شمال این کشور، منطقه ضاحیه در بیروت را هدف قرار داد. این حمله خشم ترامپ را برانگیخت و به گفته او باعث تعویق چندساعته امضای اولیه یادداشت تفاهم شد.
او همچنین درباره رضایت اسرائیل از نتیجه حاصلشده در جنگ ایران گفت: «بزرگترین خطر برای اسرائیل این بود که یک سلاح هستهای در قلب این کشور فرود بیاید. مهمترین خواسته اسرائیل این بود که ایران سلاح هستهای نداشته باشد و اکنون به آن رسیده است. به همین دلیل فکر میکنم آنها راضی هستند.»
برنامه موشکی
هرچند در متنی که ایالات متحده از متن یادداشت تفاهم منتشر کرده است بندی درباره صنایع موشکی جمهوری اسلامی وجود ندارد، اما ترامپ در این جلسه گفت: «با کشورهای حوزه خلیج فارس، روی یک مسیر موازی برای رسیدگی به موضوعات غیرهستهای نیز کار خواهیم کرد؛ از جمله موضوع موشکهای بالستیک متعارف که درباره آنها گفتوگو خواهیم کرد.»
او بلافاصله تاکید کرد: «البته ایران باید تا حدی توانمندی نظامی داشته باشند، زیرا دیگر کشورها نیز چنین توانمندیهایی دارند. باید مقداری از این تواناییها وجود داشته باشد.»
با این حال، انتشار بخشهایی از این متن در رسانهها بازتابی بسیار گسترده یافت و انتقادهای کمسابقهای را متوجه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، کرد.
یک مقام ارشد دولت آمریکا بعدازظهر چهارشنبه بهوقت شرق آمریکا متن این سند ۱۴ مادهای را قرائت کرد؛ سندی که مفاد مربوط به بازگشایی تنگه هرمز، کاهش برخی محدودیتهای مالی علیه جمهوری اسلامی و همچنین انتظارات مربوط به رسیدگی به برنامه هستهای ایران در مذاکرات فنی آینده را مشخص میکند.
این سند با عنوان «یادداشت تفاهم اسلامآباد میان ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران» منتشر شد و پس از اعتراضات گستردهای که بهدلیل عدم انتشار عمومی متن آن شکل گرفته بود، در اختیار رسانهها قرار گرفت.
این مقام ارشد آمریکایی، که نامش اعلام نشد، گفت: «این توافق اساسا توافقی است که به ما اجازه میدهد فورا تنگه هرمز را باز کنیم، ایرانیها را متعهد به نابود کردن غبار هستهای (uranium dust) کنیم، و سپس اهرمی در اختیار ما قرار میدهد که اگر ایرانیها رفتار خوب خود را افزایش دهند، ما نیز میزان رفع تحریمها و کمکهای اقتصادی را افزایش دهیم؛ اقداماتی که میتواند ایران را به کشوری مرفهتر تبدیل کند.»
قرار است این یادداشت تفاهم جمعه بهطور رسمی امضا شود؛ اقدامی که یک بازه زمانی ۶۰ روزه برای مذاکره درباره شرایط نهایی توافق ایجاد خواهد کرد.
متن ارائه شده از سوی دولت آمریکا، تفاوتهایی اندک با آنچه رسانهها در روزهای اخیر منتشر کردهاند، دارد.
در همین حال شبکه سیانان بهنقل از مقامهای آمریکایی نوشت بخش مهمی از تعهدات جمهوری اسلامی در کانالهای محرمانه و خارج از متن رسمی مطرح شده است. جزییاتی از این تعهدات منتشر نشده است.
متن رسمی کامل یادداشت تفاهم
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در تاریخ [......] با حسن نیت بر موارد زیر توافق کردند:
ماده ۱
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران و متحدان آنها در جنگ جاری این یادداشت تفاهم را امضا میکنند تا پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها، از جمله لبنان، را اعلام کنند و متعهد شوند که از این پس هیچ جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند، از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین کنند. توافق نهایی پایان دائمی جنگ در تمامی جبههها، از جمله لبنان، و سایر مفاد این بند را تایید خواهد کرد.
ماده ۲
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد میشوند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از مداخله در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.
ماده ۳
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد میشوند ظرف حداکثر ۶۰ روز به مذاکره بپردازند و به توافق نهایی دست یابند؛ این مدت با رضایت متقابل قابل تمدید است.
ماده ۴
بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا روند رفع محاصره دریایی خود و هرگونه اخلال یا مانع علیه جمهوری اسلامی ایران را آغاز خواهد کرد و ظرف ۳۰ روز بهطور کامل به محاصره دریایی پایان خواهد داد.
در این مدت، جمهوری اسلامی ایران به تناسب سطح تردد پیش از جنگ، بازگشت ترافیک کشتیها را برقرار خواهد کرد.
ایالات متحده آمریکا همچنین متعهد میشود ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیروهای خود را از مجاورت جمهوری اسلامی ایران خارج کند.
ماده ۵
پس از امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران با بهکارگیری تمام تلاش خود، عبور ایمن کشتیهای تجاری را بدون دریافت هیچ هزینهای و فقط برای مدت ۶۰ روز از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس فراهم خواهد کرد.
تردد کشتیهای تجاری بلافاصله آغاز میشود و با در نظر گرفتن ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و مینروبی از سوی جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز بهطور کامل برقرار خواهد شد.
جمهوری اسلامی ایران با سلطاننشین عمان گفتوگو خواهد کرد تا مدیریت آینده و خدمات دریایی تنگه هرمز را با مشورت سایر کشورهای ساحلی خلیج فارس و مطابق حقوق بینالملل و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی تنگه هرمز تعیین کند.
ماده ۶
ایالات متحده آمریکا متعهد میشود همراه با شرکای منطقهای خود طرحی قطعی و مورد توافق به ارزش حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تدوین کند.
سازوکار اجرای این طرح بهعنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد.
تمام مجوزها، معافیتها و اجازهنامههای مورد نیاز برای انجام تراکنشهای مالی مرتبط از سوی ایالات متحده صادر خواهد شد.
ماده ۷
ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تمامی انواع تحریمها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامههای شورای امنیت سازمان ملل، قطعنامههای شورای حکام آژانس بینالمللی انرژی اتمی و تمامی تحریمهای یکجانبه آمریکا اعم از اولیه و ثانویه را مطابق جدول زمانی مورد توافق در توافق نهایی لغو کند.
جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا اهمیت حیاتی موضوع رفع تحریمها را به رسمیت شناخته و قصد خود را برای رسیدگی فوری به این موضوع در مذاکرات به منظور دستیابی به توافق متقابل اعلام میکنند.
ماده ۸
جمهوری اسلامی ایران مجددا تاکید میکند که سلاح هستهای تولید یا تحصیل نخواهد کرد.
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق کردهاند که درباره سرنوشت مواد غنیشده ذخیرهشده از طریق سازوکاری که به صورت متقابل مورد توافق قرار گیرد و مطابق جدول زمانی ماده ۷ باشد تصمیمگیری کنند؛ حداقل روش اجرایی، رقیقسازی مواد در محل تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی خواهد بود.
دو طرف همچنین توافق کردهاند درباره موضوع غنیسازی و سایر مسائل مورد توافق مرتبط با نیازهای هستهای جمهوری اسلامی ایران بر اساس چارچوبی رضایتبخش که در توافق نهایی تعیین خواهد شد گفتوگو کنند.
توافق نهایی مفاد این بند را تایید خواهد کرد.
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران اهمیت حیاتی مسائل هستهای فوق را به رسمیت میشناسند و قصد خود را برای رسیدگی فوری به آنها در مذاکرات با هدف دستیابی به توافق متقابل اعلام میکنند.
ماده ۹
تا زمان دستیابی به توافق نهایی، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق میکنند وضعیت موجود حفظ شود.
جمهوری اسلامی ایران وضعیت فعلی برنامه هستهای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده آمریکا تحریم جدیدی اعمال نخواهد کرد و نیروهای اضافی در منطقه مستقر نخواهد ساخت.
ماده ۱۰
ایالات متحده آمریکا متعهد میشود بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریمها، وزارت خزانهداری آمریکا معافیتهایی برای صادرات نفت خام ایران، فرآوردههای نفتی و مشتقات آن و تمامی خدمات مرتبط از جمله خدمات بانکی، بیمه، حملونقل و غیره صادر کند.
ماده ۱۱
ایالات متحده آمریکا متعهد میشود پس از اجرای این یادداشت تفاهم، وجوه و داراییهای مسدود یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران را بهطور کامل در دسترس استفاده قرار دهد.
دو طرف در جریان مذاکرات درباره رویه آزادسازی این وجوه توافق خواهند کرد.
این وجوه، چه در حساب اصلی باقی بمانند و چه منتقل شوند، برای پرداخت به هر ذینفع نهایی که از سوی بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین شود کاملا قابل استفاده خواهند بود.
ایالات متحده آمریکا متعهد میشود تمامی مجوزها و تاییدیههای لازم را در این زمینه صادر کند.
ماده ۱۲
ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق میکنند سازوکاری اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق این یادداشت تفاهم و پایبندی آینده به توافق نهایی ایجاد شود.
ماده ۱۳
پس از امضای این یادداشت تفاهم و مشروط به آغاز اجرای مواد ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ و ادامه اجرای آنها، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران مذاکرات درباره توافق نهایی را صرفا در مورد سایر مواد آغاز خواهند کرد.
ماده ۱۴
توافق نهایی از طریق یک قطعنامه الزامآور شورای امنیت سازمان ملل متحد تایید خواهد شد.
این رسانه چهارشنبه ۲۷ خرداد در گزارشی کوتاه به نقل از یک دیپلمات از یکی از کشورهای میانجی مذاکرات و منبع دیگری که از مذاکرات آگاه است، نوشت که طرفین در حال بررسی تسریع جدول زمانی امضای یادداشت تفاهماند. در این صورت، امضای دوم نیز بهصورت الکترونیکی انجام میشود و ممکن است آمریکا سرانجام متن توافق را منتشر کند.
محرمانه ماندن این سند انتقادهایی را درباره ماهیت آن و دامنه امتیازهای پیشبینیشده برای تهران برانگیخته است.
بر اساس نسخههایی از متن یادداشت تفاهم که بهطور غیررسمی از سوی رسانههای مختلف از جمله العربیه، سیانان، بلومبرگ و والاستریت ژورنال منتشر شده است، بند پنجم یادداشت به موضوع بازگشایی تنگه هرمز اشاره دارد. بر اساس این بند جمهوری اسلامی موظف است بلافاصله پس از امضای این سند، اقدامهای لازم برای تضمین از سرگیری تردد کشتیهای تجاری از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس را آغاز کند، بهنحوی که تردد از تنگه هرمز حداکثر ظرف ۳۰ به سطح پیش از جنگ بازگردد.
اکسیوس به نقل از منبع دیپلماتیک گزارش داد که دو طرف درباره بازگشایی هرچه سریعتر تنگه هرمز توافق دارند و گفتوگوها درباره تسریع جدول زمانی با همین هدف انجام میشود. به گفته این منبع، فشار سیاسی بر کاخ سفید برای انتشار متن یادداشت تفاهم نیز میتواند یکی دیگر از عوامل تغییر زمانبندی باشد.
منبع آگاه از مذاکرات نیز مدعی شد که جمهوری اسلامی خواستار منتشر نشدن متن تا زمان امضای رسمی بوده است.
هر دو منبع به اکسیوس گفتند که حتی اگر امضای رسمی تفاهمنامه بهصورت دیجیتالی و زودتر از موعد اعلامشده انجام شود، دیدار هیاتهای ایرانی به ریاست محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، و جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، طبق برنامه پیشبینی شده روز جمعه ۲۹ خرداد در سوئیس برگزار میشود.
انتظار میرود در این جلسه درباره آغاز مذاکرات مربوط به برنامه هستهای جمهوری اسلامی گفتوگو کنند.
منبع دیپلماتیک اکسیوس همچنین به این رسانه گفته است که با وجود اعلام امضای اولیه در روز یکشنبه ۲۴ خرداد، چنین امضایی انجام نشده است. در مقابل، منبع آگاه به مذاکرات مدعی شد این امضا انجام شده و امضای پیشِرو امضای دوم خواهد بود.
سیانان عصر چهارشنبه ۲۷ خرداد گزارش داد جزییات فنی توافق همچنان در حال نهایی شدن است و به همین دلیل، احتمال تغییر در متن و نحوه نگارش برخی بندهای آن وجود دارد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، چهارشنبه ۲۷ خرداد در حاشیه نشست گروه هفت و در دیدار با عبدالفتاح السیسی، رییسجمهوری مصر، یادداشت تفاهم با جمهوری اسلامی را «بسیار قوی» توصیف کرد، اما همزمان هشدار داد که این توافق هنوز نهایی نشده و در صورت نارضایتی واشینگتن، اقدام نظامی از سر گرفته خواهد شد.
