روزنامهنگار
در پی سرکوب خشونتبار اعتراضها به مقررات سختگیرانه پوشش زنان در هرات، گروههایی از شهروندان افغانستان در فراخوانی از مردم سراسر این کشور خواستند جمعه ۲۲ خرداد، پس از نماز جمعه، تظاهرات کنند. در اعتراضهای روزهای گذشته دستکم دو نفر، از جمله یک کودک، کشته شدند.
نیروهای طالبان در روزهای گذشته موجی از بازداشت زنان و دختران جوان را به اتهام «حجاب نامناسب» آغاز کردهاند.
بر اساس پیامهای ارسال شده به افغانستاناینترنشنال بسیاری از خانوادهها همچنان از محل نگهداری و وضعیت بازداشتشدگان بیخبرند.
با توجه به بیانیه فرماندهی پلیس هرات که یک روز پس از سرکوب اعتراضات سهشنبه منتشر شد، نگرانیها درباره شدت یافتن سرکوب و برخورد نیروهای مسلح با معترضان در تظاهرات احتمالی جمعه شدت گرفته است.
این بیانیه گزارشها درباره بازداشت زنان و شلیک به معترضان را رد و همزمان تهدید کرد: «پلیس در برابر هر اقدامی که امنیت عمومی را مختل کند، رویکردی جدی، شرعی و اصولی دارد.»
منابع محلی به افغانستاناینترنشنال گفتند که طالبان پس از سرکوب اعتراضات، خانهها و بیمارستانها را برای یافتن معترضان تفتیش میکند.
یک منبع محلی آگاه که به شرط ناشناس ماندن مصاحبه کرد، به ایراناینترنشنال گفت پس از انتقال زنان و دختران بازداشتشده به زندان، تلفنهای همراهشان ضبط شد.
به گفته این منبع، شماری از زنان همان لحظات نخست تلاش کردند با خانوادههایشان تماس بگیرند اما ماموران طالبان اجازه تماس به آنان ندادند.
افزون بر این، منابع محلی از بررسی تلفنهای هوشمند شهروندان بهدست نیروهای طالبان خبر دادند.
یکی از این منابع که بهدلیل ترس از تلافیجویی طالبان نخواست نامش فاش شود، به افغانستاناینترنشنال گفت که صبح چهارشنبه ۲۰ خرداد تلفن معلمان تعدادی از مدرسههای هرات بازرسی و سه معلم بازداشت شدند.
بهگفته این منبع، طالبان فعالیت این معلمان در شبکههای اجتماعی را بررسی کردند.
اعتراضها چطور آغاز شد
اداره امر به معروف طالبان هرات ۱۵ خرداد بر اساس اطلاعیهای منتسب به ریاست این نهاد به زنان هشدار داد که اگر «با چهره نمایان و آرایش» در فضای عمومی حضور یابند با آنها برخورد خواهد شد.
در این اطلاعیه، که نسخهای از آن در اختیار افغانستاناینترنشنال قرار گرفته، به آیاتی از سوره احزاب و همچنین روایتها و احادیثی از منابع مذهبی اهل سنت، از جمله «الجامع الصحیح» امام بخاری، «صحیح مسلم» نوشته مسلم بن حجاج نیشابوری و «فتاوای منبعالعلوم» استناد شده است.
در پایان این اطلاعیه آمده است: «آن عده از زنان و خواهران مسلمان که حجاب اسلامی را رعایت نمیکنند، توسط گروه گشت محتسبین ریاست امر به معروف و نهی از منکر جمعآوری شده و به محبس انتقال داده میشوند، آنگاه هیچکس حق گلایه و شکایت را ندارد.»
این اطلاعیه بهروشنی توضیح نمیدهد منظور طالبان از «حجاب اسلامی» چیست، اما در روایتهای ذکرشده در آن بر ضرورت پوشاندن «گریبانها و سینهها و سر و گردن» تاکید و استفاده زنان از عطر، معادل «زنا» عنوان شده است.
همزمان با انتشار این اطلاعیه، یک فایل صوتی نیز میان شهروندان هرات دستبهدست شد که در آن صدای مردی شنیده میشود که میگوید این تصمیم پس از نشست والی طالبان در هرات با مسئولان ریاست امر به معروف گرفته شده و مسئولان محلی و امامان مساجد موظفاند اجرای آن را به مردم ابلاغ کنند.
با اجرای این تهدیدها و بازداشت شماری از زنان و دختران در هرات، نخستین اعتراضها در جبرئیل، منطقهای در هرات، شکل گرفت.
«تحصیل، کار، آزادی»
رسانه افغانستانی رخشانه، نوشت که با وجود حضور گسترده نیروهای امنیتی طالبان، حدود ۷۰ نفر در تظاهرات روز سهشنبه ۱۹ خرداد شرکت کردند و شعارهایی از جمله «تحصیل، کار، آزادی» سر داند. آنها همچنین بازداشت خودسرانه زنان را محکوم کردند.
یکی از ساکنان هرات به این رسانه گفت: «مردم میترسیدند، با این حال بیرون آمدند.»
شاهدان عینی به افغانستاناینترنشنال گفتند که نیروهای مسلح طالبان در واکنش به این تجمع به سوی جمعیت تیراندازی کردند و سپس واحدهای ویژه را برای پراکنده کردن تجمع به محل فرستادند.
گاردین به نقل از منابع محلی نوشت که در اعتراضهای روز سهشنبه دو نفر کشته، سه نفر زخمی و دستکم ۱۳ نفر دیگر پس از ضربوجرح از سوی مقامها بازداشت شدند.
تاکنون کشته شدن یک زن و یک کودک تایید شده است. سیبیاس به نقل از یک پزشک در بیمارستانی محلی نوشت که دستکم سه نفر با زخم گلوله برای درمان به بیمارستان محل کار او منتقل شدند.
هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) چهارشنبه در بیانیهای تایید کرد که دستکم یک پسر نوجوان بر اثر شلیک گلوله نیروهای طالبان کشته شده و چندین نفر دیگر نیز زخمی شدهاند. این نهاد گفت گزارشها درباره کشتهشدن یک فرد دیگر همچنان در دست راستیآزمایی است.
بهگفته یوناما، تمامی زنان بازداشتشده در اعتراضها ۱۹ خرداد آزاد شدند، اما پیامدهای بازداشت خودسرانه برای آنان و خانوادههایشان عمیق و ماندگار است.
بر اساس ویدیوهایی که در شبکههای اجتماعی منتشر شدهاند، نیروهای طالبان به سوی معترضان آتش میگشایند و آنان را با چوب میزنند. در این ویدیوها دیده میشود معترضان با پرتاب سنگ مقابله میکنند و همزمان شعار «تحصیل، کار، آزادی» سر میدهند.
امتداد زن، زندگی، آزادی
در پی این اعتراضها، موجی از همبستگی زنان ایرانی با زنان افغان در شبکههای اجتماعی، بهویژه ایکس، شکل گرفت. زنان ایرانی با انتشار پیامهای حمایتی و تکرار شعار «زن، زندگی، آزادی» تاکید کردند که در کنار زنان افغان میایستند.
جاستینا، رپر ایرانی، در ایکس نوشت: «من بهعنوان یک ایرانی کنار تمام زنان رنجدیده و سرکوبشده افغانستان میایستم، همانطور که آنها کنار ما بودند و خواهند بود.»
کاربری به نام گیسو تاکید کرد: «حق زنان، حق زندگی و حق آزادی، حقوقی نیست که فقط برای ایران فریاد بزنیم. من هم کنار مردم رنجدیده افغانستان و مخصوصا زنان شجاع افغانستان میایستم. روایاتشان را که میخوانم، همان رنجی را میبینم که ما هم بردهایم.»
کاربری به نام هدا به پیوند شعارهای زنان ایران و افغانستان اشاره کرد: «زنان در هرات میگویند تحصیل، کار، آزادی و ما در ایران گفتیم زن، زندگی، آزادی. خواستهها چقدر آشناست.»
کاربری به نام ژینوس «جغرافیای رنج» زنان ایران و افغانستان را یکی خواند و نوشت: «جغرافیای رنج ما یکیست، همانطور که افق آزادیمان. قلب افغانستان در تاریکی تحمیلی این روزها روشن خواهد ماند؛ ما کنار هم میایستیم.»
زندگی زنان زیر سایه وحشت طالبانی
شماری از زنان هرات با ارسال پیامهای صوتی و ویدیویی به افغانستان اینترنشنال گفتهاند که برخورد خشونتبار طالبان و بازداشتهای اخیر به دلیل نوع پوشش، فضای ترس را در زندگی روزمره زنان در این ولایت تشدید کرده است. برخی از این زنان همچنین میگویند که در زندان طالبان شکنجه شدهاند.
یک زن ساکن هرات به افغانستاناینترنشنال گفت با وجود داشتن «پوشش مناسب»، نیروهای طالبان او را بازداشت، شکنجه و تحقیر کردهاند.
این زن، که با گریه از تجربه بازداشت خود سخن میگفت، افزود: «روز شنبه در جاده لیلامی بازداشت شدم و دو روز و یک شب در زندان بودم. مرا شکنجه و تحقیر کردند. ما زنان حتی اجازه بیرون رفتن از خانه را نداریم.»
زن دیگری که در اعتراضات شرکت داشت، به تلاش طالبان در «ایجاد فضای وحشت» اشاره کرد و گفت هدف نهایی آنها «محروم کردن زنان از حضور در جامعه است».
یک معلم زن در هرات به افغانستان اینترنشنال گفته است که شدت برخوردهای طالبان به حدی رسیده که حتی دانشآموزان دختر خردسال نیز از ترس بازداشت، حجاب مورد نظر این گروه را رعایت میکنند.
طالبان از زنان چه میخواهد؟
از زمان بازگشت طالبان به قدرت، زنان و دختران تقریبا از همه عرصههای زندگی عمومی محروم شدهاند: مدارس، دانشگاهها، بیشتر مشاغل و حتی پارکها.
وزارت عدلیه طالبان اواخر مرداد ۱۴۰۳ دستورالعمل «امر به معروف و نهی از منکر» را منتشر کرد که بخش عمده آن به محدودیتهای اعمالشده از سوی این گروه علیه زنان و نحوه حضور آنها در فضاهای عمومی اشاره دارد.
این سند «ستر تمام بدن و پنهان کردن روی» را برای زنان «لازم» میداند، آنها را از پوشیدن لباسهای نازک، کوتاه و چسبان منع میکند، به زنان بالغی که برای «حاجت ضروری» از خانه خارج میشوند امر میکند که صدایشان را «نامحرم» نشنود و شنیده شدن صدای زن از درون خانه را از «منکرات خاص» میشمارد. این سند همچنین رانندگان وسایل نقلیه عمومی را از پخش موسیقی و سوار کردن زنانی که «بدون محرم شرعی عاقل و بالغ» در فضای عمومی حاضر شدهاند، منع میکند.
این بار، مردان در کنار زنان
بخشی از روایتهای ذکرشده در اطلاعیه طالبان خطاب به مردان است. در یکی از احادیث، به نقل از کتاب «مُسند احمد بن حنبل»، آمده است که بهشت بر «دیوث؛ یعنی کسی که ناپاکی و فحشا را در خانواده خود میپذیرد» حرام است.
در ویدیویی که رسانههای محلی از اعتراضهای سهشنبه منتشر کردهاند، پسر جوانی دیده میشود که از ناحیه پا زخمی شده، به نظر میرسد بیهوش است و افرادی به او کمک میکنند.
در ویدیوها و تصاویر دیگر نیز مردان در کنار زنان در تجمعهای خیابانی حضور دارند و با ماموران طالبان درگیر شدهاند.
یک فعال حقوق زنان افغانستان که در اعتراضهای پیشین علیه محدودیتهای طالبان شرکت کرده و اکنون در آمریکا زندگی میکند، به ایراناینترنشنال گفت حضور مردان در کنار زنان در اعتراضهای هرات، این دور از اعتراضها را از تجمعهای پیشین متمایز کرده است.
او افزود در اعتراضهای قبلی، مردان عمدتا در صحنه اعتراضهای خیابانی زنان برای بازپسگیری حقوقشان حضور نداشتند، اما همراهی آنان با زنان معترض در هرات، تحولی مهم در روند اعتراضها علیه طالبان به شمار میرود.
خانواده یکی از زنان بازداشتشده به افغانستاناینترنشنال گفت مردانی که برای پیگیری وضعیت بازداشتشدگان به زندان یا اداره امر به معروف طالبان مراجعه کرده بودند، با توهین و تحقیر روبهرو شدند. به گفته این منبع، ماموران طالبان آنان را با الفاظی چون «بیغیرت» و «بیحیثیت» خطاب کردند و گفتند که در «جامعه اسلامی» از مراقبت از زنان خانواده خود ناتوان بودهاند.
این منبع گفت: «از مردان خانوادههای زنان بازداشتشده تعهد گرفتند و به آنان هشدار دادند که اگر چنین مواردی دوباره تکرار شود، علاوه بر زنان، مردان خانواده نیز بازداشت خواهند شد.»
بر اساس پژوهشی که از سوی انجمن علوم اعصاب آمریکا منتشر شد، مغز انسان بهطور مداوم اطلاعاتی مانند تصاویر، صداها و فضاهای آشنا را با پیامدهای بعدی آنها پیوند میدهد.
این فرآیند که «یادگیری تداعیگر» نام دارد، به افراد کمک میکند بر پایه تجربههای قبلی، سریعتر تصمیم بگیرند و از خطر دوری کنند.
با این حال، پژوهشگران میگویند این سیستم در همه افراد به یک شکل عمل نمیکند.
این تحقیق توضیح میدهد که چگونه سازوکارهای طبیعی یادگیری در مغز، در بعضی افراد بهجای کمک به تصمیمگیری بهتر، به تداوم انتخابهای نامطلوب منجر میشود.
نقش نشانهها در تصمیمگیری نادرست
به گفته جوزپه دی پلگرینو، سرپرست این مطالعه از دانشگاه بولونیا، افراد از نظر میزان اتکا به نشانههای محیطی برای تصمیمگیری تفاوت چشمگیری با یکدیگر دارند.
برخی افراد هنگام تصمیمگیری بهشدت به تصاویر و صداهای اطراف خود وابستهاند، در حالی که گروهی دیگر انعطافپذیری بیشتری دارند و کمتر تحت تاثیر این محرکها قرار میگیرند.
به گفته پژوهشگران، مشکل زمانی بروز میکند که معنای این نشانهها دستخوش تغییر میشود.
برای نمونه، اگر یک محیط یا صدای آشنا که پیشتر با پاداش همراه بوده، بهتدریج به پیامدهای پرخطر یا نامطلوب منجر شود، مغز همه افراد نمیتواند این تغییر را بهدرستی ثبت کند.
در افرادی که حساسیت بالایی به نشانهها دارند، مغز در «بهروزرسانی» این آموختهها ناتوان میماند و همچنان بر اساس الگوهای قدیمی واکنش نشان میدهد.
در نتیجه این افراد، حتی پس از تجربه شکست یا زیان، همان انتخابهای قبلی را تکرار میکنند.
پیوند نشانهها با اعتیاد و اضطراب
در این شرایط، نشانههای محیطی بهجای آنکه راهنمایی مفید باشند، به عامل اصلی هدایت رفتار تبدیل میشوند و ترک عادتهای زیانبار را دشوارتر میکنند.
این یافتهها میتواند به درک بهتر الگوهای رفتاری در اعتیاد، اختلالات وسواسی و اضطراب کمک کند.
تیم تحقیقاتی قصد دارد این نوع الگوی یادگیری را در میان افراد دارای اختلالات بالینی مورد بررسی قرار دهد.
هدف آنها یافتن پاسخ روشنتری برای این پرسش است که آیا حساسیت بیش از حد به نشانههای محیطی میتواند یکی از دلایل اصلی تداوم الگوی تصمیمگیریهای پرخطر در این گروهها باشد.
