وضعیتی که به گفته کارشناسان، بیش از آنکه یک سبک زندگی باشد، نشانهای از تعمیق فقر مسکن در ایران است.
به گزارش نشریه «پیام ما»، در میان فایلهای اجاره مسکن تهران، آگهیهایی دیده میشود که در آن مالکان بخشی از خانه خود را به مستاجر اجاره میدهند و در عین حال شروط متعددی تعیین میکنند؛ از محدودیت رفتوآمد، ممنوعیت داشتن حیوان خانگی و استعمال دخانیات گرفته تا الزام به آشپزی، رعایت وسواس در نظافت یا ارائه مدارک هویتی و ضمانت مالی.
در یکی از نمونههای گزارش، مالک یک آپارتمان ۶۵ متری در میدان منیریه تهران برای همخانه شدن، ۱۰۰ میلیون تومان ودیعه و ماهانه پنج میلیون تومان اجاره درخواست کرده و شرط گذاشته که مستاجر «کمرفتوآمد، کارمند و بدون حیوان خانگی» باشد.
نمونهای دیگر مربوط به مردی ۴۰ ساله و مجرد است که برای آپارتمان ۵۰ متری خود در خیابان آذربایجان، مستاجری با توانایی آشپزی میخواهد و در ازای انجام آشپزی، حاضر است اجاره ماهانه را از ۱۲ میلیون به هفت میلیون تومان کاهش دهد.
«پیام ما» همچنین به آگهی زوجی در شهرک غرب اشاره کرده که بخشی از خانه دوبلکس خود را با ودیعه ۳۰۰ میلیون تومانی و اجاره ۱۵ میلیون تومان برای همخانه شدن با زوجی دیگر عرضه کردهاند.
دو روایت از خانههای اشتراکی؛ سبک زندگی یا ناچاری اقتصادی؟
داود بیگینژاد، نایبرییس اتحادیه مشاوران املاک، به «پیام ما» گفته است خانههای اشتراکی را میتوان نوعی سبک زندگی دانست؛ پدیدهای که در کشورهای توسعهیافته نیز وجود دارد و در ایران نیز پیش از انقلاب و تا دهه ۱۳۷۰ رایج بوده است.
اما به نوشته این نشریه، بسیاری از مالکان و مستاجران چنین برداشتی ندارند و این وضعیت را نتیجه مستقیم فشار اقتصادی میدانند. برخی مالکان توضیح دادهاند که با وام مسکن صاحب خانه شدهاند و اکنون برای پرداخت اقساط یا تامین هزینههای زندگی ناچارند خانه خود را با مستاجر شریک شوند؛ وضعیتی که گزارش از آن با عنوان «صاحبخانههای فقیر» یاد میکند.
در مقابل، مستاجران میگویند دیگر توان اجاره واحد مستقل را ندارند و به ناچار با صاحبخانه زیر یک سقف زندگی میکنند. برخی نیز ابراز نگرانی کردهاند که اختلافهای سنتی میان موجر و مستاجر، در چنین شرایطی تشدید شود.
مهاجرت معکوس و بازگشت به خانه والدین
به گفته مشاوران املاک که با «پیام ما» گفتوگو کردهاند، افزایش هزینههای مسکن باعث شده بخشی از مستاجران از تهران به شهرهای خود بازگردند یا به حومه پایتخت مهاجرت کنند. برخی مستاجران مجرد نیز دوباره به خانه والدین برگشتهاند.
بیتالله ستاریان، کارشناس بازار مسکن، به این نشریه گفته مرحله بعد از رانده شدن مستاجران کمدرآمد به حاشیه کلانشهرها، گسترش حاشیهنشینی است؛ روندی که به گفته او «چهره خشن فقر مسکن» را نمایان میکند.
بر اساس آمار وزارت راه و شهرسازی که در گزارش به آن اشاره شده، حدود یکسوم جمعیت ایران در بافتهای فرسوده و ناکارآمد سکونت دارند؛ مناطقی که به تعبیر گزارش، تجربهای از «فقر خشن مسکن» را بازتاب میدهند.
«تقاضای پنهان» برای مسکن مستقل
عطا آیتاللهی، کارشناس مسکن، در گفتوگو با این نشریه گفته است گسترش خانههای اشتراکی، پدیدهای عادی نیست و از فقر ساختاری مسکن ناشی میشود. او معتقد است بخش بزرگی از جوانان ایرانی به دلیل ناتوانی در تامین هزینههای مسکن، همچنان با والدین خود زندگی میکنند و همین مساله باعث شده بخش مهمی از تقاضای واقعی برای مسکن مستقل، پنهان بماند.
به گفته او، افزایش سن ازدواج و سکونت طولانیمدت جوانان در خانه والدین طی دهههای اخیر، سبب شده کمبود مسکن مستقل کمتر دیده شود؛ اما با رشد نسبی خانوارهای تکنفره، این کمبود اکنون آشکارتر شده است.
بیتالله ستاریان نیز مقایسه وضعیت ایران با کشورهای توسعهیافته را نادرست دانسته و گفته در بسیاری از کشورهای پیشرفته، افراد کمدرآمد به مسکن اجتماعی یا دولتی دسترسی دارند، در حالی که در ایران نشانههای فقر شدید مسکن در حاشیه شهرها و سکونتگاههای غیررسمی دیده میشود.
تهران؛ پایتخت مستاجران و فقر مسکن
بر اساس گزارش مرکز آمار ایران که این نشریه نیز به آن استناد کرده، تهران بیشترین سهم مستاجران را در کشور دارد و حدود ۵۱ درصد ساکنان پایتخت اجارهنشین هستند.
گزارش میگوید حتی با فرض داشتن حدود ۵۰۰ میلیون تومان پسانداز، اجاره یک آپارتمان در تهران معمولاً ماهانه بین ۱۰ تا ۱۵ میلیون تومان هزینه دارد؛ رقمی که با حداقل دستمزد ۱۶ میلیون و ۶۰۰ هزار تومانی کارگران تناسبی ندارد.
همچنین بر اساس دادههای مرکز آمار ایران، تورم نقطهبهنقطه اجاره مسکن در فروردین ۱۴۰۵ به ۳۱.۱ درصد رسیده؛ رقمی پایینتر از تورم عمومی ۷۳.۵ درصدی. اما فعالان بازار مسکن به این نشریه گفتهاند دلیل این فاصله، نه بهبود بازار، بلکه ناتوانی مستاجران در تحمل افزایش بیشتر اجارهبهاست.
۴۰ درصد مستاجران ممکن است زیر خط فقر باشند
«پیام ما» با استناد به گزارش مرکز پژوهشهای مجلس در سال ۱۴۰۲ نوشته است که شمار خانوارهای مستاجر درگیر فقر به بالاترین سطح تاریخی رسیده است.
بر اساس این گزارش، نرخ فقر میان خانوارهای مستاجر با روش متعارف ۲۷ درصد برآورد شده، اما اگر هزینههای مسکن نیز در محاسبه لحاظ شود، این نرخ به حدود ۴۰ درصد افزایش پیدا میکند. همچنین ۸۹ درصد خانوارهای مستاجر فقیر در پنج دهک پایین درآمدی قرار دارند و بیشترین تعداد این خانوارها در استان تهران زندگی میکنند.
به نوشته «پیام ما»، افزایش خانههای اشتراکی در تهران را میتوان نه صرفاً تغییری در سبک زندگی، بلکه نشانهای از تشدید بحران دسترسی به مسکن و گسترش فقر در میان مستاجران دانست؛ بحرانی که هم مالکان کمدرآمد و هم مستاجران را تحت فشار قرار داده است.
