دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا اعلام کرد که بهطور «غیرمستقیم» در مذاکرات میان ایالات متحده با جمهوری اسلامی درباره برنامه هستهای تهران مشارکت خواهد داشت. او افزود: «امیدوارم ایران به شیوهای معقول عمل کند. فکر نمیکنم ایران بخواهد با عواقب عدم دستیابی به توافق روبهرو شود.»
او مذاکرات سهشنبه در ژنو را «بسیار مهم» ارزیابی کرد و افزود: «ایران خواهان توافق است.»
والتر راسل مید در یادداشتی که دوشنبه ۲۷ بهمن در روزنامه والاستریت ژورنال منتشر کرد، نوشت گروه ضربتی ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» ماه گذشته در دریای کارائیب گشت میزد، زمانی که نیروهای آمریکایی نیکولاس مادورو، رییسجمهوری پیشین ونزوئلا، را بازداشت کردند. اکنون و در حالی که بنبست طولانیمدت میان ایران و ایالات متحده وارد مرحلهای تازه و خطرناک میشود، بزرگترین ناو هواپیمابر جهان راهی خاورمیانه شده است.
بهنوشته راسل مید، ممکن است که برای برخی دولت ترامپ بیپروا، ناکارآمد و حتی دلقکمآب به نظر برسد، اما در عین حال این دولت میتواند به شکلی شگفتانگیز موثر هم باشد.
کاراکاس از زمانی که هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹ ونزوئلا را به مسیر فروپاشی برد—آن هم با تشویق بخشهایی از چپ آمریکا که چاویسم را «سوسیالیسمی که بالاخره جواب میدهد» میدانستند—به معضلی برای روسایجمهوری آمریکا بدل شد. در حالی که افول اقتصادی موجی از پناهجویان را به آنسوی مرزها راند و پیوند دولت با کارتلهای مواد مخدر بحران را تشدید کرد، ونزوئلا به کوبای سوسیالیستی یارانه داد و به پناهگاهی برای رقبای روسی و ایرانی آمریکا تبدیل شد.
در برابر این تحولات، بیل کلینتون، جورج بوش پسر، باراک اوباما و جو بایدن پاسخی موثر نداشتند. اما در دوره ترامپ، مادورو دستگیر و زندانی شد، جریان نفت به هاوانا قطع شد و دولت ونزوئلا پیش از هر تصمیم مهم با نگرانی به واشینگتن مینگرد.
بهنوشته والاستریت ژورنال اکنون که ابزار اصلی سقوط مادورو به سوی ایران در حرکت است، توجه جهان به برنامههای ترامپ برای قدیمیترین و سرسختترین دشمن آمریکا در خاورمیانه معطوف شده است و تحلیلگران با تبوتاب درباره تصمیم و اقدام ترامپ گمانهزنی میکنند.
نویسنده این یادداشت تاکید کرده که پیشبینی نتیجه بحران ناممکن است و حتی خود دونالد ترامپ نیز احتمالا نمیداند در نهایت چه خواهد کرد.
بهنوشته والتر راسل مید، یکی از کلیدهای روش دیپلماتیک او ایجاد موقعیتهایی است که تنها خودش قدرت اتخاذ تصمیمی سرنوشتساز را داشته باشد؛ تصمیمی که برای دیگر کشورها اهمیتی حیاتی دارد و آنها را به رقابت برای جلب رضایت او وامیدارد.
او نوشت در حال حاضر، ترامپ در موقعیتی ایدهآل قرار دارد. در قبال ایران دستش باز است و میتواند به هر سو حرکت کند. میتواند به سمت تغییر رژیم برود. میتواند توافقی ضعیف با تهران بپذیرد و آن را پیروزی جلوه دهد. میتواند مانند جنگ ۱۲روزه، اجازه دهد اسرائیل بخش عمده کار سخت را انجام دهد و در پایان برای کسب اعتبار وارد صحنه شود. حتی میتواند به روحانیون حاکم در تهران فرصتی تازه برای بقا بدهد.
همه کسانی که دغدغه ایران یا نفت آن را دارند، میدانند ترامپ قدرت آن را دارد که معادلاتشان را برهم بزند. مخالفان و حامیان توافق با ایران، اسرائیلیها، قطریها، روسها، چینیها، اروپاییها و ترکها، همه در انتظار تصمیم ترامپ هستند.
بهنوشته راسل مید، موضوع فقط اهرم فشار نیست، بلکه جایگاه است. وقتی سرنوشت کشوری که برای منطقه و بازار جهانی نفت حیاتی است به تصمیم او وابسته باشد، ترامپ به قابلمشاهدهترین و قدرتمندترین رهبر جهان بدل میشود. دیگران حرف میزنند؛ او تصمیم میگیرد.
مساله همچنین «امتیاز رسانهای» است. هرچه تحلیلگران بیشتر درباره نیت او گمانهزنی کنند و بازارهای مالی و سیاستگذاران جهانی بیشتر بکوشند مقصود او را از میان سخنانی—که اغلب عامدانه گمراهکننده است—استخراج کنند، سلطه ترامپ بر اخبار بیشتر میشود. پس از نزدیک به یک دهه حضور پررنگ در سیاست جهانی، باید پذیرفت که این سلطه برای او قدرتآفرین است.
بهنوشته والاستریت ژورنال، در حالی که ترامپ پیشنهادهای مختلف را میسنجد و از اعتباری که بحران برایش به همراه دارد لذت میبرد، دشوار است تصور کنیم بخواهد این نمایش را بهسرعت پایان دهد. از دید او، شاید تنها نقطهضعف بحران ایران این باشد که نمیتواند تا ابد ادامه یابد.
او میتواند با حفظ وضعیت موجود هم سود ببرد، اما در نهایت باید انتخاب کند. اما انتخابها با خطر و هزینه همراهاند. به محض آنکه مسیری را برگزیند، گزینههای باقیمانده محدود میشوند. حمله به ایران خطر یک جنگ طولانی را دارد. پذیرفتن توافقی که از ترس جنگ طولانی تحمیل شود، میتواند او را در داخل ضعیف و در خارج بیاعتبار جلوه دهد.
بهنوشته والاستریت ژورنال در چنین شرایطی، اعزام بزرگترین ناو هواپیمابر آمریکا به خاورمیانه منطقی به نظر میرسد. ترامپ بهتدریج تنش را بالا میبرد، در حالی که یک گروه ضربتی ناو هواپیمابر بهآرامی از دو اقیانوس عبور میکند. این روند گزینههای او را باز نگه میدارد و همزمان برتری روانی و نظامیاش را بر حاکمان کشورهای خلیج فارس، اسرائیلیها و هرکسی که نگران قیمت نفت یا امنیت دریاهاست افزایش میدهد.
والتر راسل مید در پایان تحلیل خود تاکید کرده که ترامپ در ایران با برخی از زیرکترین و سرسختترین رقبای خود روبهروست و در مقابل، روحانیون حاکم در تهران با غیرقابلپیشبینیترین و تهاجمیترین رهبر آمریکا از زمان به قدرت رسیدنشان مواجهاند.
هاکبی دوشنبه ۲۷ بهمن و در آستانه دور تازه مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی در ژنو، در جمع رهبران گروههای یهودی آمریکایی در نشست سالانه «کنفرانس روسای سازمانهای بزرگ یهودی آمریکا» در اورشلیم گفت هفته گذشته در واشینگتن در دیدارهایی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل داشت، حضور داشته است.
او تاکید کرد: «ایالات متحده و اسرائیل درباره ایران کاملا همسو هستند. ایران نمیتواند به برنامه هستهای و موشکی بالستیک خود ادامه دهد. ایران فقط مشکل اسرائیل نیست؛ مشکل جهان است.»
هاکبی افزود: «۴۷ سال است که ایران شعار مرگ بر آمریکا میدهد. پیش از آن میگوید مرگ بر اسرائیل، اما فقط چون اسرائیل سر راه است.»
هاکبی همچنین گفت شبکههای وابسته به جمهوری اسلامی و حزبالله در بخشهایی از آمریکای جنوبی فعالاند.
سفیر ایالات متحده در اسرائیل با اشاره به مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی اسلامی گفت نمیداند آیا دور جدید مذاکرات میتواند تهدیدهای ناشی از برنامه هستهای ایران، موشکهای بالستیک و حمایت از گروههای نیابتی منطقهای را برطرف کند یا نه.
او افزود: «مذاکرات در جریان است. اما آیا این هفته چیزی از آن بیرون میآید که صلح به ارمغان بیاورد؟ تردیدهای جدی وجود دارد که تهدید هستهای، برنامه بالستیک و تامین مالی تروریسم از سوی حکومت ایران برطرف شود. اما اگر ایران بهدلیل درک پیامدهای عدم اقدام، حاضر به انجام این کار باشد، خوشحال خواهم شد.»
لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه و از متحدان نزدیک ترامپ، نیز پس از دیدار با نتانیاهو و نفتالی بنت در تلآویو درباره مذاکرات سخن گفت و اظهار داشت برای «اطمینانبخشی به مردم اسرائیل» به این کشور رفته است.
او تاکید کرد میان آمریکا و اسرائیل درباره ایران «هیچ فاصلهای» وجود ندارد.
گراهام افزود: «در مرحله تصمیمگیری، صحبت از هفتههاست نه ماهها.»
لیندسی گراهام رهبری جمهوری اسلامی را ضعیفترین حالت خود از سال ۱۳۵۷ به اینسو توصیف کرد و به اقتصاد آسیبدیده، تضعیف نظامی و اعتراضهای ضدحکومتی در ایران اشاره کرد.
پیشتر، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامیگفته بود: «میتوان با احتیاط نتیجه گرفت که موضع آمریکا در موضوع هستهای ایران واقعبینانهتر شده است.»
هیات آمریکایی در مذاکرات شامل استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه ترامپ، است. مشخص نیست دریاسالار برد کوپر، فرمانده ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا که در گفتوگوهای جمعه پیش در عمان حضور داشت و با انتقاد مقامهای جمهوری اسلامی روبهرو شد، در این دور از مذاکرات هم حضور خواهد داشت یا نه.
رزمایش دریایی سپاه و استقرار ناو هواپیمابر آمریکا در ۲۴۰ کیلومتری عمان
همزمان با ادامه تقویت نیروهای آمریکایی در منطقه، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی دوشنبه ۲۷ بهمن در تنگه هرمز رزمایشی نظامی برگزار کرد.
تلویزیون دولتی ایران اعلام کرد این رزمایش با عنوان «کنترل هوشمند تنگه هرمز» برای آمادگی در برابر «تهدیدهای احتمالی امنیتی و نظامی» برگزار شده است.
براساس این گزارش، مرحله نخست این مانور شامل بهکارگیری «سلاحهای راهبردی» در سه جزیره خلیج فارس بوده است. خبرگزاریهای حکومتی در ایران نیز گزارش دادند که تمرکز رزمایش بر «پاسخ قاطع و جامع نیروهای عملیاتی سپاه به توطئههای ضد امنیتی در عرصه دریایی» بوده است.
جمهوری اسلامی بارها تهدید کرده در صورت تشدید تنشها، تنگه هرمز را مسدود میکند؛ آبراهی راهبردی که حدود ۲۰ درصد نفت جهان از آن عبور میکند.
بیبیسی نیز گزارش داد ناو هواپیمابر آمریکایی «یواساس آبراهام لینکلن» در تصاویر ماهوارهای حدود ۲۴۰ کیلومتر دورتر از سواحل عمان دیده شده است. به گزارش نیویورکتایمز، دومین ناو هواپیمابر اعزامی به منطقه «یواساس جرالد آر. فورد» خواهد بود که بههمراه گروه ضربتی خود وارد خاورمیانه میشود.
سیانان بهنقل از منابع آگاهی که نام آنان را اعلام نکرد، گزارش داد که این جابهجاییها با هدف افزایش فشار بر تهران و همچنین فراهم کردن گزینههای حمله در صورت شکست مذاکرات هستهای انجام میشود.
بر اساس این گزارش، تجهیزات نیروی هوایی آمریکا مستقر در بریتانیا، از جمله هواپیماهای سوخترسان و جنگندهها، در حال انتقال به نقاطی نزدیکتر به خاورمیانه هستند. همچنین سامانههای پدافند هوایی بیشتری به منطقه اعزام شده و مأموریت برخی یگانهای نظامی آمریکا که قرار بود در هفتههای آینده جایگزین شوند، تمدید شده است.
دادههای رهگیری پرواز نشان میدهد در هفتههای اخیر دهها هواپیمای ترابری نظامی آمریکا تجهیزات را به اردن، بحرین و عربستان سعودی منتقل کردهاند. تنها از طریق دادههای عمومی، بیش از ۲۵۰ پرواز باری نظامی آمریکا به منطقه ثبت شده است.
تصاویر ماهوارهای نیز نشان میدهد ۱۲ فروند جنگنده اف-۱۵ آمریکا از ۲۵ ژانویه در پایگاه هوایی موفق السالتی اردن مستقر شدهاند. همچنین جنگندههای بیشتری مجوز دیپلماتیک ورود به حریم هوایی اردن را دریافت کردهاند.
شبکه بیبیسی نیز بر اساس دادههای عمومی رهگیری پرواز، گزارش داد که دستکم شش فروند هواپیمای سوخترسان هوایی کیسی-۱۳۵(KC-135) نیروی هوایی آمریکا دوشنبه ۲۷ بهمن پایگاه هوایی «راف میلدنهال» در سافک، شرق انگلستان را ترک کردند و به سمت جنوبشرق، از فراز فرانسه و سپس دریای مدیترانه حرکت کردند.
اطلاعات منتشرشده از سوی وبسایت فلایترادار۲۴ نشان میدهد دستکم دو فروند از این هواپیماهای سوخترسان به سمت پایگاه هوایی «خانیا» در جزیره کرت یونان نزدیک شدهاند.
بیبیسی همچنین گزارش داد که ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن در حدود ۲۴۰ کیلومتری سواحل عمان و در فاصله حدودا ۷۰۰ کیلومتری از ایران مستقر شده است.
جاستین کرامپ، مدیرعامل شرکت ریسک و اطلاعات سیبیلاین به بیبیسی گفت که آمادگی های نظامی آمریکا در خاورمیانه عمق و پایداری بیشتری نسبت به آنچه پیش از دستگیری نیکولاس مادورو، رییسجمهوری پیشین ونزوئلا، یا حملات هوایی به تاسیسات هسته ای ایران در ژوئن ۲۰۲۵ رخ داده بود، دارد.
او گفت تجمع ناوهای جنگی و هواپیماها در منطقه به آمریکا اجازه می دهد «نرخ حمله نسبتا فشرده و پایدار» حدود ۸۰۰ سورتی پرواز در روز انجام دهد.
کرامپ افزود هدف این است که هرگونه واکنش ایران به حملات آمریکا «بی اثر» باشد.
تهدید نظامی و افزایش تنشها
دونالد ترامپ طی هفتههای اخیر بارها ایران را به اقدام نظامی تهدید کرده است. او ماه گذشته هشدار داد در صورت ادامه سرکوب معترضان، حمله را بررسی خواهد کرد. ترامپ جمعه ۲۴ بهمن نیز گفت تغییر رژیم در ایران «بهترین اتفاق ممکن» خواهد بود.
این اظهارات، همراه با استقرار نیروها، فضای منطقه را ملتهب کرده و اهمیت مذاکرات ژنو را افزایش داده است. قرار است از سوی آمریکا استیو ویتکاف و جرد کوشنر و از سوی جمهوری اسلامی، عباس عراقچی در این مذاکرات شرکت کنند.
ابهام درباره «روز بعد»
با این حال، دو منبع آگاه به سیانان گفتند که دولت آمریکا تصویر روشنی از سناریو پس از سقوط احتمالی حکومت ایران ندارد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز اخیرا در جلسهای در کنگره گفت «هیچکس نمیداند» در صورت فروپاشی حکومت چه کسی قدرت را به دست خواهد گرفت.
ارزیابی جامعه اطلاعاتی آمریکا این است که در کوتاهمدت، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی احتمالا خلاء قدرت را پر خواهد کرد. یک منبع مطلع به سیانان گفت: «سپاه جایگاهی مهم دارد و فراتر از ساختار معمول نظامی عمل میکند، اما پیشبینی دقیق سناریو فروپاشی بسیار دشوار است.»
سیانان بهنقل از منابع خود افزود که چند هفته پیش و در اوج اعتراضات سراسری، پنجرهای کوتاه برای اقدام نظامی وجود داشت که شاید میتوانست موازنه را به نفع مخالفان تغییر دهد، اما اکنون این پرسش مطرح است که آیا ترامپ «لحظه مناسب» را از دست داده است یا نه.
تغییر منطق حمله
بهگفته سیانان، در آن زمان تمرکز نیروهای آمریکایی بیشتر بر کارائیب بود و گزینههای خاورمیانه محدود بود. اکنون ناو هواپیمابر آبراهام لینکلن در منطقه مستقر است، ناو جرالد فورد در راه است و اسکادرانهای جنگنده و هواپیماهای سوخترسان در حال جابهجایی هستند.
ترامپ جمعه گذشته گفت: «اگر به توافق نرسیم، به این نیروها نیاز خواهیم داشت.»
در صورت صدور دستور حمله، آمریکا گزینههای گستردهای در اختیار دارد. ناوشکنهای مجهز به موشکهای تاماهاوک با برد حدود ۱۶۰۰ کیلومتر، زیردریاییهای تهاجمی و جنگندههای اف-۳۵ و اف-۱۵ای میتوانند اهدافی را در عمق خاک ایران هدف قرار دهند.
به گفته منابع، اهداف بالقوه میتواند شامل مقرهای سپاه پاسداران و دیگر تاسیسات نظامی فراتر از سایتهای هستهای باشد. همچنین احتمال انجام عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل مطرح شده که میتواند مشابه عملیات «چکش نیمهشب» در تابستان گذشته باشد.
بنبست در موضوع غنیسازی
ترامپ اخیراً گفته آمریکا «هیچگونه غنیسازی» را نمیپذیرد. با توجه به تاکید ایران بر حق غنیسازی، منابع میگویند فضای مانور مذاکراتی محدود است.
مارکو روبیو در بوداپست گفت: «ایران در نهایت بهدست روحانیون شیعه اداره میشود که تصمیمات را بر مبنای الهیات میگیرند. بنابراین انجام توافق با ایران کار آسانی نیست.»
او درباره اطلاعرسانی به کنگره در صورت تصمیم به حمله یا تلاش برای برکناری رهبر جمهوری اسلامی نیز پاسخ قطعی نداد و گفت: «هرچه قانون ایجاب کند انجام خواهیم داد.»
نگرانی کشورهای منطقه
کشورهای عرب حوزه خلیج فارس نسبت به بیثباتی احتمالی ناشی از اقدام نظامی آمریکا نگران هستند و خواستار فرصت بیشتر برای دیپلماسی شدهاند. یک دیپلمات منطقهای به شبکه سیانان گفت: «همه علیه حمله فشار میآورند. تنها اسرائیل خواهان اقدام نظامی است.»
در همین حال، جمهوری اسلامی کمتر از ۲۴ ساعت پیش از مذاکرات ژنو، رزمایشهای نظامی جدیدی برگزار کرد. تلویزیون دولتی ایران گزارش داد سپاه از سه جزیره مورد مناقشه در خلیج فارس «دفاع قهرمانانه» انجام داده و پهپادها در جنوبیترین نقاط ایران آماده مقابله با هرگونه تجاوز هستند.
عبدالرحیم موسوی، رییس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، نیز هشدار داد: «ترامپ باید بداند وارد نبردی عبرتآموز میشود که نتیجه ورود به آن باعث خواهد شد که دیگر در دنیا عربدهکشی نکند.»
بر اساس این گزارش که دوشنبه ۲۷ بهمن با استناد به روایت شهروندان و نهادهای حقوق بشری منتشر شد، هزاران نفر در جریان سرکوب به دست جمهوری اسلامی، کشته و دهها هزار نفر بازداشت شدهاند و موج بازداشتها همچنان ادامه دارد.
در همین زمینه و بر اساس اطلاعات رسیده به ایراناینترنشنال، نیروهای امنیتی سحرگاه ۲۷ بهمن با یورش به روستای چنار در شهرستان اسدآباد همدان و همزمان با محاصره روستا، صدها نفر از اهالی را بازداشت کردند.
از سوی دیگر، شامگاه ۲۷ بهمن بر اساس ویدیوهای منتشر شده در رسانههای اجتماعی، گزارش شد که اهالی آبدانان در استان ایلام، با برگزاری تجمع خیابانی شعار «مرگ بر خامنهای» سر دادند.
در توضیح این ویدیو آمده است که این تجمع در آستانه چهلم جاویدنامان این شهر، از جمله علیرضا صیدی و یاسین الهی شکل گرفت.
بر اساس خبرهای منتشر شده، اینترنت در آبدانان قطع شده است.
واشینگتنپست در ادامه گزارش خود نوشت که جامعه در شوک و سوگواری به سر میبرد.
همچنین شعارهای ضدحکومتی در برخی مراسم چهلم کشتهشدگان و از پنجره خانهها شنیده میشود و فضای امنیتی حتی به مدارس کشیده شده است.
این گزارش در عین حال تاکید کرد که جمهوری اسلامی در آستانه دور تازه مذاکرات هستهای با آمریکا در ژنو، در موقعیتی شکننده قرار دارد.
مایک هاکبی، سفیر آمریکا در اسرائیل، نیز درباره مذاکرات تهران و واشینگتن که فردا (سهشنبه ۲۸ بهمن) در ژنو سوئیس و با میانجیگری عمان ادامه مییابد، گفت: «آیا این مذاکرات میتواند صلح بیاورد؟ صادقانه بگویم، نمیدانم. اما شک و تردید جدی وجود دارد که ایرانیها هرگز به چیزی رضایت ندهند که آنها را وادار کند جاهطلبی هستهای خود را کنار بگذارند.»
او در ادامه تاکید کرد: «اسرائیل و آمریکا کاملا همنظر هستند که باید با ایران برخورد شود و وضعیت فعلی نمیتواند ادامه پیدا کند.»
از سوی دیگر لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه، در سفر به اسرائیل گفت تصمیم واشینگتن درباره «اقدام علیه ایران» ظرف چند هفته گرفته میشود.
او ۲۷ بهمن تاکید کرد ناو هواپیمابر جرالد فورد برای نمایش قدرت یا هواخوری به منطقه اعزام نشده است.
به گزارش رسانه اسرائیلی آی۲۴، گراهام گفت که با اطمینان از توان آمریکا و اسرائیل برای وارد کردن ضربه قاطع به رژیم ایران، اسرائیل را ترک میکند.
اما تحلیلگران به واشینگتنپست گفتهاند که حکومت ایران با نمایش خشونت گسترده در پی ایجاد رعب و تضمین بقا بوده، و همین «ضعف داخلی» میتواند دست تهران را برای ارائه امتیازهای بزرگ در مذاکرات ببندد.
در سوی دیگر، دولت دونالد ترامپ همزمان با تاکید بر دیپلماسی، نیروهای نظامی بیشتری به منطقه اعزام کرده و گزینه اقدام نظامی را نیز مطرح کرده است؛ وضعیتی که آینده مذاکرات و ثبات منطقه را با ابهام بیشتری روبهرو میکند.
