همزمان با انتشار خبرهایی درباره اینکه سطح آب دریای خزر به پایینترین میزان خود در ۵۰ سال اخیر رسیده است، یک اقلیمشناس هشدار داد اگر پسروی آب دریا ادامه پیدا کند، شمال ایران به زودی با یک منطقه بیابانی مواجه خواهد شد که مملو از ماسه و نمک است.
فرید مجتهدی، اقلیمشناس، چهارشنبه ۲۹ مرداد در گفتوگو با خبرگزاری ایسنا توضیح داد پسروی آب دریا به حدود ۳۰۰ متر در سواحل خزر رسیده و اگر به ۵۰۰ یا ۶۰۰ متر افزایش یابد، منطقهای بیابانی متشکل از ماسه و نمک بر جای خواهد گذاشت.
او افزود: «در حال حاضر با فرسایش بادی در سواحل دریای خزر مواجهیم.»
به گفته مجتهدی، بیابانی شدن مناطق جنوبی خزر موجب شکل گیری طوفان های گرد و خاک میشود که سکونتگاه های کرانه جنوبی دریا را متاثر می کند.
معصومه بنیهاشمی، مدیر مرکز ملی مطالعات و تحقیقات دریای خزر، ۲۷ مرداد از کاهش دو متری سطح آب این دریا از سال ۱۳۷۵ تاکنون خبر داد.
او توضیح داد روند کاهشی سطح آب دریای خزر در دو سال اخیر نسبت به دوره حدود ۳۰ ساله افزایش یافته، بهطوری که سال گذشته سطح آب این دریا ۲۶ سانتیمتر کاهش یافته است.
آخرین گزارشی که مرکز مطالعات و تحقیقات خزر تهیه کرده، مربوط به خرداد امسال است که تداوم روند کاهش سطح آب این دریا را تایید میکند.
این گزارش نشان میدهد یکچهارم کاهش آب در دو ساله اخیر رخ داده است.
سطح خزر در سال ۱۴۰۲ به یکی از کمترین مقادیر خود در قرن اخیر رسید.
با توجه به آمارهای جدید، تراز آب در دریای خزر از ۱۸ سال پیش با روندی شدیدتر کاهش پیدا کرده است.
سطح آب خزر اکنون ۲۹ متر پایینتر از سطح دریاهای آزاد است و کارشناسان علوم دریایی و اقلیمی پیشبینی میکنند تا پایان قرن جاری، سطح آن بین ۹ تا ۱۸ متر کاهش داشته باشد.
این حجم از کاهش آب منجر به از دست رفتن یکچهارم مساحت کل این دریاچه میشود.
مهدی زارع، استاد تمام زمینشناسی، هشدار داد اگر روند کنونی سدسازی روسیه و برداشت آب از ولگا ادامه یابد، خزر تا سال ۲۱۰۰ بین ۲۵ تا ۵۰ درصد مساحت خود را از دست خواهد داد.
با کاهش ورودی آب به خزر، تالابها، پرندگان مهاجر و ماهیان خاویاری در معرض نابودی قرار گرفتهاند.
به گفته مجتهدی، یکی از مهمترین اثرات پس روی آب دریای خزر بر تالاب انزلی و تالاب میانکاله است.
این اقلیمشناس هشدار داد تالاب انزلی علاوه بر پسماند و فاضلاب و رسوب، با خطر خشک شدن مواجه است، زیرا: «این تالاب از نظر هیدرولوژیکی به دریای خزر ارتباط دارد و بهدلیل ارتفاع بالاتر از دریا، شاهد مکش آب تالاب هستیم.»
روابط عمومی انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران، چهارشنبه ۲۹ مرداد در اطلاعیهای نوشت شهردار منطقه سه تهران از ماهها پیش با ارسال احضاریههای پیدرپی، تلاش داشت روزنامهنگاران را از محل فعالیتشان بیرون کند اما هر بار این فشارها «با رایزنی»، موقتا متوقف میشد.
در این اطلاعیه آمده که در روزهای اخیر شدت برخوردها افزایش یافت و نهایتا «با اعزام ماموران و بستن درهای ساختمان»، فعالیت این نهاد صنفی متوقف شد.
این انجمن صنفی در اطلاعیه خود تاکید کرد ساختمانی که با تصمیم شورای شهر پیشین در اختیار روزنامهنگاران قرار گرفته بود، اکنون «با فشارهای سیاسی» در حال بازپسگیری است: «این اقدام نشانهای آشکار از محدودیت فزاینده بر فعالیتهای صنفی روزنامهنگاران است.»
شهرداری تهران چندی پیش نیز ساختمان «خانه اندیشمندان علوم انسانی» را که محل برگزاری نشستهای فرهنگی بود، تخلیه و این نهاد فرهنگی را تعطیل کرد.
روزنامه شرق ۱۳ مرداد گزارش داد نیروهای شهرداری با تعویض قفلها، این محل را در اختیار گرفتند.
ایرج اسلامی، دبیر انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران، در گفتوگو با سایت رویداد۲۴ تایید کرد که ساختمان انجمن تعطیل و تخلیه شده است.
او درباره علت این موضوع گفت: «این ساختمان به مدت دو سال تا سال ۱۴۰۲ به انجمن اجاره داده شده بود و در همان سال تقاضای تمدید کردیم، اما شهرداری منطقه نپذیرفت.»
به گفته اسلامی، شهرداری برای تخلیه حکم قضایی داشت و در نهایت انجمن ناچار شد ساختمان را تحویل دهد.
او تاکید کرد که مکان بعدی انجمن بهزودی اعلام خواهد شد و احتمالا از ساختمانی استفاده خواهد شد که مالکیت آن با شهرداری نباشد و به برخی چهرههای روزنامهنگار آشنا تعلق دارد.
صدرالسادات مفیدی، دبیر انجمن صنفی روزنامهنگاران نیز در گفتوگو با رویداد۲۴ گفت فشارهای شهرداری پس از سال ۱۴۰۲ افزایش یافت و حالا هیئتمدیره انجمن تصمیم گرفت برای جلوگیری از تنش بیشتر، ساختمان را تخلیه کند.
به گفته او، بر اساس اطلاعاتی که به دستش رسیده، شهرداری قصد دارد این ساختمان را با توجه به موقعیت تجاریاش به مرکز خرید تبدیل کند.
این رخداد تازهترین نمونه از اعمال محدودیتهای فزاینده بر نهادهای صنفی و فرهنگی در ایران است.
عراقچی در مصاحبهای تصویری با خبرگزاری دولتی ایرنا که بخشهایی از آن چهارشنبه ۲۹ مرداد منتشر شد، با تاکید بر اینکه «فعال شدن اسنپبک (مکانیسم ماشه) از نظر اقتصادی بیش از وضعیت موجود تاثیرگذار نخواهد بود»، گفت: «چند سال است که با چین و روسیه در مورد اینکه چه راهحلی برای جلوگیری نهایی از اسنپبک وجود دارد گفتوگو کرده و اقداماتی را مد نظر گرفتهایم؛ هر چند ممکن است موفق نباشیم.»
عراقچی تبعات اسنپبک را «واقعا جدی و سنگین» خواند و اضافه کرد: «باید برای جلوگیری از آن تلاش کرد اما در عین حال نباید آن را بیش از اندازه بزرگ کرد.»
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی در پاسخ به سوالی درباره بازگشت بازرسان آژانس به ایران گفت آنها باید باشند تا همکاری با این سازمان انجام شود.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، ۲۷ مرداد گفت سطح مبادلات تهران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی «بعد از اتفاقات اخیر تغییر کرده» اما رابطه با آژانس مستقیم است.
او از احتمال برگزاری دور بعدی گفتوگوها با آژانس در روزهای آینده خبر داد.
پیشتر از آن، وزارت خارجه مصر از تلاشهای میانجیگرانه برای از سرگیری همکاری جمهوری اسلامی ایران با آژانس پس از توقف آن خبر داد. تهران وجود این تماسها با هدف کاهش تنشها و حفظ ثبات منطقهای را تکذیب کرد.
در بیانیه رسمی وزارت خارجه مصر آمده بود بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه این کشور، ۲۱ مرداد تماسهای جداگانهای با عراقچی و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس برقرار کرده است.
به گفته قاهره، هدف از این تماسها، تقویت اعتماد متقابل و ایجاد زمینهای مساعد برای امنیت و ثبات در منطقه بوده است.
این تماسها در شرایطی انجام شده که تهران پس از جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل، اعلام کرده بود همکاری خود را با آژانس متوقف میکند.
عراقچی ۲۱ تیر گفت هیچ توافقی با آمریکا بدون به رسمیت شناختن «حق غنیسازی» در کار نخواهد بود و تاکید کرد همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی مشروط شده و «شکل جدیدی» به خود گرفته است.
تاکید بر اجتنابناپذیری جنگ
وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی در بخش دیگری از اظهاراتش درباره جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل گفت: «بعضی وقتها جنگ اجتنابناپذیر است.»
او افزود: «مذاکره و دیپلماسی راههایی کمهزینهتر و کمخطرترند اما گاهی اوقات، هزینه آنها از جنگ هم بیشتر است.»
برخی مقامهای جمهوری اسلامی در هفتههای گذشته درباره احتمال وقوع دوباره جنگ با اسرائیل هشدار دادهاند.
در یکی از تازهترین نمونهها، یحیی رحیم صفوی، مشاور عالی علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، ۲۶ مرداد گفت که احتمالا دوباره میان حکومت ایران و اسرائیل جنگ رخ میدهد اما: «پس از آن ممکن است دیگر جنگی رخ ندهد.»
او درباره شرایط کنونی پس از جنگ ۱۲ روزه جمهوری اسلامی و اسرائیل هم افزود: «الان در آتشبس نیستیم، در مرحله جنگ هستیم و هیچ پروتکل، آییننامه یا قراردادی بین ما و آمریکا و اسرائیل نوشته نشده است.»
مهدی طباطبایی، معاون اطلاعرسانی دفتر مسعود پزشکیان هم در همان روز گفت جمهوری اسلامی چه در دوره تحریمهای حداکثری و چه اکنون پس از گذشت حدود ۵۰ روز از جنگ با اسرائیل، همچنان در وضعیتی بیثبات و در معرض تهدید قرار دارد.
با این حال، عراقچی ۲۳ مرداد گفت که بهعنوان یک کارشناس روابط بینالملل با ۴۰ سال سابقه در این حوزه، تصور نمیکند جنگ قریبالوقوع باشد اما: «مسئولان جنگ احتمالی و نیروهای مسلح و دولت نباید به حرف من اکتفا کنند.»
او افزود: «باید مراقب فضاسازی برای جنگ بود. نباید اجازه دهیم افکار عمومی ما را دائما در حال اضطراب و نگرانی نگه دارند. من خودم قبل از جنگ ۱۲ روزه، بهدلیل شرایط منطقه و بینالمللی این حس را داشتم که جنگ میتواند قریبالوقوع باشد اما الان این حس را ندارم.»
عراقچی در مصاحبه با ایرنا درباره مذاکره با آمریکا گفت: «هنوز به نقطه بلوغ مذاکراتی به معنای مذاکره موثر با آمریکا نرسیدهایم.»
پیش از جنگ ۱۲ روزه، پنج دور مذاکرات هستهای میان تهران و واشینگتن برگزار شد اما با تاکید مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران، گفتوگوها به بنبست رسید.
نیویورکتایمز چهارشنبه ۲۹ مرداد در گزارشی با اشاره به عمق حدود ۸۰ تا ۱۱۰ متری تاسیسات فردو نوشت ترکهایی که در اثر نخستین انفجار ایجاد میشود، میتواند به بمبهای بعدی اجازه دهد عمیقتر نفوذ کنند؛ اما اینکه تا چه اندازه پیشروی کنند، پیشبینیناپذیر است.
به گفته رایان هرلی، دانشیار مهندسی مکانیک در دانشگاه جانز هاپکینز و متخصص رفتار سنگها در شرایط سخت، سنگهای اطراف فردو از جمله رایجترین نوع سنگهای یافتشده در آن منطقه و بسیار محکم هستند.
هرلی و دیگر کارشناسان تاکید کردند محاسبه دقیق میزان خسارت بدون شبیهسازیهای پیشرفته رایانهای، دادههای محرمانه از آزمایشهای واقعی، اطلاع دقیق از سرعت و شکل بمب و همچنین آگاهی گسترده از ساختار فردو و زمینشناسی محل، ممکن نیست.
شفتهای تهویه
برنامهریزان حمله هنگام جستوجوی آسیبپذیریهای فردو، روی شفتهای تهویهای (گذرگاه عمودی یا شیبدار زیرزمینی) متمرکز شدند که به دامنه کوه بالای سازه باز میشد و امکان میداد بهجای تلاش برای شکافتن سنگ سخت بالای تاسیسات، از این مسیرها استفاده کنند.
یک مقام وزارت دفاع آمریکا که با روند تصمیمگیری آشناست گفت شفتهای اصلی بهطور مستقیم به پایین امتداد نداشتند، بلکه در بخش ابتدایی تا حدودی پیچوتاب داشتند و مسیر مستقیم به سمت سازه تنها در بخش پایانی ایجاد میشد.
شکل دقیق شفتهای تهویه مشخص نبوده اما زاویهدار بودن آنها به این معنا بوده که بمبها با ترکیبی از سنگ و تونلهای باز روبهرو میشوند.
برنامهریزان نتیجه گرفتند که برای اقدام به چندین بمب نیاز خواهند داشت.
بر اساس موارد طرح شده در یک نشست توجیهی پنتاگون در تاریخ پنجم تیر، هر یک از این شفتها در بخش بالایی به شکل سهشاخه باز میشده است.
در هر دو موقعیت، هدف این بوده که ابتدا با یک بمب، درپوش بتنی منهدم شود و سپس پنج بمب دیگر در امتداد شفت اصلی رها شوند.
زمینشناسی
میزان خسارتی که یک بمب GBU-57 یا مجموعهای از آنها وارد میکند، به زمینشناسی نقطه اصابت بستگی دارد.
چند زمینشناس در مصاحبه با نیویورکتایمز گفتند بررسی زمینشناسی منطقه فردو که در سال ۲۰۲۰ در نشریه علمی جئوپرشیا، متعلق به دانشگاه تهران منتشر شد، نشان میدهد سنگهای آنجا عمدتا از نوعی سنگ آتشفشانی به نام «ایگنیمبریت» تشکیل شدهاند.
اسحاق ماکوفسکی، زمینشناس و دانشیار دانشگاه حیفا در اسرائیل، ایگنیمبریت را مادهای عالی برای حفاری توصیف کرد.
او توضیح داد که سکونتگاههای باستانی زیرزمینی در کاپادوکیه در مرکز ترکیه در دل ایگنیمبریت تراشیده شدهاند؛ برخی از آنها چندین طبقه، تونلهای متصل و صدها ورودی دارند.
به گفته ماکوفسکی، درجه یا سختی دقیق ایگنیمبریت اطراف فردو مشخص نیست اما مانند کاپادوکیه، این جنس سنگ احتمالا ساخت یک سازه زیرزمینی را آسانتر کرده است.
او افزود از نظر ظاهری، ایگنیمبریت در اطراف فردو نسبتا نرم به نظر میرسد، هرچند برای اطمینان باید مطالعه دقیقتری انجام شود.
ماکوفسکی تاکید کرد ایگنیمبریت یک مزیت دیگر هم برای ایرانیها داشته است: «بهدلیل متخلخل بودن، میتواند موجهای انفجاری مثل امواج ناشی از بمبهای آمریکایی را تضعیف کند.»
به گفته او، ایگنیمبریت درست مثل «کیسههای شن اطراف دژهای قدیمی که برای متوقف کردن گلولهها نصب میشدند» عمل میکند.
نیک گلومک، استاد مهندسی و کارشناس مواد منفجره در دانشگاه ایلینوی در اربانا-شامپین، نیز گفت تردیدی در اثر ضربهگیر ایگنیمبریت یا «توف آتشفشانی» وجود ندارد.
او توضیح داد: «توف در میان متخصصان انفجار بهخوبی شناخته شده و یکی از بهترین جذبکنندههای انرژی است. مواد متخلخل مانند آن در بسیاری از حوزهها برای محدود کردن دامنه آسیب ناشی از انفجارهای بزرگ به کار میروند.»
تاسیسات
به گفته مقام وزارت دفاع آمریکا، مجموعه فردو چندین طبقه دارد و همین موضوع باعث شد آمریکا تعداد بمبهای مورد نیاز برای نابودی سانتریفیوژها و سایر تجهیزات این مرکز را بیشتر محاسبه کند.
احتمالا سازه فردو با روشهای دیگری هم محافظت شده است.
ایران یکی از تولیدکنندگان بزرگ بتن است و پژوهشگران ایرانی، مقالاتی درباره بتن تقویتشده با الیاف ریز فولادی و دیگر مواد مقاومکننده منتشر کردهاند.
کلی نایتو، استاد مهندسی سازه در دانشگاه لیهای آمریکا، گفت این الیاف با ایجاد پل در میان ترکهای ریز هنگام تحت فشار قرار گرفتن بتن، مقاومت آن را در برابر انفجار یا ضربه افزایش میدهند.
نایتو توضیح داد: «استفاده از الیاف میتواند مقاومت کششی بتن را دو یا سه برابر کند و باعث شود ترکها پایدار بمانند. این یعنی انسجام بتن تا حد زیادی حفظ میشود.»
با این حال، میزان تاثیر این روش به قدرت انفجار و ترکیب مشخص بتن بستگی دارد.
روشن نیست که ایران چنین موادی را در فردو به کار برده باشد یا نه اما نایتو گفت در آمریکا استفاده از بتن پاششی با الیاف فولادی در دیواره داخلی تونلها بهعنوان لایه محافظ و پشتیبان سازهای، به یک روش معمول تبدیل شده است.
روشهای پیچیدهتر میتواند شامل استفاده از صفحات فولادی برای جذب بخشی از شوک انفجار یا جلوگیری از پرتاب شدن قطعات بتن به داخل و آسیب رساندن به تجهیزات یا نیروها باشد.
برخی از تدابیر حفاظتی در فردو شناخته شدهاند: بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی در گزارشهای خود در سالهای گذشته از اتاقهایی با دیوارهای ضخیم و درهای سنگینِ مقاوم در برابر انفجار یاد کردهاند.
متغیرها
فردو تا چه حد آسیب دیده است؟
پاسخ این پرسش تا حد زیادی به فاصله محل انفجار بمبها از تاسیسات بستگی دارد.
با این حال، با وجود متغیرها و ناشناختههای فراوان، رسیدن به یک پاسخ قطعی شاید هیچگاه ممکن نباشد.
به گفته یک مقام وزارت دفاع آمریکا، احتمالا بمبها به محفظههای سانتریفیوژ نرسیدهاند، هرچند تحلیلگران همچنان در حال ارزیابی جزییات هستند.
هدف اصلی این بوده که از امواج شوک و دیگر اثرات انفجار برای نابودی سانتریفیوژها استفاده شود.
اگر هم بمبها مستقیما به سازه نرسیده باشند، انفجار در نزدیکی آن یا در شفت تهویه همچنان میتوانست خسارت سنگینی وارد کند.
در چنین حالتی، بخشهایی از سازه در محل اصابت امواج شوک آسیب میدیدند و به گفته اندرو نیکلسون، مدیر شرکت وایپر اپلاید ساینس، تجهیزات در تونلهای گستردهتر و مناطق دورتر نیز آسیب میدیدند.
با این حال، اگر یک یا چند بمب واقعا به درون سازه رسیده باشند، هرچند خسارت میتوانست قابلتوجه باشد، اما باز هم محدود میماند.
پیتر مکدونالد، دیگر مدیر این شرکت، گفت: «فکر میکنم چنین انفجاری عملا همهچیز را تا حد زیادی از بین میبرد.»
او اضافه کرد هرچند انفجار در فضای بسته سازه برای تجهیزات ویرانگر است اما انتظار فروپاشی کامل فردو نمیرفت و خسارت سازهای بیشتر به بخشهای نزدیک به محل انفجار محدود میشد.
پروفسور هرلی، کارشناس مهندسی مکانیک از دانشگاه جانز هاپکینز، گفت به نظر میرسد رویکرد کلی پنتاگون منطقی بوده است.
او افزود: «اگر آنطور که گزارش شده، زمینشناسی و شفتهای تهویه بهدقت بررسی شده باشند، احتمالا خسارت بسیار قابل توجهی وارد کردهاند.»
این ارزیابی با افزایش اعتماد مقامات آمریکایی همخوانی دارد؛ مقامهایی که معتقدند حمله اخیر خسارت شدیدی به فردو وارد کرده و مجموعه سانتریفیوژهای آن را نابود ساخته است.
جان بی. وولفستال، مدیر بخش ریسک جهانی در فدراسیون دانشمندان آمریکایی، هشدار داد میزان عقب افتادن برنامه هستهای در ایران بستگی به آن دارد که دقیقا امواج شوک و دیگر اثرات انفجار چگونه در سازه گسترش یافتهاند.
وولفستال گفت اگر صرفا موج شوک باشد، بسیاری از تجهیزات قابلیت بازیابی دارند اما اگر انفجار همراه با آتش و تخریب کامل بوده باشد، احتمالا چیزی باقی نمانده است.
به گفته او، تا زمانی که این موضوع روشن نشود، نمیتوان برآورد دقیقی از آنچه نابود شده و آنچه هنوز قابل استفاده است، ارائه کرد.
این خبرگزاری نوشت اسناد بودجهای که بلومبرگ به آنها دست یافته نشان میدهد خرید گسترده موشکهای رهگیر و تعمیرات مرتبط بهعنوان «درخواست اضطراری» ثبت شده است.
بلومبرگ افزود طبق این گزارش، آمریکا قصد دارد بیش از ۳.۵ میلیارد دلار برای بازسازی زرادخانه خود پس از عملیات مرتبط با اسرائیل سرمایهگذاری کند.
بلومبرگ همچنین اضافه کرد که این طرح با «قانون کمک امنیتی تکمیلی اسرائیل ۲۰۲۴» مرتبط است که ۱۴ میلیارد دلار برای بازسازی ذخایر آمریکا و گسترش موجودی موشکهای رهگیر اسرائیل در نظر گرفت.
طبق اسناد منتشرشده از جانب بلومبرگ، پنتاگون اعلام کرده این هزینهها شامل مأموریتهای فرماندهی مرکزی آمریکا در پاسخ به «وضعیت اسرائیل» یا فعالیتهای خصمانه ناشی از آن است؛ از جمله عملیاتهایی که «به درخواست یا در هماهنگی با اسرائیل برای دفاع از سرزمین، پرسنل یا داراییهای اسرائیل در جریان حملات ایران یا گروههای همپیمان آن» اجرا شده است.
شبکه سیانان اوایل مرداد گزارش داد آمریکا در جریان جنگ ۱۲ روزه، حدود یکچهارم از ذخایر موشکهای رهگیر پیشرفته تاد خود را مصرف کرده است.
بر اساس این گزارش، نیروهای آمریکایی برای مقابله با شلیک انبوه موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی، بیش از ۱۰۰ و حتی شاید ۱۵۰ فروند موشک رهگیر تاد شلیک کردند.
این تعداد، بخش قابل توجهی از ذخایر این سامانه دفاعی پیشرفته آمریکا را شامل میشود.
آمریکا در حال حاضر هفت سامانه تاد در اختیار دارد و در جریان این درگیری، از دو سامانه مستقر در اسرائیل استفاده کرد.
سیانان تحلیل کرد این استفاده گسترده در مدتزمانی کوتاه، شکافهایی را در شبکه دفاع موشکی آمریکا نمایان و یکی از داراییهای پرهزینه این کشور را در دورهای مصرف کرده که حمایت عمومی آمریکاییها نسبت به مساله دفاع از اسرائیل به پایینترین سطح تاریخی خود رسیده است.
برخی مقامهای پیشین دفاعی آمریکا و کارشناسان حوزه موشکی به شبکه سیانان گفتند این کاهش سریع ذخایر، نگرانیهایی درباره وضعیت امنیتی جهانی آمریکا و توانایی این کشور برای بازسازی سریع ذخایر نظامی بهوجود آورده است.
