نیویورکتایمز در گزارشی تحقیقی فاش کرد که اسرائیل بیش از یک سال در صحرای غربی عراق دو پایگاه مخفی ایجاد و بهطور متناوب از آنها برای پشتیبانی از عملیات نظامی علیه حکومت ایران استفاده کرده است؛ پایگاههایی که به گفته مقامهای عراقی و منطقهای، در جنگ ۱۲ روزه نیز نقش داشتهاند.
این گزارش همچنین به کشته شدن یک چوپان عراقی اشاره میکند که به گفته خانوادهاش، پس از کشف یکی از این پایگاهها جان خود را از دست داده است.
به گزارش نیویورکتایمز، ماجرا از سوم مارس [۱۲ اسفند] آغاز شد؛ زمانی که عوض الشمری، چوپان ۲۹ ساله اهل منطقه النخیب در غرب عراق، برای خرید مایحتاج روزانه از محل سکونت خود خارج شد اما هرگز بازنگشت.
سه شاهد از ساکنان بادیهنشین منطقه به این روزنامه گفتهاند که خودروی او هنگام بازگشت توسط یک بالگرد تعقیب شد و هدف شلیکهای متعدد قرار گرفت تا سرانجام در میان شنهای بیابان متوقف شد. چند ساعت بعد، خانواده او خودروی سوخته و جسدش را پیدا کردند.
به گفته امیر الشمری، پسرعموی او، عوض پیش از کشته شدن با فرماندهی نظامی منطقه تماس گرفته و حضور سربازان، بالگردها، چادرها و یک باند فرود را در منطقه گزارش کرده بود؛ تاسیساتی که مقامهای ارشد عراقی و منطقهای میگویند بخشی از یک پایگاه مخفی اسرائیل برای پشتیبانی از عملیات علیه ایران بوده است.
دو پایگاه اسرائیلی در عراق؛ یکی افشا شد، دیگری همچنان در ابهام
نیویورکتایمز به نقل از مقامهای عراقی گزارش داده که اسرائیل دستکم دو پایگاه مخفی در صحرای غربی عراق داشته است. وجود یکی از این پایگاهها پیشتر توسط والاستریت ژورنال گزارش شده بود، اما مقامهای عراقی اکنون از وجود پایگاه دومی نیز خبر دادهاند که تاکنون علنی نشده بود.
بر اساس این گزارش، پایگاهی که عوض الشمری به آن برخورد کرد، پیش از جنگ اخیر میان آمریکا، اسرائیل و جمهوری اسلامی ایجاد شده بود و در جنگ ۱۲ روزه در خرداد علیه تهران مورد استفاده قرار گرفت.
یکی از مقامهای امنیتی منطقهای به نیویورکتایمز گفته اسرائیل از اواخر سال ۲۰۲۴ برای ساخت این پایگاه برنامهریزی میکرد و در حال شناسایی مناطق دورافتاده برای استفاده در درگیریهای آینده بود.
به گفته دو مقام امنیتی منطقه، این پایگاه برای پشتیبانی هوایی، سوختگیری و ارائه خدمات پزشکی به نیروهای اسرائیلی به کار میرفت و هدف آن کاهش فاصله پروازی هواپیماهای اسرائیلی تا ایران بود.
این مقامها تاکید کردهاند که پایگاه مذکور در عملیات اسرائیل علیه جمهوری اسلامی در سال ۲۰۲۵ «بسیار موثر» بوده است.
تردیدها درباره اطلاع آمریکا از حضور اسرائیل در عراق
نیویورکتایمز مینویسد اطلاعات مقامهای منطقهای نشان میدهد دستکم یکی از این پایگاهها از ژوئن ۲۰۲۵ [خرداد ۱۴۰۴] یا حتی پیشتر برای آمریکا شناختهشده بوده است؛ موضوعی که این احتمال را مطرح میکند واشینگتن از حضور نیروهای اسرائیلی در خاک عراق اطلاع داشته اما آن را با بغداد در میان نگذاشته باشد.
مقامهای منطقهای گفتهاند ساختار امنیتی عراق و نقش آمریکا در آن، بخشی از محاسبات اسرائیل برای فعالیت مخفیانه در خاک عراق بوده است.
دو مقام امنیتی عراق نیز به این روزنامه گفتهاند که در جریان جنگهای اخیر، واشینگتن بغداد را وادار کرده بود برای حفاظت از هواپیماهای آمریکایی، رادارهای خود را خاموش کند؛ اقدامی که وابستگی عراق به آمریکا برای تشخیص تهدیدهای هوایی را افزایش داده بود.
در همین حال، فرماندهان سابق ارتش آمریکا و دیپلماتهای آمریکایی به نیویورکتایمز گفتهاند با توجه به همکاری نزدیک نظامی آمریکا و اسرائیل، «غیرقابل تصور» است که فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا (سنتکام) از حضور اسرائیل در غرب عراق بیاطلاع بوده باشد.
حمله به نیروهای عراقی و شناسایی پایگاه
بر اساس گزارش، ارتش عراق پیش از کشف پایگاه توسط چوپان، بیش از یک ماه به حضور احتمالی نیروهای اسرائیلی در بیابان مشکوک بود و فعالیتها را از دور زیر نظر داشت.
ژنرال علی الحمدانی، فرمانده نیروهای فرات غربی عراق، به نیویورکتایمز گفته است: «تا امروز، دولت درباره این موضوع سکوت کرده است.»
پس از گزارش عوض الشمری، نیروهای شناسایی عراق به منطقه اعزام شدند، اما طبق اعلام مقامهای عراقی، هدف حمله قرار گرفتند؛ حملهای که در آن یک سرباز کشته، دو نفر زخمی و دو خودرو منهدم شد.
حمدانی گفته است پس از تماس فرماندهان عراقی با ارتش آمریکا و دریافت این پاسخ که نیروهای حاضر آمریکایی نیستند، مقامهای عراقی نتیجه گرفتند که با نیروهای اسرائیلی روبهرو بودهاند. او گفت: «وقتی تایید شد نیروها آمریکایی نیستند، فهمیدیم که اسرائیلی هستند.»
افشای پایگاه دوم و نگرانی درباره حاکمیت عراق
چهار روز پس از حمله به نیروهای عراقی، پارلمان عراق فرماندهان نظامی را برای ارائه توضیح فراخواند.
حسن فدعام، یکی از نمایندگان حاضر در جلسه، به نیویورکتایمز گفت: «پایگاه النخیب فقط همان پایگاهی است که کشف شد.» یک مقام دیگر عراقی نیز وجود پایگاه دوم اسرائیل در صحرای غربی عراق را تایید کرده، اما محل دقیق آن را فاش نکرده است.
گزارش نیویورکتایمز میگوید افشای این پایگاهها پرسشهای دشواری را برای بغداد ایجاد کرده است؛ از جمله اینکه آیا نیروهای عراقی واقعاً از حضور خارجی در خاک کشور بیاطلاع بودهاند یا از آن اطلاع داشته اما سکوت کردهاند.
وعد الکدو، نماینده پارلمان عراق که در جلسه محرمانه توجیهی شرکت داشته، به این روزنامه گفته است: «این موضوع نشاندهنده بیاعتنایی آشکار به حاکمیت عراق، دولت و نیروهای آن و همچنین کرامت مردم عراق است.»
پیامدهای منطقهای؛ تشدید تنش میان ایران، عراق و آمریکا
نیویورکتایمز مینویسد افشای پایگاههای اسرائیلی میتواند تلاشهای آمریکا برای مهار نفوذ حکومت ایران در عراق را پیچیدهتر کند و تعادل شکننده بغداد میان تهران و واشینگتن را بیش از پیش تحت فشار قرار دهد.
رمزی مردینی، بنیانگذار موسسه تحلیل ریسک ژئوپول لب، به این روزنامه گفته است: «همکاری با آمریکا اکنون ممکن است بهعنوان همسویی با اسرائیل تعبیر شود. اگر جنگ با ایران از سر گرفته شود، این موضوع میتواند بهانهای برای دخالت نظامی مستقیمتر ایران در عراق باشد.»
به گفته گزارش، پایگاه اسرائیلی در النخیب اکنون دیگر فعال نیست، اما وضعیت پایگاه دوم همچنان نامشخص است.
در همین حال، خانواده عوض الشمری همچنان خواهان تحقیق درباره مرگ او هستند. امیر الشمری، پسرعموی او، به نیویورکتایمز گفته است: «آنها میخواهند دولت بررسی کند چرا این اتفاق افتاد و حقوق او محترم شمرده شود.»
ترامپ شنبه ۲۶ اردیبهشت تصویری تولیدشده با هوش مصنوعی را در حساب کاربری خود منتشر کرد که او را در کنار یک دریادار نیروی دریایی آمریکا و در برابر دریایی طوفانی با چند کشتی نشان میدهد؛ از جمله کشتیای با پرچم جمهوری اسلامی ایران.
روی این تصویر جمله «این آرامش پیش از طوفان بود» درج شده بود؛ پیامی که در شرایط افزایش تنشها میان واشینگتن و تهران، توجهها را به خود جلب کرده است.
انتشار این پست در حالی صورت گرفته که گزارشها از آمادگی نظامی گسترده آمریکا و اسرائیل برای احتمال ازسرگیری حملات به ایران حکایت دارد. نیویورک تایمز شنبه گزارش داد که دو کشور در حال انجام آمادهسازیهای فشرده برای حملات احتمالی جدید علیه حکومت ایران، احتمالاً از اوایل هفته آینده، هستند.
به نوشته این روزنامه، این گستردهترین آرایش نظامی از زمان برقراری آتشبس به شمار میرود.
ترامپ: برای توافق، تضمین واقعی از ایران میخواهم
ترامپ روز جمعه در اظهاراتی اعلام کرد ممکن است با تعلیق ۲۰ ساله برنامه هستهای ایران موافقت کند، اما تاکید کرد که چنین توافقی تنها در صورتی قابل قبول خواهد بود که جمهوری اسلامی «تضمینی واقعی» ارائه دهد.
او هنگام بازگشت از سفر به چین و در گفتوگو با خبرنگاران در هواپیمای اختصاصی ریاستجمهوری آمریکا در پاسخ به این پرسش که آیا آخرین پیشنهاد ایران را رد کرده است، گفت: «آن را بررسی کردم و اگر جمله اول را دوست نداشته باشم، کل پیشنهاد را کنار میگذارم.»
ترامپ توضیح داد نخستین بخش پیشنهاد [حکومت] ایران برای او «غیرقابل قبول» بوده، زیرا از نظر او تهران با کنار گذاشتن کامل فعالیتهای هستهای موافقت نکرده است.
او افزود: «اگر آنها هر نوع فعالیت هستهای داشته باشند، دیگر ادامه نامه را نمیخوانم.»
رییسجمهوری آمریکا همچنین در پاسخ به پرسشی درباره کافی بودن تعلیق ۲۰ ساله برنامه هستهای ایران گفت: «۲۰ سال کافی است، اما سطح تضمینی که از آنها دریافت میکنیم کافی نیست. باید واقعاً ۲۰ سال باشد، نه یک ۲۰ سال ساختگی.»
هشدار درباره پایان صبر آمریکا
ترامپ پنجشنبه نیز در گفتوگویی با شان هنیتی، مجری شبکه فاکس نیوز، هشدار داده بود که صبر او در قبال [حکومت] ایران رو به پایان است.
او در این مصاحبه گفت: «دیگر خیلی صبر نخواهم کرد. آنها باید توافق کنند. هر فرد عاقلی توافق میکند، اما شاید آنها دیوانه باشند.»
این مصاحبه تنها چند ساعت پس از آن منتشر شد که ترامپ در پیامی دیگر در تروث سوشال تلویحاً اشاره کرده بود جنگ علیه [حکومت] ایران هنوز پایان نیافته و عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی ممکن است ادامه پیدا کند.
اظهارات اخیر ترامپ و انتشار پیام «آرامش پیش از طوفان» در حالی مطرح میشود که آینده مذاکرات میان واشینگتن و تهران نامشخص باقی مانده و همزمان گزارشها از افزایش آمادگیهای نظامی آمریکا و اسرائیل، نگرانیها درباره احتمال ازسرگیری درگیری را افزایش داده است.
به گفته او، مردم ایران اکنون در وضعیتی «تحقیرآمیز» میان فشار خارجی و حکومت داخلی گرفتار شدهاند؛ شرایطی که آن را «میان شیطان و دریای عمیق آبی» توصیف میکند.
دِ بلگ که بین سالهای ۱۹۹۶ تا ۲۰۰۵ خبرنگار نشریه اکونومیست در ایران بود و کتابهایی از جمله «در باغ گل سرخ شهیدان: خاطراتی از ایران» را نوشته، در این گفتوگو میگوید برای درک وضعیت کنونی ایران باید از تحولات روزمره فاصله گرفت و تصویر بلندمدتتری از توازن نیروها را در نظر گرفت.
او میگوید جمهوری اسلامی تا پیش از آغاز جنگ، بهویژه در ژانویه [دی ماه]، با بحرانی جدی روبهرو بود؛ اقتصادی فرسوده، طبقه متوسطی که به گفته او «تقریباً نابود شده» و بخشی گسترده از جامعه که ناراضی، معترض و آماده شورش بود. به گفته او، حکومت در واکنش به اعتراضها پیام روشنی فرستاد: «ما آمادهایم هزاران نفر از شهروندان خود را بکشیم.»
دِ بلگ تاکید کرد سرکوب گسترده اعتراضها، همراه با کشته شدن هزاران ایرانی و داغدار شدن دهها هزار نفر دیگر، اعتبار جمهوری اسلامی را حتی در میان کسانی که درباره تغییر حکومت مردد بودند، کاهش داد. اما او معتقد است آغاز جنگ، معادله را تغییر داد.
به گفته او، حکومتی که پیشتر متهم به کشتن شهروندان خود بود، اکنون در نگاه بخشی از جامعه در حال دفاع از کشور در برابر «قدرتمندترین ارتشهای جهان» دیده میشود؛ تغییری که به باور او بخشی از مشروعیت از دسترفته حکومت را بازگردانده است.
او در این باره میگوید: «همان حکومتی که شهروندانش را در خیابان کشته بود، اکنون در حال دفاع قهرمانانه از کشور در برابر قدرتمندترین ارتشهای جهان به نظر میرسد؛ آن هم با تجهیزات نظامی بسیار محدود.»
«مرگ خامنهای برخلاف انتظار، حکومت را فرو نپاشاند»
این تحلیلگر دو رویداد را نقطه عطف جنگ میداند. نخست، کشته شدن علی خامنهای؛ رخدادی که به گفته او بسیاری از ایرانیان از آن استقبال کردند، زیرا تصور میکردند جمهوری اسلامی بدون رهبر خود دوام نخواهد آورد.
اما دِ بلگ میگوید تقریباً همزمان با این اتفاق، بمباران یک مدرسه دخترانه توسط آمریکا نگاه بخشی از افکار عمومی را تغییر داد. او همچنین از عملکرد رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، انتقاد میکند و میگوید در حالی که انتظار میرفت کشته شدن دانشآموزان را محکوم کند، بیشتر نگران سرنوشت نیروهای آمریکایی مفقودشده بود.
به باور او، این تحولات باعث شد توجیه اخلاقی آمریکا و اسرائیل برای تغییر رژیم، نزد بخشی از ایرانیان زیر سوال برود: «ایرانیانی که خواهان تغییر رژیم به هر قیمتی بودند، اکنون میبینند که آن هزینه تا چه اندازه میتواند هولناک باشد.»
او همچنین میگوید برخلاف انتظارش، مرگ خامنهای باعث فروپاشی ساختار قدرت نشد. دِ بلگ که سالها درباره ایران نوشته، میگوید تصور میکرد پس از مرگ رهبر جمهوری اسلامی، قدرت به عرصه رقابت تبدیل شود؛ اما حکومت توانسته انسجام خود را حفظ کند.
به گفته او: «پس از ۴۷ سال جمهوری اسلامی، هماهنگی کافی میان نهادهای حکومتی و نظامی وجود دارد و سازوکار فرماندهی و کنترل همچنان کار میکند.»
«ایران اکنون یک دولت امنیتی تمامعیار است»
دِ بلگ معتقد است اگرچه وضعیت اقتصادی ایران همچنان رو به وخامت است و نارضایتی اجتماعی دوباره بازخواهد گشت، اما شکل بروز آن دشوارتر از گذشته خواهد بود؛ زیرا به گفته او، جمهوری اسلامی اکنون به «یک دولت امنیتی کامل» تبدیل شده و تحملی برای نافرمانی سیاسی ندارد.
او روایت تماس اخیر زنی سالخورده از داخل ایران را نقل میکند؛ فردی که به گفته او سالها آرزوی پایان جمهوری اسلامی و مرگ خامنهای را داشت، اما اکنون معتقد است اوضاع پس از مرگ رهبر جمهوری اسلامی بدتر شده است.
به نقل از دِ بلگ، این زن گفته است: «از وقتی آقای خامنهای مرده، همه چیز بدتر شده است.»
او میگوید برخی ایرانیان اکنون این پرسش را مطرح میکنند که آیا خامنهای، برخلاف تصور رایج، در عمل نقش نوعی عامل بازدارنده در ساختار قدرت را ایفا میکرده است یا نه.
«مردم ایران میان ترامپ، نتانیاهو و جمهوری اسلامی گرفتار شدهاند»
دِ بلگ وضعیت شهروندان ایرانی را چنین توصیف میکند: «برای میلیونها نفر، گرفتار شدن میان نتانیاهو و ترامپ از یک سو و جمهوری اسلامی از سوی دیگر، موقعیتی تحقیرآمیز است؛ میان شیطان و دریای عمیق آبی.»
او معتقد است یکی از سازوکارهای جامعه ایران برای مقابله با این فشار، حفظ روابط اجتماعی و تقویت همبستگی است. به گفته او، با وجود محدودیتهای سیاسی، گروههای فرهنگی و اجتماعی غیررسمی همچنان فعالاند و مردم از طریق ادبیات، موسیقی، معنویت یا حضور در طبیعت تلاش میکنند از فشار جنگ و بحران فاصله بگیرند.
«ایران هنوز کار میکند؛ هرچند دولتی اقتدارگرا و پر از شکاف است»
این روزنامهنگار با اشاره به تجربه ایران در دوران جنگ ایران و عراق میگوید حکومت در شرایط سخت نیز توانسته ساختارهای پایه را حفظ کند؛ وضعیتی که به گفته او امروز نیز ادامه دارد.
او میگوید: «این دولت کارآمدی نیست؛ دولتی اقتدارگرا و پر از شکاف است. اما مدارس صبح باز میشوند و پلیس راهنمایی در خیابان حضور دارد.»
دِ بلگ همچنین میگوید برخی هنرمندان و فیلمسازان ایرانی حتی در میانه جنگ نیز به فعالیت خود ادامه دادهاند و این روحیه خلاق را نوعی مقاومت در برابر ناامیدی میداند.
«ایران بار دیگر وارد زمستانی عمیق شده است»
دِ بلگ در پایان، وضعیت امروز ایران را با دوره پس از کودتای ۱۳۳۲ علیه دولت محمد مصدق مقایسه میکند؛ دورهای که به گفته او امید به شکلگیری حکومتی لیبرال و دموکراتیک از میان رفت.
او میگوید: «ما دوباره در زمستانی عمیق در ایران هستیم. اما آنچه الهامبخش است، توانایی شهروندان ایرانی برای ادامه دادن به زندگیهایی سخاوتمندانه و انسانی است.»
این نویسنده همچنین هشدار میدهد تحلیل درباره ایران بدون حضور میدانی، محدودیتهای جدی دارد. او میگوید حدود پنج سال است به ایران سفر نکرده و معتقد است فاصله میان تحلیلهای بیرونی و واقعیتهای داخل کشور باید همواره مورد توجه خوانندگان قرار گیرد.
بهنوشته تایم با ادامه بنبست در دیپلماسی، نگرانیها در خلیج فارس درباره دور تازهای از درگیری با ایران در حال افزایش است و این نگرانی بیش از همه در عربستان سعودی دیده میشود.
تایم افزوده بسیاری از اقدامات ریاض در هفتههای اخیر در هالهای از محرمانگی قرار داشته است. اما در حالی که وزیران سعودی در ظاهر از کاهش تنش و حسن همجواری سخن میگفتند، اکنون روشن شده که این کشور پشتپرده تلاش میکرد با استفاده از قدرت اقتصادی و نظامی خود، روند تحولات را شکل دهد.
خبرگزاری رویترز گزارش داده است که نیروهای سعودی در جریان مرحله فعال جنگ، حملات هوایی علیه جمهوری اسلامی انجام دادهاند؛ اقداماتی که در آن زمان علنی نشد. همچنین پنجشنبه گزارش شد که مقامهای سعودی ایده یک پیمان عدمتجاوز میان کشورهای خاورمیانه را بهعنوان راهی برای حفظ صلح پس از پایان جنگ بررسی کردهاند.
عربستان سعودی با داشتن بزرگترین صادرات نفت منطقه، میزبانی از مهمترین اماکن مقدس اسلامی، جمعیتی بیش از ۳۶ میلیون نفر و نیروی هوایی قدرتمند، همواره خود را رهبر کشورهای عرب خلیج فارس دانسته است.
اما همین موقعیت، آن را به هدف طبیعی جمهوری اسلامی تبدیل کرده که در پی سلطه منطقهای است.
بهنوشته تایم دشمنی جمهوری اسلامی با عربستان سعودی در موارد به چنان حملات مسلحانهای انجامیده که در نقاط دیگر جهان میتوانست به جنگی آشکار منجر شود.
عربستان پیش از این جنگ نیز بارها هدف حملات جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی آن در عراق و یمن قرار گرفته بود؛ از جمله هفت سال پیش، زمانی که موشکهای کروز به پالایشگاه نفتی بقیق در شرق این کشور آسیب جدی وارد کردند.
فراس مقصَد، مدیر خاورمیانه در موسسه مشاوره ریسک «اوراسیا گروپ»، میگوید این بار ریاض میدانست که باید «روی خطی بسیار باریک حرکت کند».
او که ارتباطات گستردهای با دولت سعودی دارد، معتقد است پس از آغاز جنگ در ۹ اسفند، کانالهای ارتباطی با رهبری حکومت ایران فعال شد.
مقصد به تایم گفت: «در همان ابتدا خطوط قرمزی منتقل شد، از جمله اینکه هرگونه حمله ایران به تاسیسات نفتی عربستان در مقیاسی مشابه حملات ۲۰۱۹ به بقیق… با پاسخ گسترده سعودی علیه جزیره خارک با استفاده از موشکهای بالستیک همراه خواهد شد.»
این سناریو آخرالزمان، یعنی حمله گسترده به زیرساختهای نفتی ایران، ظاهرا محقق نشد، اما جمهوری اسلامی در عوض با صدها موشک و پهپاد به همسایه خود فشار آورد.
دیپلماتهای منطقه به نقش علیرضا عنایتی، سفیر جمهوری اسلامی در ریاض، اشاره میکنند که همچنان در سمت خود باقی مانده و بهعنوان کانالی برای انتقال پیام درباره آنچه برای عربستان «قابل قبول» است یا نیست، عمل کرده است.
حمله به سفارت آمریکا یا نیروهای نظامی این کشور تا حدی تحمل شد؛ چرا که گفته میشود محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، و دولتش از نادیده گرفتن هشدارهایشان از سوی ترامپ برای آغاز جنگ ناراضی بودند.
اما زمانی که جمهوری اسلامی در ۱۹ مارس چهار موشک بالستیک به سمت پایتخت عربستان شلیک کرد، آن هم در حالی که وزیر امور خارجه این کشور میزبان همتایان اسلامی خود بود، این اقدام از یک خط قرمز عبور کرد.
شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، با لحنی خشمگین به خبرنگاران گفت: «ما در دفاع از کشور و منابع اقتصادیمان تردید نخواهیم کرد.»
اندکی بعد، حملات اعلامنشده سعودی به سایتهای موشکی جمهوری اسلامی آغاز شد.
استفاده حکومت ایران از گروههای نیابتی در عراق برای حمله به اهدافی که دسترسی مستقیم به آنها دشوارتر بود نیز واکنشهایی را بهدنبال داشت. برای عربستان، امکان انتقال نفت از طریق خط لولهای به طول ۱۲۰۰ کیلومتر تا بندر ینبع در دریای سرخ، بخش مهمی از راهبرد کاهش آسیب ناشی از بسته شدن تنگه هرمز است.
با این حال، در ۱۹ مارس و ۳ آوریل، پهپادهایی که از عراق شلیک شده بودند تاسیسات ینبع را هدف قرار دادند و در پی آن، عربستان مواضع شبهنظامیان طرفدار جمهوری اسلامی را که این حملات را انجام داده بودند، بمباران کرد.
متحدان حوثی تهران در یمن تاکنون تلاشی برای بستن تنگه بابالمندب، مسیر خروجی دریای سرخ، یا حمله مستقیم به تاسیسات ینبع نکردهاند. منابع منطقهای میگویند این امر ناشی از مشوقهای مالی ارائهشده از سوی عربستان و همچنین تهدید اقدام نظامی بوده است.
مسیر دریای سرخ به عربستان امکان میدهد برای رسیدن به یک راهحل دیپلماتیک صبر کند و در مقایسه با کشورهایی مانند کویت یا قطر که صادراتشان کاملا به تنگه هرمز وابسته است، انعطافپذیرتر باشد.
سایمون کالیس، سفیر پیشین بریتانیا در عربستان، میگوید: «برای عربستان وضعیت آنقدرها هم بد نیست، نشانههایی از امید وجود دارد. آنها نفت کمتری صادر میکنند، اما با قیمتی بالاتر از ۱۰۰ دلار برای هر بشکه.»
با این حال، او هشدار میدهد که تشدید دوباره درگیریها میتواند این سیاست حسابشده را بر هم بزند: «این وضعیت قابل تحمل است، مگر اینکه به جایی برسد که زیرساختهای آبشیرینکن هدف قرار گیر که فاجعهبار خواهد بود.»
ریاض بهخوبی میداند که زیرساختهای آبیاش، که بخش عمده آب آشامیدنی کشور را تامین میکنند، نقطهضعف اصلی آن است.
در تلاش برای جلوگیری از چنین سناریو ویرانگری، عربستان هفته گذشته درباره یک توافق عدمتجاوز میان کشورهای خلیج فارس و ایران گفتوگو کرده است؛ طرحی که گفته میشود از توافقات هلسینکی در دوران جنگ سرد الهام گرفته شده است.
این تازهترین تلاش ریاض در یک دهه کشمکش برای یافتن نوعی همزیستی با همسایه ایرانیاش است. روابط دو کشور تنها در سال ۲۰۲۳ دوباره برقرار شده بود.
کالیس میگوید جنگ، تلاش عربستان برای دستیابی به ثبات را مختل کرده است.
به گفته او، سعودیها سه ستون امنیتی داشتند: رابطه با آمریکا (هرچند غیرقابلاعتماد)، تنشزدایی با جمهوری اسلامی، و تقویت توان دفاعی داخلی.
نیروی هوایی عربستان بیش از ۴۰۰ جنگنده دارد. اما اکنون ترامپ (و اسرائیل) آنها را به جنگ کشانده، جمهوری اسلامی علیهشان اقدام کرده و تلاشها برای توسعه صنایع تسلیحاتی داخلی نیز با مشکل مواجه شده است.
در حالی که رویکرد پیشین فروپاشیده، عربستان امیدوار است یک ائتلاف عملی با سه قدرت منطقهای دیگر یعنی مصر، ترکیه و پاکستان ایجاد کند.
مقصَد از اوراسیا گروپ میگوید این چهارگانه «بهترین شانس عربستان برای افزایش نفوذ و مذاکره با ایران با صدایی واحد» است.
با این حال، بسیاری تردید دارند که چنین ترتیبی بتواند صلح را بهطور موثر حفظ کند، زیرا آمریکا و اسرائیل بهاحتمال زیاد در آن حضور نخواهند داشت.
فضای فکری در ریاض را میتوان در مقاله اخیر ترکی الفیصل، رییس پیشین دستگاه اطلاعاتی عربستان، دید که استدلال کرده بود این کشور «طرح اسرائیل برای شعلهور کردن جنگ میان ما و ایران را خنثی کرده است».
بهنوشته تایم ائتلاف امنیتی پیشین عربستان، یعنی شورای همکاری خلیج فارس شامل بحرین، کویت، عمان، قطر، امارات و عربستان عملا فروپاشیده است. امارات به شریک راهبردی اسرائیل تبدیل شده، در حالی که عمان و تا حدی قطر تلاش کردهاند روابط مستقلی با جمهوری اسلامی برقرار کنند.
با توجه به اینکه جمهوری اسلامی قصد دارد کنترل خود بر تنگه هرمز را حفظ کند و عبور را برای متحدانش در اولویت قرار دهد و از آن درآمد کسب کند، چالشهای ریاض همچنان ادامه دارد.
حتی اگر عربستان و امارات بتوانند با خطوط لوله یا مسیرهای زمینی این گلوگاه را دور بزنند، در صورت باقی ماندن کنترل هرمز در دست سپاه پاسداران، پیامدهای بزرگی در پیش خواهد بود.
تایم در پایان تاکید کرده است: «اکنون روشن شده که دیپلماسی آشکار عربستان تنها بخش کوچکی از واکنش این کشور به جنگ بوده است. از پرداخت پول به حوثیها گرفته تا حمله به ایران یا خرید تسلیحات جدید از ترکیه و پاکستان، فعالیتهای بسیار بیشتری در پشت پرده و در فضای محرمانه ادامه خواهد داشت.»
در این نشست که به مدیریت بزرگمهر شرفالدین، رییس بخش دیجیتال ایراناینترنشنال برگزار شد، دانیل پلتکا از موسسه امریکن اینترپرایز و جان آلترمن از مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، آینده آتشبسی را بررسی کردند که به درگیری گستردهتر آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی پایان نداده است.
این نشست پنجشنبه ۲۴ اردیبهشت و حدود یک ماه پس از آغاز محاصره دریایی بندرهای جنوبی ایران از سوی آمریکا برگزار شد؛ اقدامی که فشار بر اقتصاد و تجارت دریایی ایران را تشدید کرده، اما در عین حال، موضوع کشتیرانی، ریسک بیمه و کنترل تنگه هرمز را به محور اصلی بحران تبدیل ساخته است.
حکومتی تحت فشار، اما نه لزوما در آستانه فروپاشی
آلترمن در این نشست گفت که حکومت ایران از زمان آغاز جنگ تغییر کرده، اما «نه در جهت مثبت».
او هشدار داد که این جنگ ممکن است جمهوری اسلامی را بهسوی سازش سوق نداده، بلکه بیشتر در اختیار نهادهای امنیتی قرار داده باشد.
آلترمن با اشاره به کمرنگتر شدن حضور مجتبی خامنهای و افزایش نفوذ تندروهای سپاه پاسداران گفت به نظر میرسد غریزه تهران این است که «سنگر بگیرد و منتظر بماند» تا دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ به پایان برسد.
او افزود: «به نظر میرسد گرایش پیشفرض به سمت تقابل است، نه سازش.»
به گفته آلترمن، این لزوما به معنای نزدیکتر شدن حکومت به فروپاشی نیست، بلکه ممکن است نشان دهد تهران بیشتر تمایل دارد فشارها را تحمل کند و منتظر دشوارتر شدن شرایط سیاسی برای ترامپ بماند.
دانیل پلتکا نیز هشدار داد که نباید تصور کرد تضعیف یک حکومت لزوما به نتیجهای بهتر منجر میشود.
او گفت واشینگتن اغلب رقابت قدرت در جمهوری اسلامی را بهصورت تقابل میان تندروها و میانهروها ترسیم میکند، در حالی که واقعیت پیچیدهتر است.
پلتکا گفت: «همه این افراد از نظام جمهوری اسلامی حمایت میکنند. بعضی میخواهند افراد کمتری را بکشند، بعضی بیشتر.»
او افزود خطر این است که حملات آمریکا و اسرائیل، در حالی که جمهوری اسلامی را از نظر نظامی تضعیف میکند، جناحهای سرکوبگرتر را در داخل آن تقویت کند.
آلترمن این مساله را صریحتر مطرح کرد: آیا فشار به فروپاشی نظام منجر میشود، یا «فقط باعث میشود مردم ایران برای مدت طولانیتری رنج بکشند»؟
تنگه هرمز موازنه را تغییر میدهد
اختلاف اصلی میان دو کارشناس درباره تنگه هرمز بود.
آلترمن معتقد بود این جنگ یک واقعیت ناخوشایند را برای واشینگتن را آشکار کرده است: حتی جمهوری اسلامی آسیبدیده هم میتواند یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان را مختل کند.
او گفت: «حتی یک جمهوری اسلامی ضعیف و ضربهخورده هم میتواند تنگه را کنترل کند.»
به گفته او، تنها کافی است تهران سطحی از ترس ایجاد کند که رفتار شرکتهای کشتیرانی، شرکتهای بیمه و کشورهای عرب همسایه و بازارهای انرژی را تغییر دهد. از این منظر، آستانه ایجاد اختلال بسیار پایینتر از آن چیزی است که پیشتر تصور میشد.
پلتکا بهشدت با این دیدگاه که جمهوری اسلامی واقعا کنترل تنگه هرمز را در دست دارد، مخالفت کرد.
او گفت: «دلیل اینکه جمهوری اسلامی الان تنگه هرمز را کنترل میکند این است که ما اجازه این کار را دادهایم. ما میتوانیم کنترل تنگه هرمز را در دست بگیریم. میتوانیم هر کاری بخواهیم انجام دهیم و عبور و مرور را برقرار کنیم.»
پلتکا افزود مساله دیگر فقط نظامی نیست، بلکه به ریسک، بیمه و تمایل مالکان کشتیها برای ورود به آبهایی مربوط میشود که حتی یک حمله، مین یا تهدید مبهم میتواند پیامدهای بزرگی داشته باشد.
نتیجه یک پارادوکس است: ممکن است جمهوری اسلامی نسبت به قبل از جنگ ضعیفتر شده باشد، اما ابزاری یافته که میتواند با اطمینان بیشتری از آن استفاده کند.
مسیر روشنی برای پیروزی یا توافق وجود ندارد
هر دو کارشناس نسبت به اینکه مسیر دیپلماتیک فعلی بتواند بهسرعت به یک توافق جامع منجر شود، تردید داشتند.
آلترمن گفت دو طرف خود را مذاکرهکنندگانی بسیار ماهر میدانند و همین امر رسیدن به سازش را دشوارتر میکند.
به گفته او، بهترین سناریو برای واشینگتن نه یک توافق بزرگ، بلکه چارچوبی برای مذاکرات طولانیمدت است.
او گفت: «بهترین حالت برای آمریکا این است که تا پایان دولت ترامپ خود را درگیر مذاکرات با جمهوری اسلامی نگه دارد.»
چنین روندی میتواند شامل گفتوگو درباره پرونده هستهای، موشکها و آزادی کشتیرانی باشد، اما هر مذاکرهای احتمالا تدریجی و شکننده خواهد بود و هر دو طرف گزینه بازگشت به تنش را حفظ خواهند کرد.
پلتکا گفت به نظر میرسد تمرکز اصلی ترامپ بر حذف مواد شکافتپذیر ایران و توانایی تولید آن است.
با این حال او هشدار داد که محدود کردن مساله به پرونده هستهای تکرار یک اشتباه آشنا خواهد بود.
پلتکا گفت: «همه روی موضوع هستهای تمرکز میکنند، در حالی که باید بهطور همزمان به همه مسائل از جمله برنامه موشکی، نیروهای نیابتی و رفتار منطقهای جمهوری اسلامی بهعنوان اجزای جداییناپذیر این چالش پرداخت.
در نهایت، این درگیری میان فرضیات متضاد معلق مانده است. به نظر میرسد ترامپ معتقد است فشار اقتصادی تهران را وادار به عقبنشینی میکند. اما آلترمن میگوید ممکن است جمهوری اسلامی باور داشته باشد که میتواند با تحمل فشار، سرکوب نارضایتیها و انتظار برای تغییر شرایط سیاسی در آمریکا، از او پیشی بگیرد.
بهنوشته نیویورکتایمز، جنگ آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی جهان را وارد شدیدترین بحران انرژی تاریخ کرده است؛ بحرانی که با کاهش تولید نفت و جهش قیمتها همراه بوده است.
این افزایش شدید قیمتها سودهای هنگفتی برای شرکتهایی ایجاد کرده که خارج از خلیج فارس فعالیت میکنند؛ بهویژه در ایالات متحده که صادرات انرژی خود را بهطور قابلتوجهی افزایش داده است.
بهنوشته نیویورکتایمز در منطقه خلیج فارس، وضعیت بسیار پیچیدهتر است. بسته شدن عملی تنگه هرمز گذرگاهی حیاتی میان خلیج فارس و سایر نقاط جهان، امارات متحده عربی، عراق و دیگر کشورها را وادار کرده تولید و صادرات خود را کاهش دهند. برخی کشورها بیش از دیگران آسیب دیدهاند. آنهایی که میتوانند از طریق خطوط لوله نفت خود را به بنادری خارج از این تنگه منتقل کنند، عملکرد بهتری نسبت به کشورهایی داشتهاند که چنین گزینهای ندارند.
این بحران انرژی همه را تحت تاثیر قرار داده، اما نه بهطور یکسان. روزنامه نیویورکتایمز با بررسی ماهها داده صادرات و قیمتگذاری، میزان فروش و قیمت نفت برخی از بزرگترین تولیدکنندگان جهان را تحلیل کرده است. این تحلیل بهطور مشخص بر نفت و فرآوردههای مرتبطی متمرکز بوده که از طریق دریا صادر میشوند، زیرا بیشترین تاثیر را از بسته شدن تنگه هرمز پذیرفتهاند.
بهنوشته نیویورکتایمز درک اینکه چه کشورهایی در این میان برنده و چه کشورهایی بازنده هستند، کمک میکند توضیح داده شود چرا برخی کشورها بهتر میتوانند پیامدهای اقتصادی این جنگ را تحمل کنند.
این موضوع همچنین سرنخهایی درباره آینده به دست میدهد. اگر تنگه دیگر مسیر قابل اعتمادی نباشد، برندگان امروز احتمالا همچنان مسلط خواهند ماند. اگر تنگه بازگشایی شود، توان کشورها برای بازیابی به میزان آسیبی که از این تعطیلی دیدهاند بستگی خواهد داشت.
جیم بورکهارد، رییس تحقیقات جهانی نفت در اس اند پی گلوبال انرژی (S&P Global Energy)، به نیویورکتایمز گفت: «هرچه تنگه مدت طولانیتری بسته بماند، کسانی که از این وضعیت سود بردهاند، همچنان سود خواهند برد. برای کسانی که با چالش روبهرو هستند، اوضاع میتواند جدیتر شود.»
ایالات متحده بزرگترین تولیدکننده نفت و گاز طبیعی جهان است و توانسته ضربه اقتصادی جنگی را که خود به همراه اسرائیل آغاز کرده، تا حدی خنثی کند. تا اواخر مارس، شرکتهای آمریکایی میزان صادرات نفت، گازوئیل و سایر سوختها را بهطور قابلتوجهی افزایش دادند. این افزایش بخشی از کمبود انرژی جهانی را جبران کرده و مانع از افزایش بیشتر قیمتها شده است.
اما برخلاف بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ نفت، ایالات متحده شرکت نفتی دولتی ندارد. این یعنی بخش عمده این درآمد اضافی نصیب شرکتهای بزرگ نفتی میشود. تاکنون نشانهای از آنکه این شرکتها این درآمد را صرف حفاری بیشتر یا استخدام نیروی کار جدید کنند دیده نشده است؛ بنابراین بعید است این جنگ به رونق اقتصادی بزرگی در ایالتهای نفتخیز مانند تگزاس و نیومکزیکو منجر شود.
در عوض، بخش زیادی از این درآمد اضافی احتمالا بهصورت افزایش قیمت سهام و سود تقسیمی به سرمایهگذاران میرسد. بسیاری از دولتهای ایالتی نیز از این وضعیت منتفع خواهند شد، زیرا مالیات و حق امتیاز بیشتری دریافت میکنند، همانطور که مالکان زمینهایی که اجازه حفاری دادهاند نیز سود خواهند برد.
روسیه نیز یکی دیگر از برندگان بزرگ این وضعیت بوده، نه به این دلیل که نفت بیشتری میفروشد، بلکه به این دلیل که نفت خود را با قیمت بالاتری میفروشد. دلیل اصلی نیز افزایش شدید قیمت جهانی نفت بهدنبال جنگ است.
ایالات متحده همچنین در ماه مارس بهطور موقت برخی تحریمها علیه نفت روسیه را لغو کرد؛ تغییری ناگهانی در سیاست که احتمالا به روسیه کمک کرده نفت خود را با قیمت بالاتری بفروشد.
برای مثال، در اوایل آوریل قیمت نفت روسیه در خلیج فنلاند به حدود ۱۲۰ دلار در هر بشکه رسید، در حالی که پیش از جنگ قیمت هر بشکه ۴۱ دلار بود. با این حال، اوکراین تلاش کرده با حمله به زیرساختهای نفتی روسیه، توان این کشور برای بهرهبرداری از قیمتهای بالا را محدود کند.
اکثر تولیدکنندگان خلیج فارس به این اندازه خوششانس نبودهاند. اگر چیزی باشد، این جنگ اهمیت داشتن مسیرهای صادراتی جایگزین بهجز تنگه هرمز را برجسته کرده است.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی عملکرد نسبتا بهتری داشتهاند، زیرا سالها پیش در خطوط لولهای سرمایهگذاری کردهاند که تنگه را دور میزند؛ نوعی بیمه پرهزینه که اکنون نتیجه داده است.
صادرات عربستان در طول جنگ نسبت به سال قبل بیش از ۱۵۰ میلیون بشکه کاهش یافته، اما درآمد آن از این فروشها حدود ۹.۲ میلیارد دلار افزایش یافته است.
ایران که کنترل دسترسی به تنگه را در اختیار دارد، تا اواسط آوریل وضعیت نسبتا خوبی داشت. اما پس از آنکه آمریکا محاصره دریایی علیه کشتیهای مرتبط با جمهور اسلامی را اعمال کرد، صادرات این کشور بهشدت کاهش یافت و فشار بیشتری بر اقتصاد آن وارد شد.
کشورهای نزدیک که نه کنترل تنگه را در اختیار دارند و نه مسیرهای جایگزین صادراتی، بیشترین آسیب را دیدهاند؛ از جمله عراق، کویت و قطر.
مقامهای برخی کشورهای خلیج فارس بررسیهایی را برای ساخت یا توسعه خطوط لولهای که تنگه را دور بزنند آغاز کردهاند، اما چنین پروژههایی میلیاردها دلار هزینه دارند و سالها زمان میبرند. در آینده قابل پیشبینی، این کشورها احتمالا همچنان وابسته به این خواهند بود که چه کسی کنترل تنگه هرمز را در اختیار دارد.
