حساب محمدباقر قالیباف در شبکه ایکس، با اشاره به حملات اسرائیل به لبنان، نوشت: «نقض آتشبس هزینههای مشخص و واکنشهای قوی بههمراه دارد. فورا آتش را خاموش کنید.» او افزود: «لبنان و کل محور مقاومت، بهعنوان متحدان جمهوری اسلامی، بخش جداییناپذیر آتشبس را تشکیل میدهند.»
قالیباف ادامه داد: «شهباز شریف، نخستوزیر، بهصورت علنی و صریح بر موضوع لبنان تأکید کرد؛ هیچ جایی برای انکار و عقبنشینی وجود ندارد.»
بر اساس گزارش تحلیلی خبرگزاری رویترز که پنجشنبه ۲۰ فروردین منتشر شد، اسرائیل با نادیده گرفتن فضای کاهش تنش، خود را برای «یک درگیری فرسایشی و بیانتها» آماده میکند.
ایجاد «مناطق حائل» در غزه، سوریه و جنوب لبنان، فراتر از یک تاکتیک نظامی، نشاندهنده یک چرخش راهبردی در دکترین امنیتی اسرائیل پس از وقایع هفتم اکتبر ۲۰۲۳ است. چرخشی که این کشور را از وضعیت دفاع مرزی به وضعیت «جنگ نیمهدائمی» سوق داده است.
گذار به استراتژی مهار
مقامات نظامی و دفاعی اسرائیل در گفتوگو با رویترز گفتند که استراتژی مهار برخاسته از درکی «واقعگرایانه و تلخ» از شرایط میدانی است: «پس از دو سال و نیم نبرد سنگین، اکنون برای سران این کشور روشن شده که حذف کامل ساختارهای قدرت جمهوری اسلامی، حزبالله لبنان و حماس، عملا غیرممکن است.»
ناتان براون، پژوهشگر ارشد بنیاد کارنگی، این وضعیت را چنین تحلیل میکند: «رهبران اسرائیل به این نتیجه رسیدهاند که در جنگی ابدی علیه دشمنانی گرفتار شدهاند که تنها با ارعاب، متفرق کردن و ضربات پیشدستانه میتوان آن را مدیریت کرد.»
به همین دلیل، در حالی که واشینگتن و تهران، چهارشنبه بر سر آتشبس دو هفتهای توافق کردند، اسرائیل صراحتا راه خود را جدا کرد.
دولت اسرائیل اگرچه پذیرفته حملات مستقیم به خاک ایران را متوقف کند، اما اعلام کرده است کارزار نظامیاش علیه حزبالله تحت هیچ شرایطی متوقف نخواهد شد.
ارتش این کشور هماکنون در حال پیادهسازی نقشهای است که حدود هشت درصد از خاک لبنان را تا رودخانه لیتانی، به یک منطقه جنگی خالی از سکنه تبدیل میکند.
دکترین «زمین سوخته»؛ مدل غزه در جنوب لبنان
رویترز نوشت که اسرائیل با صدور فرمان تخلیه برای صدها هزار غیرنظامی لبنانی، «تخریب سیستماتیک روستاهای شیعهنشین» را کلید زده است.
هدف، ایجاد یک «منطقه پاکسازی شده» به عمق پنج تا ۱۰ کیلومتر فرای مرزهاست تا شهرکهای اسرائیلی دیگر در تیررس مستقیم راکتها و موشکهای ضدتانک نباشند.
یک مقام ارشد نظامی اسرائیل گفت که در بازرسی از خانههای تخلیهشده، در ۹۰ درصد موارد شواهدی از انبار تسلیحات یا ستادهای عملیاتی حزبالله یافتهاند.
با همین پیشفرض، اسرائیل این خانهها را نه محل سکونت، بلکه «اهداف نظامی» تعریف کرده است.
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، تاکید کرد روستاهای مرزی لبنان دقیقا طبق الگوی «رفح و خان یونس» با خاک یکسان خواهند شد تا هرگونه امکان بازگشت یا تهدید در آینده از بین برود.
این استراتژی یعنی «امنیت مرزها دیگر در خود مرز تامین نمیشود، بلکه در عمق خاک دشمن جستوجو میگردد».
ایجاد کمربندهای امنیتی
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در پیامهای اخیر خود با افتخار از ایجاد «کمربندهای امنیتی» یاد کرده است.
نگاهی به نقشه جدید منطقه، عمق این پیشروی را نشان میدهد.
اسرائیل هماکنون کنترل بیش از نیمی از مساحت غزه را در دست دارد و علیرغم فشارهای بینالمللی، قصدی برای عقبنشینی کامل ندارد.
در جبهه سوریه، از قلههای راهبردی جبلالشیخ (مرتفعترین نقطه حرمون) تا امتداد رودخانه یرموک، تحت نظارت و کنترل شدید نظامی اسرائیل قرار گرفته است.
در جنوب لبنان نیز، اسرائیل با ایجاد یک منطقه حائل وسیع، عملا حاکمیت دولت لبنان را بر بخش بزرگی از اراضی جنوبیاش زیر سوال برده است.
این سیاست نظامی اسرائیل با هشدارهای جدی حقوقی همراه شده است.
عران شامیر-بورر، متخصص حقوق بینالملل، هشدار میدهد که تخریب گسترده املاک غیرنظامی بدون بررسیهای دقیق حقوقی، نقض آشکار قوانین جنگی است.
با این حال، به نظر میرسد در دکترین جدید اسرائیل، ملاحظات امنیتی بر هرگونه تعهد بینالمللی ارجحیت یافته است.
فرسودگی ارتش و جامعهای بدبین
اگرچه دکترین امنیتی جدید ممکن است در کوتاهمدت از شدت حملات بکاهد، اما هزینههای پنهان آن زیاد است.
تحلیلگران نظامی هشدار میدهند مدیریت همزمان چهار جبهه فعال (لبنان، غزه، سوریه و کرانه باختری)، فشار طاقتفرسایی بر نیروی انسانی ارتش و منابع مالی وارد میکند.
از سوی دیگر، شکاف عمیقی میان دیدگاههای بینالمللی و باورهای عمومی در اسرائیل شکل گرفته است.
نظرسنجیهای جدید نشان میدهد تنها ۲۱ درصد از اسرائیلیها به امکان همزیستی مسالمتآمیز با یک دولت فلسطینی باور دارند و اکثریت جامعه، آتشبسهای فعلی را تنها «تنفسی کوتاه» پیش از دور بعدی نبرد میدانند.
در حقیقت، در غیاب یک افق سیاسی روشن، «جنگ ابدی» به واقعیت این روزهای خاورمیانه تبدیل شده است.
ژاننوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه، پنجشنبه ۲۰ فروردین حملات گسترده اسرائیل به لبنان را «به شدت» محکوم کرد.
او همچنین گفت که جمهوری اسلامی باید از حمایت از گروههایی مانند حزبالله، حماس و حوثیها دست بردارد و تنگه هرمز را باز کند.
به گفته بارو، مساله لبنان نیز باید در توافق آتشبس میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی، گنجانده شود.
بارو افزود: «فکر نمیکنم بتوانیم از یک برنده در جنگ کنونی سخن بگوییم؛ در حال حاضر آتشبس برقرار است.»
وزیر خارجه فرانسه همچنین خواستار کنار گذاشتن برنامه دستیابی به سلاح هستهای و توقف استفاده از موشکها و پهپادها از سوی جمهوری اسلامی شد.
جورجیا ملونی، نخستوزیر ایتالیا، نیز اعلام کرد هرگونه نقض آتشبس در خاورمیانه محکوم است و بازگشت آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز برای ایتالیا و اتحادیه اروپا «یک منفعت حیاتی» به شمار میرود.
او گفت: «ما تا یک قدمی نقطه بیبازگشت پیش رفتیم، اما اکنون با چشمانداز شکنندهای از صلح روبهرو هستیم.»
بریتانیا هم موضع مشابهی اتخاذ کرد و کییر استارمر، نخستوزیر این کشور، برای بررسی نزدیکتر تحولات، ۲۰ فروردین وارد امارات متحده عربی شد.
ایوت کوپر، وزیر خارجه بریتانیا، نیز اعلام کرد عبور کشتیها از تنگه هرمز باید بدون دریافت عوارض باشد.
او گفت: «آزادیهای بنیادین در دریاها نباید بهصورت یکجانبه لغو یا واگذار شود.»
کوپر همچنین بر حمایت از پیشنهادهای سازمان بینالمللی دریانوردی برای کشتیهای گرفتار در این آبراه تاکید کرد و خواستار گنجاندن لبنان در موضوع آتشبس شد.
این مواضع در حالی مطرح شد که جمهوری اسلامی اعلام کرده قصد دارد از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت کند.
همزمان وزارت نفت عراق تایید کرد که پس از آتشبس میان جمهوری اسلامی و آمریکا، هیچ نفتکش عراقیای از تنگه هرمز عبور نکرده است.
این وزارتخانه اعلام کرد در حال حاضر روزانه بیش از ۲۰۰ هزار بشکه نفت از طریق اقلیم کردستان به بندر جیهان ترکیه ارسال میشود.
تهدیدها در تهران و واشینگتن
محمد اکبرزاده، معاون سیاسی نیروی دریایی سپاه پاسداران، گفت درباره آینده تنگه هرمز «اتفاق نظر کامل» وجود دارد و جمهوری اسلامی «تهدید دشمن را به خودش برگردانده» است.
او با تاکید بر اینکه «از این به بعد ما تعیین میکنیم کدام کشتی از تنگه هرمز عبور کند»، گفت «یک رژیم حقوقی جدید» برای این آبراه در نظر گرفته خواهد شد.
همزمان، رییسجمهوری آمریکا هشدار داد در صورت شکست توافق با جمهوری اسلامی، حملات به ایران از سر گرفته خواهد شد.
او با اشاره به اینکه ارتش آمریکا در حال آمادهسازی برای مراحل بعدی است، نوشت: «اگر توافق اجرا نشود، تیراندازی آغاز خواهد شد؛ گستردهتر و قدرتمندتر از هر آنچه پیش از این دیده شده است.»
ترامپ در عین حال تاکید کرد توافقی حاصل شده که بر اساس آن «سلاح هستهای وجود نخواهد داشت» و تنگه هرمز «باز و امن» خواهد بود.
جمهوری اسلامی اعلام کرده قصد دارد از کشتیهایی که از تنگه هرمز عبور میکنند عوارض دریافت کند. پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی، این تنگه بهطور رسمی بهعنوان یک آبراه بینالمللی تلقی میشد.
خبرگزاری رویترز پنجشنبه ۲۰ فروردین در گزارشی نوشت بر اساس بخشهایی از سخنرانی سالانه سیاست خارجی کوپر در «منشن هاوس» لندن که پیشاپیش منتشر شده، او خواهد گفت: «آزادیهای بنیادین در دریاها نباید بهطور یکجانبه لغو شود یا به مزایده گذاشته شود. همچنین هیچ جایی برای دریافت عوارض در یک آبراه بینالمللی وجود ندارد. آزادی کشتیرانی به این معناست که این عبور باید آزاد و بدون هزینه باشد.»
تاکید لندن بر گنجاندن لبنان در آتشبس
کوپر همچنین بار دیگر درخواست رهبران جهانی را تکرار خواهد کرد، مبنی بر اینکه لبنان باید در آتشبس دو هفتهای که از ساعات اولیه ۱۹ فروردین در ایران میان تهران و واشینگتن اعمال شد، گنجانده شود.
این در حالی است که اسرائیل ۱۹ فروردین گستردهترین حملات خود تاکنون را علیه لبنان انجام داد و نیروهای حزبالله، گروه مورد حمایت جمهوری اسلامی، هدف حملاتی سهمگین قرار گرفتند.
او که پیشتر هماهنگکننده شورای امنیت ملی آمریکا در امور خاورمیانه بود و هدایت مذاکرات محرمانه آمریکا با جمهوری اسلامی برای آزادی شهروندان آمریکایی زندانی در ایران را بر عهده داشت، شامگاه چهارشنبه ۱۹ فروردین، به سیانان گفت: «بر اساس تجربه از مذاکره با ایرانیها معتقدم احتمال اینکه در عرض چند روز در پاکستان به مذاکره وارد شوید و با یک توافق بیرون بیایید، تقریبا صفر است.»
مکگِرک با هشدار نسبت به شتابزدگی در روند دیپلماسی گفت: «صادقانه بگویم، شاید بهتر باشد [آمریکا] روند را کندتر کند و فقط اگر مقدمات بهخوبی آماده شد، وارد گفتوگوی رو در رو شوند.»
به گفته او، وارد شدن به مذاکره در سطح معاون رییسجمهوری آمریکا اگر بدون آمادهسازی باشد، احتمال شکست «بسیار بالا» خواهد بود، و در صورت شکست، «بازسازی آن بسیار سختتر میشود.»
او در عین حال افزود: «واقعا تمایل دارم این روند موفق شود، اما بسیار تردید دارم که تا پایان این هفته در پاکستان اتفاق قابلتوجهی رخ دهد.»
فقدان زمینههای لازم در سطوح بالا
این مقام پیشین آمریکایی افزود: «صرف برگزاری یک دیدار شاید بتواند کمی تنش را کاهش دهد، اما من اکنون نشانهای از کاهش تنش هم نمیبینیم.»
مکگِرک با اشاره به پیامهای متناقض درباره مبنای مذاکرات طی ۲۴ ساعت اول آتشبس گفت: «چندین طرح به عنوان چارچوب مذاکرات معرفی شده؛ یک طرف از طرح ۱۵ مادهای و طرف دیگر از طرح ۱۰ مادهای حرف میزند. چند نسخه متفاوت از طرحها ارائه شده، نقش لبنان مطرح شده، اظهارات نخستوزیر پاکستان در مقابل اظهارات معاون رییسجمهوری آمریکا را داشتیم. با دیدن همه اینها میگویم هنوز کارهای زیادی باید انجام شود.»
او تاکید کرد: «در دیپلماسی، قبل از اینکه دو مقام بسیار ارشد را در یک اتاق کنار هم قرار دهید، باید کارهای زمینهای زیادی انجام شده باشد، بهویژه در موضوعی با این پویایی و اهمیت، درباره توقف یا آغاز دوباره جنگ.»
آتشبس شکننده و تنگه هرمزِ «عملا بسته»
مکگِرک در بخش دیگری از اظهارات خود، وضعیت نخستین روز آتشبس میان آمریکا و جمهوری اسلامی را مرور کرد و گفت: «امروز شاهد برخی از بزرگترین حملات ایران به منطقه خلیج [فارس] بودیم؛ حملات موشکی و پهپادی علیه کویت، امارات، قطر، بحرین، و حتی حملهای در عربستان سعودی.»
او درباره تنگه هرمز گفت: «تنگه هرمز هنوز باز نیست. در ساعات ابتدایی روز کشتیها باید برای ورود به محدوده ایران با آنها هماهنگ و عوارض پرداخت میکردند، اما بعدتر ایران در واکنش به حملات اسرائیل به حزبالله لبنان، تنگه را بهکل بست. [حکومت] ایران این حملات را نقض آتشبس میداند و آمریکا این ارتباط را رد میکند.»
مکگِرک با اشاره به تجربه خود در مدیریت بحرانها افزود: «با در نظر گرفتن این وضعیت، فکر میکنم در حال حاضر، ‘شکننده’ توصیف ملایمی برای این آتشبس باشد، چون [عملا] آتشبسی برقرار نشده است.»
معاون پیشین دستیار ریاستجمهوری آمریکا در ارزیابی کلی وضعیت تاکید کرد: «با توجه به آنچه میبینیم، نمیتوانم بگویم در وضعیت خوبی هستیم. دستکم در ۲۴ ساعت اول آتشبس، همه شاخصها در جهت اشتباه حرکت کردهاند.»
این مقام پیشین آمریکایی همچنین تصریح کرد که عملکرد جمهوری اسلامی نشان میدهد «شرط رییسجمهوری ترامپ درباره بازگشایی کامل، فوری و امن تنگه هرمز را نپذیرفته» و توضیح داد: «بازگشایی کامل یعنی بازگشتن به وضعیت قبل از جنگ»، اما در عمل «کشتیها مجبور شدهاند از مسیر جزایر ایرانی عبور کنند و شاید عوارض بدهند» که «دیگر ‘عبور آزاد’ محسوب نمیشود.» او در پایان تاکید کرد: «بنابراین تا این لحظه تنگه قطعا باز نیست.»
