وقتی امضا به «اثر هنری تودهها» تبدیل میشود
یک پژوهش دانشگاهی در ایران امضا را نه بهعنوان نشانهای رسمی یا حقوقی، بلکه به منزله گونهای هنر مردمی مورد بررسی قرار داده؛ هنری که هر فرد در هر زمان و مکانی قادر به آفرینش آن است.
یک پژوهش دانشگاهی در ایران امضا را نه بهعنوان نشانهای رسمی یا حقوقی، بلکه به منزله گونهای هنر مردمی مورد بررسی قرار داده؛ هنری که هر فرد در هر زمان و مکانی قادر به آفرینش آن است.
هرچند امضا در نگاه نخست نشانهای از تایید و تعهد تلقی میشود، پژوهش حسن رجبینژاد مقدم پاپکیاده، استادیار گروه عکاسی دانشگاه هنر اصفهان، نشان میدهد این عمل روزمره در بطن خود لایههای بصری و معنایی گستردهتری دارد.
این مقاله که در آخرین شماره دوفصلنامه «پژوهشهای میانرشتهای هنر» دانشگاه گیلان منتشر شد، امضا را جلوهای از «هنر تودهای» معرفی میکند.
بر این اساس، امضا حتی در سادهترین شکلش حاصل ترکیب خطوط، منحنیها و ریتمی است که هر فرد به شکلی شخصی و تکرارپذیر خلق میکند.
این ویژگیها سبب میشوند امضا علاوه بر کارکرد حقوقی، نوعی بیان فردی باشد که در زندگی روزمره همه افراد جامعه جریان دارد.
امضا؛ از ضمانت حقوقی تا شاخص هویتی
در این مقاله آمده است انسان در گذشته برای تعهد دادن از راههایی مثل «وثیقه گذاشتن شرف و حیثیت اجتماعی، گرو گذاشتن تار مویی از ریش یا سبیل یا آبروی شخص ثالث» و بعدها از «اثر انگشت و مهر» استفاده میکرد.
امضا اما محصول دورهای است که سواد عمومی گسترش یافت و جوامع صنعتی شدند.
به نوشته رجبینژاد، ذهن خلاق انسان علامتی را ابداع کرد که به صورت «فرم بصری» و بهعنوان نشانه نمادین برای «معرفی و اثبات هویت فردی او و جایگزینی برای حضور فیزیکیاش» عمل میکند.
امروزه نیز هر شهروند امضا را در موقعیتهای مختلف زندگی روزمره به کار میگیرد.
خلاقیت فردی و هنر تودهها
به باور نویسنده این پژوهش، امضا همزمان خلاقیت هنری و خلاقیت اجتماعی به شمار میرود.
او با استناد به نظریههای هویت توضیح میدهد که هر فرد با امضا میکوشد «خود را از دل تودهها متمایز کند» و در عین حال، در مراودات اجتماعی وارد تعامل با دیگران شود.
به عبارت دیگر، امضا قراردادی جمعی است که بر پایه آن، چند خط و نقطه جای حضور فیزیکی فرد را در بسیاری از تصمیمها میگیرد و مسئولیت او را یادآور میشود.
نویسنده با اشاره به رساله والتر بنیامین، نویسنده، مترجم و فیلسوف آلمانی، امضا را نمونهای متفاوت از آثار قابل تکرار میداند که برخلاف آثار تکرارشوندهای مثل عکس یا چاپ، هر بار به دست خود فرد خلق میشود.
در این مقاله آمده است از آنجا که «ماهیت خلق امضا در نهاد هر انسان نهفته است»، هر امضا نسخهای اصیل به شمار میآید و «اصالت و منش اصلی خود را حفظ میکند».
او همچنین به دیدگاه تئودور آدورنو، جامعهشناس و فیلسوف آلمانی، درباره «صنعت فرهنگ» اشاره میکند؛ روندی که در آن، محصولات فرهنگی همسان و مصرفمحور، مخاطب را به مصرفکنندهای منفعل تبدیل میکنند.
رجبینژاد اما امضا را «اثر هنری تودهای» میداند، نه به معنای منفی آدورنویی، بلکه نوعی اثر هنری که بهطور همگانی و مستقیم به دست خود تودهها خلق میشود و همچنان اصالت خود را حفظ میکند.
وابستگی امضا به خالق و مخاطب
این پژوهش با اشاره به نمونههایی مانند امضای فوتبالیستهای مشهور بر روی توپ و پیراهن، توضیح میدهد که دامنه تاثیرگذاری امضای چهرههای شناختهشده، از جمله هنرمندان، بازیگران و ورزشکاران، بسیار گستردهتر است.
بر این اساس، علاقه طرفداران به داشتن «امضایی به یادگار» نشان میدهد که عواملی چون زمان و خالق امضا، مخاطبان آن، و نیز نیت و هدف صاحب امضا، همگی میتوانند در معنا، کارکرد و اثرگذاری آن نقش داشته باشند.
در قسمت جمعبندی این مقاله آمده است که امضا را میتوان در ردیف آثار هنری قرار داد، زیرا برخلاف تصور رایج که هنر را به موزهها و هنرمندان حرفهای محدود میکند، اکنون «تودهها میتوانند در هر زمان و مکان و در هر بافت و زمینهای برای بیان خویشتن و یا فردیت مدرن و متمایز خود به خلق اثری همچون امضا بپردازند».
بدین ترتیب، هر فردی بهعنوان هنرمند و امضای او نیز بهعنوان اثر هنری قلمداد میشود.
با چنین رویکردی، دیوار میان هنر نخبهگرا و فرهنگ روزمره کوتاهتر میشود و هر شهروند با چند حرکت قلم، هم قرارداد میبندد و هم امضای خود را به یک اثر هنری تبدیل میکند.
اورشلیمپست در یادداشتی که یکشنبه نهم آذرماه منتشر کرد با نقد مستند «تسخیرنشده: یهودیان در جمهوری اسلامی ایران» نوشته است که این فیلم بیش از آنکه روایتی مستقل از وضعیت اقلیت یهود در ایران باشد، بازتابی از روایت رسمی حکومت ایران است.
این فیلم مستند که با کارگردانی مشترک مکس بلومنتال و فیلمساز ایرانی، ماریا موَتی، ساخته شده، به زندگی جامعه یهودیان در ایران میپردازد. آنچه به ادعای بلومنتال «نسخهای اصیل از یهودیت، مستقل از صهیونیسم» نامیده شده است.
گزارش اورشلیمپست میگوید فیلم در شرایطی ساخته شده که هیچ خبرنگار یا مستندساز خارجی در ایران اجازه فعالیت آزادانه ندارد و تمامی مصاحبهها و محلهای تصویربرداری باید به تایید وزارت ارشاد برسد. به همین دلیل، نویسنده گزارش این مستند را روایتی میداند که تکرار «روایت رژیم» است از اقلیت یهودیان در ایران.
به نوشته این روزنامه، هرگونه گفتوگوی ضبطشده با یهودیان ایران تحت فشارهای امنیتی شکل میگیرد و به همین دلیل نمیتوان سخنان آنان را «حرفهای واقعی و آزادانه» نامید.
از نظر منتقدانی که با اورشلیمپست گفتوگو کردهاند، بلومنتال با نادیده گرفتن این واقعیتها بهجای روزنامهنگاری، در فرآیند سانسور شریک شده است.
گزارش یادآور میشود که جمهوری اسلامی از جمعیت کوچک یهودیان در کشور برای نمایش «رواداری مذهبی» استفاده میکند، در حالی که این اقلیت عملاً از بسیاری حقوق و مناصب حکومتی محروم است.
اورشلیمپست اشاره میکند که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ حدود ۸۰ تا ۱۰۰ هزار یهودی در ایران زندگی میکردند اما امروز تعداد آنها به کمتر از ۱۰ هزار نفر رسیده است؛ کاهش چشمگیری که هیچ اشارهای در فیلم بلومنتال به آن نشده است.
این روزنامه همچنین به بازداشت گسترده بیش از ۷۰۰ نفر از جمله رهبران دینی یهودیان پس از جنگ ۱۲ روزه حکومت ایران و اسرائیل در تابستان گذشته اشاره میکند و مینویسد حتی داشتن نسبت خانوادگی دور با اسرائیل میتواند به بازجویی و بازداشت منجر شود.
اورشلیمپست مینویسد بلومنتال این فضای فشار را نادیده گرفته و نبود هرگونه سخن طرفدار اسرائیل در فیلم را «اعتقاد مذهبی» معرفی کرده؛ در حالی که چنین اظهاراتی در ایران ممکن نیست.
به نوشته این روزنامه، فشار حکومتی حتی در کنیسهها نیز دیده میشود؛ جایی که عکسهای روحالله خمینی به اجبار نصب میشود و مراسم مذهبی تحت کنترل سیاسی قرار دارد.
گزارش همچنین یادآور میشود که در سال ۲۰۲۳، زمانی که «عید پسح» با روز قدس همزمان شد، رهبران یهودی به دستور حکومت مراسم را عقب انداختند و مردم را به حضور در تجمع حکومتی فراخواندند.
اورشلیمپست همچنین به پرونده آروین قهرمانی، جوان ۲۰ ساله یهودی که در نوامبر ۲۰۲۴ اعدام شد، اشاره میکند؛ پروندهای که از سوی نهادهای حقوق بشری «ناعادلانه» توصیف شد. به نوشته این روزنامه، این نمونهها نشان میدهد که اقلیتهای مذهبی در ایران «حکم میگیرند، نه عدالت».
در پایان، گزارش تاکید میکند روایت واقعی یهودیان ایران نه در فیلمهای حکومتی، بلکه در «نجواهای پنهان و ترسآلود» بازماندگان این اقلیت نهفته است؛ نجواهایی که به دلیل فشار امنیتی هرگز نمیتوانند آزادانه به گوش جهان برسند.
ونزوئلا یکی از اصلیترین متحدان راهبردی جمهوری اسلامی در نیمکره غربی است و هرگونه تضعیف یا سقوط آن، بهمعنای عقبنشینی مستقیم نفوذ تهران در خارج از خاورمیانه خواهد بود.
بحران کاراکاس امروز فقط یک پرونده منطقهای نیست؛ هشداری است که مستقیما به سمت تهران نشانه رفته است.
اعلام ناگهانی دونالد ترامپ درباره «بسته شدن کامل حریم هوایی ونزوئلا» در روز شنبه هشتم آذر، تنها یک هشدار هوانوردی یا مانوری تبلیغاتی نبود؛ این جمله کوتاه نشانهای از ورود بحران میان واشینگتن و کاراکاس به فازی جدید و عمیقتر است.
همزمان با این اعلام، حضور نظامی آمریکا در کارائیب به شکل بیسابقهای افزایش یافته، ناو هواپیمابر جرالد آر فورد در منطقه مستقر شده، جنگندههای پیشرفته اف۳۵ در حال پرواز عملیاتی هستند و سازمان سیا نیز مجوز عملیات مخفیانه در داخل خاک ونزوئلا را دریافت کرده است.
این مجموعه نشانهها یک پیام روشن دارد: فشار بر مادورو دیگر صرفا سیاسی یا اقتصادی نیست، بلکه مستقیما وارد فاز امنیتی و نظامی شده است.
عملیات موسوم به «نیزه جنوبی» که از اوایل سپتامبر آغاز شده، تاکنون بیش از ۲۰ حمله دریایی علیه شناورهایی انجام داده که آمریکا آنها را حامل مواد مخدر معرفی کرده است.
حاصل این حملات، بیش از ۸۰ کشته بوده؛ آماری که حتی در معیار عملیاتهای ضد قاچاق هم رقم بالایی محسوب میشود.
با این حال، نکته کلیدی اینجاست که واشینگتن هنوز هیچ سند علنی و قابل راستیآزمایی منتشر نکرده که نشان دهد این شناورها واقعا به شبکه قاچاق مرتبط بودهاند.
همین ابهام، مشروعیت حقوقی عملیات را زیر سوال برده و دامنه انتقادها را گسترش داده است، اما به نظر میرسد هدف بزرگتر از قایقهای قاچاق مواد مخدر و انسان است.
ترامپ در یک پست در شبکه تروث سوشال، از خلبانها و قاچاقچیان درخواست کرده است حریم منطقه پرواز ممنوع را رعایت کنند.
تنشها تنها به میدان نظامی محدود نمانده است. هشدار رسمی اداره هوانوردی فدرال آمریکا درباره «وضعیت بالقوه خطرناک» آسمان ونزوئلا باعث شد شش شرکت بزرگ هواپیمایی بینالمللی پروازهای خود را متوقف کنند.
دولت مادورو نیز در واکنشی خشمآلود، مجوز فعالیت این شرکتها را لغو کرد. به این ترتیب، ونزوئلا عملا وارد مرحلهای از انزوای هوایی شده است؛ انزوایی که آثار اقتصادی و انسانی آن بهسرعت خود را نشان میدهد.
اما در داخل ونزوئلا، فضای روانی جامعه بهشدت شکننده است. گزارشهای میدانی از تخلیه خیابانها، هجوم مردم به فروشگاهها برای ذخیره غذا، تیراندازی هوایی نیروهای نظامی و سپس بازگشت ناگهانی شهر به وضعیت عادی حکایت دارد.
جامعهای که سالها زیر فشار تورم، کمبود دارو، قطعی آب و برق و سرکوب سیاسی زیسته، اکنون با اضطراب دائمی «جنگ یا صلح» دستبهگریبان است.
مادورو نیز با بسیج نیروها و دعوت از مردم برای پیوستن به میلیشیاها، عملا فرض حمله را جدی گرفته است.
اما این بحران تنها یک نزاع دوجانبه میان واشینگتن و کاراکاس نیست. برای ترامپ نیمکره غربی از ابتدای سیاست خارجیاش جایگاهی محوری داشته است.
او بارها نشان داده که امنیت در حوزه آمریکای لاتین و کارائیب را بر بسیاری از پروندههای خاورمیانهای ترجیح میدهد.
ونزوئلا برای او نه فقط یک دولت مخالف، بلکه نمادی از بازماندههای محور سوسیالیستی ضدآمریکایی در حیاط خلوت واشینگتن است؛ محوری که در نگاه ترامپ باید «یکبار برای همیشه» جمع شود.
در همین نقطه، پیوند راهبردی ونزوئلا با جمهوری اسلامی اهمیت پیدا میکند. سالهاست که تهران و کاراکاس در حوزههای انرژی، نظامی، امنیتی و حتی پهپادی همکاری دارند.
پروازهای مخفی، انتقال فناوری، دور زدن تحریمها و شبکههای مالی مشترک بخشی از این همکاریها بوده است. ونزوئلا برای جمهوری اسلامی فقط یک شریک سیاسی نیست؛ یک مسیر مهم تنفسی در برابر فشارهای تحریمی غرب است.
به همین دلیل، هرگونه تضعیف جدی یا سقوط احتمالی ساختار حاکم بر ونزوئلا میتواند ضربهای مستقیم به شبکه نفوذ و مانور جمهوری اسلامی در نیمکره غربی وارد کند.
اگر آمریکا بتواند موقعیت مادورو را بهطور پایدار تضعیف کند، تهران یکی از مهمترین پایگاههای غیرخاورمیانهای خود را از دست خواهد داد.
این موضوع بهویژه در شرایطی اهمیت دوچندان پیدا میکند که مذاکرات جمهوری اسلامی با غرب به بنبست خورده و چشمانداز روشنی ندارد.
نکته مهم دیگر، الگوی رفتاری ترامپ است. او معمولا پروژههای فشار ناتمام را در دور دوم با شدت بیشتری دنبال میکند.
ونزوئلا یکی از همین پروژههاست. اگر این پرونده در نیمکره غربی به سرانجامی برسد، این پیام بهراحتی میتواند به دیگر پروندههای باز آمریکا از جمله جمهوری اسلامی تعمیم داده شود: فشار ترکیبی، انزوای اقتصادی، تهدید نظامی و در نهایت تحمیل تغییر رفتار یا ساختار.
در نهایت، آنچه امروز در ونزوئلا در حال وقوع است، فقط یک بحران منطقهای نیست. این بحران میتواند به یک آزمایش بزرگ برای سیاست خارجی دوره دوم ترامپ تبدیل شود؛ آزمایشی که نتیجه آن نهتنها سرنوشت مادورو، بلکه معادلات نفوذ جمهوری اسلامی در نیمکره غربی و حتی آینده تقابل تهران و واشینگتن را نیز تحت تاثیر قرار خواهد داد.
اگر ونزوئلا سقوط کند، موج بعدی فشار میتواند دیر یا زود به سمت تهران برگردد.
بسیاری از تحلیلگران میگویند حتی اگر جنگی هم در نگیرد، این فشارهای گسترده اجتماعی، امنیتی و اقتصادی در داخل خاک ونزوئلا میتواند با افزایش فشار خارجی خود تبدیل به یک طغیان شود؛ موضوعی که تحلیلگران باور دارند شاید در مورد امروز ایران هم محتمل باشد.
