صعود سهام اروپا در پایان هفته پرنوسان؛ نگرانیها از جنگ تجاری ادامه دارد
سهام اروپا جمعه پس از هفتهای پرتنش و نوسان، با رشد همراه شد. این نوسانها ناشی از تغییرات متناوب تعرفهها از سوی آمریکا و شرکای تجاریاش بود که نگرانیها درباره تبعات اقتصادی جنگ تجاری را افزایش داده است.
شاخص فراگیر «استوکس ۶۰۰» اروپا در ساعت ۰۹:۴۹ صبح به وقت اروپای مرکزی ۰.۵ درصد رشد کرد. پس از آنکه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، ابتدا تعرفههای متقابل اعمال و سپس بخشی از آنها را تعلیق کرد، این شاخص پیشتر در هفته جاری به پایینترین سطح خود در یک سال و نیم گذشته سقوط کرده بود.
با این حال، شاخص استوکس ۶۰۰ در مسیر سومین کاهش هفتگی متوالی قرار دارد.
در میان شاخصهای ملی، بازارهای آلمان، اسپانیا، فرانسه و بریتانیا بین ۰.۳ تا ۰.۷ درصد رشد کردند. این رشد در ادامه افزایش چشمگیر روز پنجشنبه بود که بیشترین رشد روزانه آنها از سال ۲۰۲۲ تاکنون به شمار میرفت.
تعلیق تعرفهها از سوی ترامپ باعث شد اتحادیه اروپا نیز تعرفههای تلافیجویانه علیه کالاهای آمریکایی را موقتا متوقف کند.
وزیران دارایی اتحادیه اروپا قرار است جمعه درباره استفاده از این فرصت برای مذاکره با واشینگتن یا آمادهسازی برای مواجهه با موج جدید تعرفههای آمریکا گفتوگو کنند.
در بازار سهام، ارزش سهام شرکت بیمه زوریخ پیش از مجمع سالانه آن با افت ۵.۴ درصدی روبهرو شد.
سهام شرکت خودروسازی استلانتیس نیز پس از گزارشها درباره کاهش میزان تحویل خودروهایش در سهماهه نخست سال نسبت به سال گذشته، ۲.۲ درصد سقوط کرد.
استیو ویتکاف، نماینده ویژه رییسجمهوری آمریکا در امور خاورمیانه، به روسیه سفر کرده است. دادههای پروازی نشاندهنده ورود او به این کشور هستند و یک منبع آگاه به وبسایت آکسیوس گفته که قرار است او روز جمعه با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، دیدار کند.
وزارت خارجه آمریکا از اظهار نظر درباره سفر ویتکاف خودداری کرده است.
این سومین ملاقات او با پوتین است که از زمان آغاز تلاشهای دونالد ترامپ برای متوقف کردن جنگ روسیه و اوکراین انجام میشود.
قرار است ویتکاف شنبه ۲۳ فروردین در مسقط، پایتخت عمان، ریاست هیات آمریکایی در مذاکرات میان واشینگتن و تهران را بر عهده داشته باشد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی که ریاست هیات ایران را بر عهده خواهد داشت، حضور ویتکاف را در این گفتوگوها که تهران میگوید غیرمستقیم انجام میشود و واشینگتن بر مستقیم بودن آن تاکید دارد، تایید کرده است.
واشینگتنپست ۱۹ فروردین به نقل از دو مقام دولت آمریکا گزارش داد که گروه ویتکاف از طریق عمان پیامهایی با مضمون ترغیب به گفتوگوی مستقیم ارسال کرده است. مقامات آمریکایی تاکید کردهاند اگر گفتوگوها مستقیم نباشد، ویتکاف احتمالا به عمان نمیرود.
پس از آنکه پایگاه خبری بلومبرگ گزارش داد پوتین در پاسخ به درخواست رییسجمهوری آمریکا، میانجیگری بر سر مساله ایران را پذیرفته، رسانه دولتی روسیه و مشاور سیاست خارجی پوتین این خبر را تایید کردند.
خبرگزاری رویترز اما گزارش داد که میانجیگری، پیشنهاد مسکو بوده است.
بلومبرگ سهشنبه ۱۴ اسفند گزارش داد ترامپ در تماس تلفنی اخیرش با پوتین، خواستار ایفای نقش روسیه بهعنوان میانجی در مذاکرات با جمهوری اسلامی شده است.
بینتیجه ماندن مذاکرات آتشبس روسیه و اوکراین
از سوی دیگر ترامپ که در هفتههای اخیر از کندی پیشرفت مذاکرات آتشبس روسیه و اوکراین ناراضی است، در واکنش به برخی اظهارات پوتین درباره اوکراین، اعلام کرد که «عصبانی» شده است.
منابع مطلع گفتهاند اگر آتشبس مورد نظر تا پایان ماه حاصل نشود، ترامپ ممکن است از طریق اختیارات اجرایی یا با تکیه بر حمایت جمهوریخواهان در کنگره، مسیر اعمال تحریمهای تازه علیه مسکو را پیش ببرد.
هفته گذشته، ویتکاف میزبان کیریل دیمیتریف، فرستاده ویژه پوتین، در واشینگتن بود؛ کوششی برای عبور از بنبست مذاکرات.
در جریان این تلاشها، اوکراین با پیشنهاد آتشبس بدون قید و شرط ترامپ موافقت کرد و سپس با نسخهای محدود از آتشبس دریایی نیز اعلام همراهی کرد اما مسکو خواهان لغو برخی از تحریمهای آمریکا شد.
ترامپ پنجشنبه ۲۱ فروردین گفت: «ما در حال پیشرفت هستیم. امیدوارم که به توافقی برای توقف جنگ نزدیک شده باشیم.»
آمریکا و روسیه همزمان توافق تبادل زندانیان را اجرایی کردند که بر اساس آن، کسینیا کارلینا، شهروند دوتابعیتی آمریکایی-روسی، آزاد شد.
این توافق حاصل دیدار ماه مارس ویتکاف و پوتین بود.
ترامپ پس از آزادی کارلینا، از تصمیم پوتین قدردانی کرد.
استیو ویتکاف
نقش ویتکاف در منطقه
پیشتر و در ماه ژانویه نیز ویتکاف نقش فعالی در مذاکرات آتشبس بین اسرائیل و حماس ایفا کرد. تلاشی که با میانجیگری قطر و مصر، به یک آتشبس موقت منجر شد؛ هرچند با از سرگیری درگیریها در غزه، شکست خورد.
ترامپ و تیم او امیدوار بودند از نتایج این میانجیگری در ارائه تصویر سیاست خارجی خود بهره ببرند.
در ماه فوریه، ویتکاف به مسکو سفر کرد و دیداری غیرمنتظره با پوتین داشت. این دیدار منجر به توافقی برای تبادل زندانیان و آزادی مارک فوگل، معلم آمریکایی زندانی در روسیه شد.
این اقدامات از سوی برخی تحلیلگران، تلاشی برای باز کردن کانالهای رسمی میان مسکو و واشینگتن تلقی شد.
در همان روز که تبادل زندانیان انجام شد، دیپلماتهای آمریکایی و روسی در استانبول دیداری دیگر برگزار کردند تا درباره گامهای مقدماتی برای عادیسازی روابط میان دو کشور گفتوگو کنند. مذاکراتی که بهطور موازی با دیدارهای ویتکاف در حال پیگیری است.
شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، در دیدار با پدرو سانچز، نخستوزیر اسپانیا گفت: «چین و اتحادیه اروپا باید از حقوق مشروع خود دفاع کنند، عدالت و نظم بینالمللی را حفظ کنند و در برابر زورگوییهای یکجانبه مقاومت کنند.»
شی تاکید کرد که چین با وجود تغییرات در شرایط جهانی، اعتماد به نفس خود را حفظ میکند، عزم خود را تقویت میکند و بر اولویتهای داخلیاش تمرکز دارد.
او با اشاره به این که «در جنگ تعرفهای هیچ برندهای وجود ندارد»، هشدار داد که مخالفت با جامعه جهانی به انزوای کشورها منجر خواهد شد.
رییسجمهوری چین خواستار استفاده از ظرفیت همکاری در زمینههایی مانند انرژی نو، تولیدات پیشرفته و شهرهای هوشمند شد تا نتایجی متقابل و سودمند حاصل شود.
نخستوزیر اسپانیا پس از دیدار با شی در پکن، پایتخت چین، گفت که مادرید از ایجاد رابطهای متوازنتر میان اتحادیه اروپا و چین حمایت میکند.
سانچز تاکید کرد باید میان چین و این اتحادیه «رابطهای بر پایه گفتوگو برای حل اختلافات و همکاری در زمینههای دارای منافع مشترک» شکل بگیرد.
به گزارش آکسیوس و بر اساس دادههای سایت پروازی فلایترادار، استیو ویتکاف، فرستاده دونالد ترامپ، به روسیه سفر کرده و قرار است جمعه ۲۲ فروردین با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، دیدار کند.
سومین دیدار میان ویتکاف و پوتین، یک روز پیش از مذاکرات میان جمهوری اسلامی و آمریکا در مسقط، پایتخت عمان، انجام میشود.
روزنامه واشینگتنپست دوشنبه ۱۸ فروردین نوشت مقامات آمریکایی تاکید کردهاند اگر گفتوگوها مستقیم نباشد، ویتکاف احتمالا به عمان نمیرود.
پیشتر دیوید ایگناتیوس، دبیر ارشد این روزنامه در یادداشتی به نقل از مقامات آمریکایی نوشت در صورت دریافت دعوت رسمی، ویتکاف احتمالا به تهران هم سفر خواهد کرد.
ترامپ تلاش میکند در جنگ روسیه و اوکراین آتشبس برقرار کند. او که از روند کند مذاکرات در این زمینه ناراضی است، در مقطعی گفت که از اظهارات پوتین درباره اوکراین «عصبانی» شده است.
یک منبع آگاه به آکسیوس گفت اگر تا پایان ماه توافقی برای آتشبس حاصل نشود، ترامپ ممکن است تحریمهای بیشتری علیه روسیه اعمال کند؛ یا با استفاده از اختیارات اجرایی خود، یا با درخواست از کنگره برای تصویب قوانین جدید تحریمی.
مقامهای رسمی و رسانههای محلی شنبه اعلام کردند که بارانهای سنگین و غیرموسمی از چهارشنبه تاکنون، جان نزدیک به ۱۰۰ نفر را در بخشهایی از هند و نپال گرفته است. همزمان، اداره هواشناسی هند هشدار داد که این شرایط جوی در روزهای آینده ادامه خواهد داشت.
اداره هواشناسی هند (IMD) چهارشنبه ۲۰ فروردین نسبت به وقوع چندین پدیده جوی خطرناک همزمان در این کشور هشدار داد؛ از جمله موج گرما در مناطق غربی و طوفان و تندر در مناطق شرقی و مرکزی.
در ایالت بیهار واقع در شرق هند، یک مقام ارشد در اداره مدیریت بحران ایالتی به خبرگزاری رویترز گفت که از چهارشنبه تاکنون دستکم ۶۴ نفر در حوادث مرتبط با بارندگی جان خود را از دست دادهاند.
رسانههای محلی نیز گزارش دادهاند که در ایالت اوتار پرادش، پرجمعیتترین ایالت هند، بیش از ۲۰ نفر جان باختهاند.
در همین حال، در کشور همسایه نپال، مقامهای سازمان ملی مدیریت بحران اعلام کردند که صاعقه و بارشهای شدید باعث مرگ دستکم هشت نفر شده است.
اداره هواشناسی هند پیشبینی کرده است که بارش شدید همراه با رعد و برق، صاعقه و وزش بادهای تند، تا شنبه ۲۳ فروردین در مناطق شرقی و مرکزی کشور ادامه خواهد داشت.
بارانهای موسمی در هند معمولا از ماه ژوئن در مناطق جنوبی آغاز میشوند. با این حال، ماههای تابستانی در سالهای اخیر با موجهای گرمای شدید همراه بودهاند که جان عدهای از مردم را گرفتهاند.
اداره هواشناسی هند که نهاد رسمی و وابسته به دولت است، هفته گذشته اعلام کرده بود که این کشور در ماه آوریل دمایی بالاتر از حد نرمال را تجربه خواهد کرد و انتظار میرود بخشهای گستردهای از هند با گرمای بیسابقه روبهرو شوند.
خاورمیانه بار دیگر به صحنه تنشهای چندلایه سیاسی، نظامی و دیپلماتیک تبدیل شده است. تبادل بیسابقه پیام میان ایران و آمریکا، پرده از آغاز فصل تازهای در رویارویی میان تهران و واشینگتن برداشت؛ فصلی که از دیپلماسی پنهان آغاز شده و اکنون به آستانه یک تقابل نظامی آشکار نزدیک میشود.
رهبر جمهوری اسلامی که پیشتر گفتوگو با واشینگتن را «غیرشرافتمندانه» میخواند و قاتلان قاسم سلیمانی را فاقد مشروعیت مذاکره میدانست، این بار در چرخشی آشکار مجوز گفتوگو را صادر کرده؛ اقدامی که بسیاری آن را در راستای تاکتیک «مذاکره برای مذاکره» و تلاشی برای خرید زمان و مدیریت بحران فعلی میدانند.
اما شرایط امروز با گذشته تفاوتهای اساسی دارد. کاخ سفید دیگر در دست جو بایدن و تیم سیاسی او نیست و رییسجمهوری در آمریکا بر سر کار است که نه به برجام پایبند است و نه به صبر راهبردی اعتقاد دارد.
اعلام آغاز مذاکرات مستقیم از سوی ترامپ در دیدار با بنیامین نتانیاهو، همراه بااعزام ناوهای هواپیمابر به منطقه و استقرار بمبافکنهای بی-۲ در پایگاه دیگو گارسیا، پیامی چندلایه به تهران مخابره میکند؛ فشار دیپلماتیک شدید در کنار آمادگی برای اقدام نظامی.
همزمان، نتانیاهو با اشاره به «مدل لیبی» برای مهار برنامه هستهای ایران، گزینهای را مطرح میکند که در تهران نه به عنوان الگویی موفق، بلکه کابوس سقوط معمر قذافی را در ذهن حاکمان ایران تداعی میکند.
در ایران، خامنهای در پیام نوروزیاش با یادآوری دهه ۶۰ خورشیدی، تلاش کرد وضعیت فعلی را در بستری تاریخی روایت و تفسیر کند. اما حتی در سطوح رسمی نظام نیز افرادی چون محمدرضا عارف، معاون اول دولت مسعود پزشکیان، شرایط را از آن دوران هم دشوارتر توصیف کردهاند.
ایران امروز علاوه بر تمام مشکلات دهه ۶۰، درگیر تورم شدید، فساد ساختاری، رکود اقتصادی، کاهش سرمایه اجتماعی و انزوای منطقهای و جهانی است. مجموعهای از بحرانهای تو در تو که رهبر جمهوری اسلامی را در برابر انتخابی تاریخی قرار داده است، نه میان دو گزینه خوب و بد، بلکه میان دو گزینه بد و بدتر برای نظام؛ پذیرش شروط سنگین آمریکا یا ورود به تقابلی نظامی که عواقبش پیشبینیناپذیر است.
محور اصلی خواستههای ترامپ، تعطیلی کامل برنامه هستهای است؛ برنامهای که دهههاست نظام جمهوری اسلامی آن را در قالب «حقوق مسلم ملت ایران» معرفی کرده و میلیاردها دلار صرف توسعه آن نموده است.
اما در واقعیت، این پروژه بیشتر از آنکه در خدمت تولید انرژی باشد، پوششی برای ساخت و تولید سلاح هستهای بوده است، پوششی که علیرغم تضمین تامین سوخت نیروگاه بوشهر از سوی روسیه، با اصرار بر غنیسازی داخلی، بهطور مداوم توجیه شده است.
نقشه راه فرایند غنیسازی در ایران
فرایند غنیسازی اورانیوم در جمهوری اسلامی، بر پایه نقشه راهی طراحی شده که از مدل عبدالقدیر خان، پدر برنامه هستهای پاکستان، الهام گرفته است، مسیری پلکانی و مرحله به مرحله که با غنیسازی ۳.۵ درصدی برای مصارف نیروگاهی آغاز شد.
در ادامه، نظام با توجیه نیازهای راکتور تحقیقاتی تهران، سطح غنیسازی را به ۲۰ درصد رساند. گام بعدی، به پشتوانه طرحی از سوی مجلس و به بهانه تولید «سوخت پیشرانههای زیردریایی»، دستیابی به سطح ۶۰ درصدی بود.
اما آنچه در این میان اهمیت دارد، رسیدن از غنای ۲۰ درصد به ۶۰ درصد است. تحولی کلیدی که به لطف استفاده از سانتریفوژهای پیشرفته، عملا جمهوری اسلامی را به آستانه توانمندی ساخت سلاح هستهای رسانده است.
اکنون، رسیدن به غنیسازی ۹۰ درصدی تنها به تصمیم نهایی رهبر نظام وابسته است، تصمیمی که ممکن است در قالب یک فتوا، نهتنها مشروعیت دینی، بلکه اولویت ایدئولوژیک نیز بیابد.
حمله نظامی؛ نقطه بیبازگشت؟
غنیسازی اورانیوم، فرایندی پیچیده و چندمرحلهای است که به طور کلی در سه مرحله انجام میشود:
• تبدیل سنگ معدن به کیک زرد مراکز تولید کیک زرد: o کارخانه فرآوری اردکان o تأسیسات گچین بندرعباس
• تبدیل کیک زرد به گاز UF₆ مرکز تولید: o تاسیسات UCF اصفهان
• غنیسازی اورانیوم با گازدهی سانتریفیوژها مراکز تولید: o تاسیسات نطنز ( در زیر زمین و بخش مهم و بزرگ فرآیند غنیسازی) o تاسیسات فردو (در دل کوه و فوق امنیتی)
برنامه هستهای ایران از اواخر ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی بهطور موازی در دو مسیر پیش رفته است: یکی پروژه نظامی تولید چاشنی و کلاهک هستهای موسوم به «آماد»، و دیگری غنیسازی تحت لوای تولید سوخت.
تامین زیرساختهای این برنامه، از تجهیزات فوقپیشرفته گرفته تا مواد اولیه خاص، عمدتا از شرکتهای بزرگ غربی با تکیه بر بازار سیاه و واسطههای خارجی انجام میگرفت.
تا پیش از افشای برنامه هستهای ایران از سوی مجاهدین خلق، جمهوری اسلامی بهراحتی میتوانست این اقلام را از بازارهای جهانی تهیه کند. اما پس از افزایش تحریمها، مسیر خرید مستقیم مسدود شد و نظام ناچار شد از شبکههای قاچاق با هزینههای چندبرابری استفاده کند.
هزینههایی که در دوران دولت احمدینژاد و به لطف درآمدهای نفتی بالا قابل تامین بود، اما با اعمال تحریمهای بینالمللی و کاهش درآمدها، دیگر این امکان به سادگی وجود ندارد. زیرا هم منابع مالی محدودتر شدهاند و هم شبکههای تامین در معرض اشراف اطلاعاتی فزاینده کشورهای غربی و اسرائیل قرار گرفتهاند.
در چنین شرایطی، یک حمله نظامی محدود اما دقیق میتواند بخش قابلتوجهی از زیرساختهای حیاتی برنامه هستهای ایران را از بین ببرد و برخلاف ادعای مقامات جمهوری اسلامی، بازسازی سریع این تاسیسات صرفا با تکیه بر دانش فنی و بدون تجهیزات و مواد پیشرفته ممکن نیست.
این زیرساختها در طول سالها، با صرف هزینههای هنگفت و از طریق شبکهای پیچیده و اغلب غیرقانونی از تامین تجهیزات و مواد حساس شکل گرفتهاند؛ مسیری که دیگر در کوتاه مدت قابل دسترس نیست و احیای آن، اگر هم ممکن باشد، نیازمند زمان، منابع و شرایطی است که جمهوری اسلامی در حال حاضر در اختیار ندارد.
سناریوی احتمالی خامنهای
با نگاهی به الگوی رفتاری گذشته خامنهای که تبحر خاصی در انتخاب بدترین گزینهها دارد، رهبر جمهوری اسلامی ممکن است حمله محدود نظامی را فرصتی برای «پایان آبرومندانه» پروژه هستهای قلمداد کند.
سناریویی که در آن، با نمایش چهرهای مقاوم و قربانیشده، و با وعده توخالی بازسازی برنامه هستهای، این پروژه را به تدریج تعطیل کند و همزمان با استفاده از فضای امنیتی ناشی از درگیری خارجی، فضای سرکوب داخلی را گسترش دهد.
اما این تحلیل خامنهای ممکن است خطایی مرگبار برای حکومت او باشد. زیرا اگر اعتراضات خیابانی گسترده با حملات خارجی همزمان شود، ایران ممکن است تجربهای شبیه به سوریه داشته باشد، و رهبر آن نیز سرنوشتی چون بشار اسد پیدا کند.
در این میان، ترامپ با آگاهی از واکنش منفعلانه جمهوری اسلامی در مقابل آخرین حمله اسرائیل، با طراحی دقیق شرایط، در تلاش است جمهوری اسلامی را به نقطه بیبازگشت بکشاند.
رییس جمهور آمریکا میداند شروطش پذیرفتنی نیست، اما هدفش آمادهسازی افکار عمومی برای توجیه حمله است. در چنین شرایطی، خامنهای نیز در صدد است تا مسئولیت شکست احتمالی مذاکرات را به گردن دولت میانهرو پزشکیان و چهرههایی چون محمدجواد ظریف بیندازد و بار دیگر این گزاره را تقویت کند که مذاکره با آمریکا بیحاصل، غیرشرافتمندانه و ننگآور است.
اکنون رهبر جمهوری اسلامی با انتخابی تعیینکننده مواجه است؛ مدلی چون قذافی، با پایاندادن صلحآمیز به برنامه هستهای، یا مسیری مانند اسد، با پافشاری بر حفظ ساختار و پذیرش هزینههای سنگین آن.
آنچه روشن است، هر گزینهای را که انتخاب کند، تصمیم نهایی درباره آینده ایران نه در دفتر رهبری، بلکه با اراده و تصمیم مردم ایران شکل خواهد گرفت، مردمی که چهار دهه بار بحرانها را بر دوش کشیدهاند و حالا سزاوار آیندهای روشن و مستقلاند.
