شاملو روزی نوشت: «چیزی فسرده است و نمیسوزد امسال، در سینه، در تنم». مطلب از این قرار است: توماج صالحی را به مسلخ میبرند؛ هنرمندی که حرف دارد و درد دارد و روایتگر دردها و زخمها و زخمههاست. جرمش از درد خواندن است و با زخم خواندن.
توماج کیست؟ رپخوانی که به سادهترین شکل، زخمها را نشان میدهد -ساده، بیآرایش و آلایش و بیهیچ ادبیت و پیچیدگیهای کلام. «درد» شاید نزدیکترین کلمه است به کارهای توماج. او تاب نمیآورد جامعه آشفته و ویرانهسرای ایران را و تاب نمیآورد آن کسانی را که حواسشان به این چیزها نیست. قطعهای دارد به نام سوراخ موش و آغازش میگوید: «دیدی درد مردمو ولی چشاتو بستی/ ظلم به مظلوم رو دیدی و از کنارش رفتی».
این قطعه درباره ماست؛ هموطنان بیخیالی که در بزنگاههای تاریخ، در خانهشان ماندند و مرگ عدهای را دیدند و تنها از تلویزیون دنبال کردند؛ مردمانی عافیتطلب که بهقول خودش در قطعه سوراخ موش «همدست ظالم هستند و مجرم»: «اگه خودتو به خواب زدی وقتی که خونها رو میریختن» یا «بدون، رأی سفید نداریم- بیطرف نداره این جنگ».
مردمان توماج را بیشتر با قطعه «نقطه کور» میشناسند؛ قطعهای که پس از آزادی از زندان توسط او منتشر شد. توماج را که بُردند، کوه درد بود و فریادش شد نقطه کور. این قطعه بیش از محتوایش به خاطر نحوه اجرایش اهمیت دارد؛ انگار بیشمار کلمات است که پشت سر هم قطار میشود و کلمهها هجوم میآورد به تو. در میان کلمات، «عدالت»، «آزادی» و «پرواز» به گوش میرسد -آنچه فقدانش در این خاک احساس میشود. ابتدای قطعه صدای ضبطشده و آشنایی شنیده میشود: «مخاطب گرامی، این تماس توسط زندانی بازداشگاه اوین میباشد.»
انگار توماج از توی زندان پیامی دارد برای ما و با اینکه میداند دارد شنود میشود تماسش، ترسی ندارد. بیترس از نداشتههای ما نمیگوید و کلمات را ردیف میکند و انگار مشت است بر گوش شنونده. اما شاید نقطه کور تنها سرنوشت توماج نیست. شاید زندانش، زندان بزرگتری است بهنام ایران. شاید بیش از واگویههای خاطرات، هشدار میدهد دیواری وسیعتر را: «جرم تبلیغ پرواز، تحریک مقنعه حکم زندان، شلاق، قانون جنگل».
آنچه در نوشتههای توماج اهمیتش را پیدا میکند، نشانههای جنگ است. توماج پیش از جنبش مهسا جنگ را هشدار میدهد؛ او اعتقاد دارد کشوری با چنان اندوخته و چنین مردم بیچیز و نابودشده، بیشک در جنگ است؛ نبردی میان حاکمیت و ملت. و ملتش را آگاه میکند که «ناجی»، وهمی بیش نیست. نه امام زمان در مذهب و نه رهبری آگاه بلکه تنها خود آدمی میتواند ورق را برگرداند: «منتظر ناجی نباش خبری تو راه نیست/ ما منجی زمانهایم، امام زمانیم.»
اینها همان نکتههایی است که میتواند توماج را از دیگر رپخوانها جدا کند. رپخوانهای دیگر کمتر به دین مردم ورود میکنند -شاید ترس از کمرنگشدن مخاطب دارند ولی توماج برایش اینها اهمیت ندارد؛ مردمی که همچنان در انتظار ناجی روزهای جمعه هستند، نه مخاطب توماج و شعرهاشو توماج با این خرافههامیجنگد. جنگ در نگاه او همان خرافاتی است که تحت رسانه حاکمیت، ملت را به سلطه خود درآورده و او اکنون آگاهسازی میکند.
یک نکته در رپ توماج و تفاوتش با اغلب رپهای فارسی، سادگی است. این سادگی نه فقط در کلام که در صراحت کلام نیز مشهود است. اغلب رپخوانها سعی دارند با بازیها زبانی و استعارهپردازی و قافیهسازی، جمله(مصرع) را نیز به زیبایی تزیین کنند اما رپ توماج بیانیه است. بهنظر میرسد در جنگ، شعرها رنگ میبازند و فریادهاست که کارسازند. شعر جنگ توماج چنین است: صریح و بیپرده -بهقیمت اعدام. یکجا در قطعه 021KID درباره خودش میگوید: «توماج جرأت داشت صداشو بلند کنه/ ولی تو ایران این یه انتخاب مرگبار بود.»
رپ در ایران هنوز به رسمیت شناخته نشده و همواره رپخوانها با کجفهمیها از جانب مسوولان مواجه میشوند و با سانسور و توقیف دستوپنجه نرم میکنند اما اینجا نکتهای پیش میآید: مگر رپ، صدای اعتراض نیست؟ مگر رپ، صدای خیابان نیست؟ مگر رپ برای تقابل با نگاه رسمی و نبرد با سلطهگریها پدید نیامد؟ پس چطور عدهای برای انتشار رپخوانیشان تن به دریافت مجوز دادند؟ این نقض غرض نیست آیا؟- که رپخوان فارسیزبان - که مسالهاش همین مسائل بدیهی مانند مجوز خواندن، پوشیدن و خوردن و سخن گفتن است، برای حرفهاش مجوز بگیرد؟ شاید توماج اینها را دیده که به فریاد آمده. شاید اصلیترین هدف توماج، به خود آوردن ما مردمان است. و شاید این بیش از هر جرم دیگری جرم است. بیراه نیست که توماج را با طناب مرگ تهدید کردند. توماج ملت را در برابر آینهای گذاشت که خاک گرفته و هیچکس حواسش نیست که خود عامل این ویرانی است.
اوئرباخ در آوریل ۱۹۳۹، در هشت سالگی از آلمان به لندن فرستاده شد، مثل بسیاری دیگر از بچههای یهودی که از ترس هیتلر به لندن فرستاده شدند. والدین یهودیاش در آلمان ماندند و در سال ۱۹۴۲ در اردوگاه آشوویتس جان باختند. اوئرباخ در لندن رشد کرد و ضمن تجربه بازیگری در تئاتر، بر نقاشی متمرکز شد و خیلی زود در دهه ۵۰، زمانی که ۲۵ سال داشت اولین نمایشگاه انفرادی خود را برگزار کرد.
اوئرباخ از چهرههای شاخص جنبش «مدرسه لندن» محسوب میشود که به همراه نقاشان شگفتانگیزی چون فرانسیس بیکن و لوسین فروید (که دوستان اوئرباخ بودند) به نقاشی فیگوراتیو توجه نشان دادند، در حالی که در آن زمان آثار هنری انتزاعی، مینیمال و مفهومی(کانسپچوآل) بیشتر مورد پسند بود.
اوئرباخ نقاشیهایش را با چند لایه رنگ برجسته خلق میکند و همین به ویژگی آثار او تبدیل شده است. از طرفی او به سوژه نقاشیهایش همیشه وفادار بوده است: چه آنجا که تحت تأثیر محلهای که در آن زندگی میکند فضا را میسازد (محله کمدن در لندن) و چه آدمهایی که سوژه آثار او شدهاند و او بارها و بارها همان آدمها را نقاشی کرده است.
در این نمایشگاه هم با این تکرار سوژهها روبهرو هستیم: او بارها و بارها افرادی چون لئون کوسوف (دوست نقاشش) یا استلا اولیو وست را طراحی کرده است و از هر کدام از آنها چندین پرتره در این نمایشگاه وجود دارد. پرتره های گردآمده در این نمایشگاه به دهه ۵۰ و اوایل دهه ۶۰ میلادی تعلق دارند و جملگی با ذغال خلق شدهاند. البته چند تابلوی نقاشی اوئرباخ هم در کنار این طراحیهای ذغالی نصب شدهاند تا امکان مقایسه را فراهم کنند.
سیاهی این پرترهها و این واقعیت که برخی از قسمتهای آنها پاره شده و دوباره خلق شدهاند (در واقع بسیاری از طراحیها تکه تکه هستند و به هم چسبیدهاند)، فضای تیرهای به آثار اوئرباخ میدهد که به شکلی بازتاب بریتانیای بعد از جنگ و همین طور زندگی تلخ او و تجربه از دست دادن والدینش در کودکی است. اولین حس مخاطب از دیدن این آثار، نوعی سردرگمی، تلخی و حتی ترس است که در صورت افراد دیده میشود. اوئرباخ دو تصویر هم از خودش کشیده که هر دو باز بسیار تو در تو، سیاه و تلخ به نظر میرسند و میتوانند بازتاب احوال روحی او در آن سن و سال باشند.
در این رشته طراحیها، اوئرباخ سوژه خود را که افراد نزدیک به او بودند، روی صندلی مینشاند و بعد از طراحی صورت آنها، اثر را از بین میبرد و دوباره کار را شروع میکرد و گاه روی همان نقاشی از بین رفته و پاک شده، صورت را دوباره کار میکرد. برای برخی از این آثار او حدود ۴۰ بار این کار را تکرار کرده است.
اوئرباخ در آن زمان، این طراحیها را در کنار نقاشی همان شخص به نمایش میگذاشت تا هم به رابطه این نقاشیها و طراحیها بپردازد و هم مراحل کارش را تشریح کند،؛ پرترههایی که در همان ابتدای کارش او را به عنوانی یکی از هنرمندان صاحب سبک و از چهرههای قابل اعتنای نسل پس از جنگ جهانی دوم تثبیت کرد. خودش میگوید: «هیچ هستی باشکوهتری از فردیت انسان وجود ندارد... من دوست دارم آثارم نمایشگر تجربیات فردی باشند.»
در یکی از اولین آثار این نمایشگاه که «سر لئون کوسوف» نام دارد و در سال ۱۹۵۴ خلق شده، اوئرباخ سر دوست نقاشش را به شکل غریبی برجسته میکند. این طراحی که پس از چند نقاشی سیاه و سفید از همین سوژه خلق شده، سر کوسوف را به شکلی انتزاعی ترسیم میکند که در آن با مرگ پیوند میخورد. در طراحی دیگری با همین عنوان که دو سال بعد خلق شده، اوئرباخ بیشتر بر نور و سایه تأکید میکند و به ترکیب متفاوتی میرسد.
در دو سلفپرتره اوئرباخ اوج قدرتش را میبینیم. در اولی که در سال ۱۹۵۹ در استودیوی او در محله کمدن لندن و در مقابل آینه خلق شده، او به تکه تکه شدن خودش و به نوعی خلق دوباره بدنش میرسد، جایی که لایههای مختلفی از اثر گویی بخشی از تاریخ زندگی او را به نمایش می گذارند که چون وصلهای به هم چسبیدهاند.
در «سر ا. ا. و.» ، او صورت استلا اولیو وست را تقریبا به شکل نگاتیو خلق میکند که نور و تاریکی در آن چشمگیر است و به شکلی حضور و غیبت شخص را در آن واحد به رخ میکشد، مثل زندگی که ترکیبی است از حضور و غیبت آدمها که در مجموع عنصر پیچیدهای به نام زیستن و مرگ را شکل میدهد.
اوئرباخ در ۹۳ سالگی هنوز در همان استودیویی که این آثار خلق شده کار میکند و هنوز هم به طراحی و نقاشی از آدمهایی که میشناسد و به او نزدیک هستند، ادامه میدهد: کاری که طی بیش از هفت دهه ادامه داده و به ویژگی آثار او بدل شده است.