آیا ارتش کییف قدم به خاک روسیه میگذارد؟
نیروهای اوکراین در عقب راندن سربازان روس تا مرز روسیه پیش رفتهاند و همین سبب شده جهان سوالی مهم از خود بپرسد. پرسش این است که آیا ارتش اوکراین وارد خاک روسیه خواهد شد؟
نیروهای اوکراین در عقب راندن سربازان روس تا مرز روسیه پیش رفتهاند و همین سبب شده جهان سوالی مهم از خود بپرسد. پرسش این است که آیا ارتش اوکراین وارد خاک روسیه خواهد شد؟
نشریه فوربس به پاسخ به همین سوال پرداخته و نوشته قدم نهادن سربازان اوکراینی بر خاک روسیه ممکن است موجب منحرف شدن نیروهای روسیه از حملات اصلیشان در جنوب اوکراین، شرمساری دولت روسیه و تقویت روحیه اوکراین شود. چنین اقدامی همچنین «انتقام شیرین» در نبردی خواهد بود که تقریبا تمام بهای آن را قلمرو اوکراین پرداخته است.
با وجود این، به نوشته فوربس، قدم گذاشتن نیروهای اوکراین بر خاک روسیه خطایی فاحش خواهد بود که موجب هدر رفتن نیروی نظامی اوکراین و تحریک مسکو برای استفاده از سلاح شیمیایی و هستهای میشود و توجیه مسکو درباره اینکه حمله به اوکراین، دفاع روسیه از خودش بوده است را تقویت میکند. از آن مهمتر، خطر محرومیت اوکراین از حمایت کشورهای غربی را به دنبال دارد. غرب بهدنبال افزایش تنش و به راه انداختن جنگ جهانی سوم نیست.
تا بدین مرحله از جنگ، نشانهای از اینکه اوکراین حمله سربازانش به روسیه را در نظر گرفته باشد، وجود ندارد. با وجود این، در نبردی مانند جنگ اوکراین که واقعیت آنچه میگذرد بارها و بارها مخالف با پیشبینی متخصصان نظامی از آب درآمده است، هر چیزی ممکن است.
بهگزارش اوکراین، ضدحمله این کشور در شهر خارکیف، واقع در شمالشرق اوکراین، تا مرز روسیه پیش رفته است. وزارت دفاع اوکراین اخیرا ویدیویی منتشر کرده که سربازان اوکراینی را با حالتی پیروزمندانه در کنار یک علامتگذاری مرزی با روسیه که به رنگ زرد و آبی پرچم اوکراین درآمده است، نشان میدهد.
این ویدیو، نتیجه ضدحملهای است که نیروهای روسیه را از یکقدمی خارکیف، دومین شهر بزرگ اوکراین، به عقب راند. مرز اوکراین-روسیه تنها ۲۶ کیلومتر با شهر خارکیف اوکراین، و شهر بلگورود روسیه تنها ۵۰ کیلومتر از شمال شرق خارکیف فاصله دارد.
نخستین مرحله حمله روسیه به اوکراین، بهقصد اشغال دو شهر کییف، پایتخت و خارکیف صورت گرفت. اما به گزارش فوربس، مقاومت سرسختانه نیروهای اوکراینی و تاکتیک ضعیف و لجستیک اشتباه روسیه، نقشه این کشور را نقش بر آب کرد. مسکو پس از آن، برنامه حملاتش را از شمال اوکراین به جنوب این کشور متمرکز کرد که هدف از آن تصرف تمام منطقه دونباس و ساحل دریای سیاه، از جمله بنادر خرسون و ماریوپل بود.
چرخش روسیه به سمت جنوب اوکراین با موفقیتی جزئی و بهقیمت تضعیف نیروهای این کشور در شمال همراه بوده است؛ سربازان روسیه در شمال، کمکم تحتفشار از اطراف خارکیف عقب نشستند. بنا بر تخمین نیروهای اطلاعاتی بریتانیا، روسیه تاکنون یکسوم نیروهای زمینی اعزامی برای جنگ اوکراین را از دست داده است. نشانههایی مبنی بر آن وجود دارد که آرایش صف اول سربازان روسیه آنچنان تحلیلرفته است که نیروهایی سراسیمه چینش و به نبرد فرستاده میشوند.
با وجود تمامی این مسائل، طبق گزارش فوربس، بسیاری متخصصان نظامی غربی بر این باورند که حمله به قلمرو روسیه برای اوکراین فاجعه به بار خواهد آورد.
اول اینکه از چنین اقدامی، هیچ منفعت نظامی جز ترتیب دادن یک حمله نظامی نمادین علیه روسیه حاصل نمیشود. ارتش اوکراین در این جنگ عملکرد فوقالعادهای داشته است و عملکرد روسیه هم بد بوده است؛ با تمامی اینها، حقیقت این است که اوکراین توان مقابله با شمار نیروهای روسیه و برخی تسلیحاتش را ندارد. ارتش اوکراین آنقدر قوی نیست که در آن واحد هم از منطقه دونباس، در شرق اوکراین و دریای سیاه دفاع کند و هم با حمله به خاک روسیه، به این کشور فشار مضاعف وارد کند.
یک سرهنگ بازنشسته ارتش آمریکا و متخصص در زمینه لجستیک ارتش روسیه در مصاحبه با فوربس گفت اگر اوکراین وارد شهر بلگورود روسیه شود، جبهههای جنگ با روسیه را گسترش خواهد داد که این خود احتمال ضدحملات روسی و محاصره احتمالی نیروهای اوکراین را در پی خواهد داشت؛ که این گرچه به ایجاد تاخیر در رسیدن روسیه به اهدافش خواهد انجامید اما همچنین موجب بر هم خوردن آرایش جنگی مهم ارتش اوکراین میشود.
حمله اوکراین به روسیه آسیب چندانی به اقدامات جنگی روسیه نیز وارد نخواهد کرد. میک رایان، یک ژنرال بازنشسته استرالیایی در مصاحبه با نشریه فوربس گفت ورود اوکراین به خاک روسیه را از نظر نظامی، فایده اندکی دارد. رایان افزود که روسیه کشوری پهناور، با زیرساخت شبکه وسیع نظامی است و تهاجم مختصر نیروهای اوکراین، تقریبا هیچ تاثیر نظامی نخواهد داشت.
راهبرد موثرتر برای ارتش اوکراین در حوالی خارکیف، چرخش به سمت جنوب و اقدام به محاصره و منزوی کردن سربازان روس در اطراف شهر ایزیوم، در حدود ۱۳۰ کیلومتری جنوب شرق خارکیف خواهد بود.
بهباور استیون هورل، پژوهشگر سیاسی اتاق فکر «تحلیل سیاست اروپایی» در واشینگتن، ارتش اوکراین هنگامی که نیروهای دشمن را به داخل مرزهای روسیه به عقب براند به هدف «محلی» خود دست یافته است. او در مصاحبه با فوربس گفت که بهتر است انرژی اوکراین صرف حمله به نیروهای روس داخل اوکراین شود.
هورل تاکید کرد که ارتش اوکراین با محاصره نیروهای روس قادر به آزادسازی دونباس خواهد بود و نه با تغییر جهت دادن و قدم گذاشتن به خاک روسیه در آن سوی مرز. او هدف اوکراین را بیرون راندن سربازان روس، نه خجالت دادن پوتین، عنوان کرد.
ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، تا همین جای جنگ هم با عملکرد ارتش این کشور دچار شرمساری شده است. او همچنین از تحریک احساس اشتیاق به جنگ در میان مردم روسیه و ارتش بازمانده و به نظر میرسد که بهشکلی «جبری» به سرنوشت روسیه تن داده باشد. اما حمله هر نیروی خارجی به روسیه، برای کشوری که حملات چنگیز خان مغول، ناپلئون و هیتلر را از سر گذرانده ، موضوعی جدی خواهد بود. پروپاگانداگران پوتین از هیچگونه بهرهبرداری از تصاویر پرچم افراشته اوکراین در شهری کوچک در روسیه، دریغ نخواهند کرد.
در مقابل، هدف حمله قرار دادن اهداف در روسیه با استفاده از سلاحهای دوربرد و آتش توپخانه، تجهیزات جنگی هوایی و پهپاد، ممکن است آنچنان تحریکآمیز نباشد. روسیه اخیرا ادعا کرد که بالگردهای اوکراین مخازن سوخت این کشور در بلگورود را در ماه آوریل هدف حمله قرار داده است؛ ادعایی که اوکراین آن را رد کرد.
اوکراین در پی خریداری پهپاد «امکیو-۹ ریپر» ایالات متحده است که میتواند تا مسافتی تا مسکو، پایتخت روسیه، را هدف بگیرد. استیون هورل بر این باور است که نیروهای روس داخل اوکراین، اهدافیاند که ارتش اوکراین باید بر آنها معطوف باشد و برای بیرون راندن سربازان مسکو، کییف باید بهجای اتکا به نیروهای زمینیاش به «حملات عمیق» متوسل شود.
در نهایت، هرگونه تصمیم اوکراین برای حمله به خاک روسیه باید یک عامل را پیش از هر عامل دیگر در نظر بگیرد؛ اینکه چنین اقدامی، در غرب چه واکنشی به دنبال خواهد داشت. اوکراین بدون انبوه کمک نظامی و حمایت سیاسی آمریکا، بریتانیا و اعضای ناتو جان به در نمیبرد و نخواهد برد.
به نوشته فوربس، غرب بین حمایت از اوکراین و احتمال ایجاد افزایش تنش با روسیه، خط پررنگی کشیده است. روسیه بزرگترین زرادخانه هستهای جهان را دارد و برای مثال، میتواند با حمله به مسیر تدارکات نظامی اوکراین در لهستان، موجب پخش شدن جنگ شود.
میک رایان میگوید که ارتش اوکراین همین حالا نیز ثابت کرده از ارتش روسیه بهتر فکر میکند، بهتر میجنگد و میتواند آنها را شکست بدهد و نیازی به قدم گذاشتن به داخل خاک روسیه برای اثبات دوباره تواناییهایش نخواهد داشت.
قرار است نخستوزیر سوئد طی روزهای آینده روند درخواست عضویت این کشور در ناتو را آغاز کند.
روسیه که مرز زمینی طولانی ۱۳۰۰ کیلومتری با فنلاند دارد اعلام کرده پیوستن هلسینکی به ائتلاف نظامی ناتو «اشتباه» است و به روابط دو کشور آسیب میرساند.
بر اساس نظرسنجیها، بیش از سهچهارم شهروندان فنلاند میخواهند این کشور به ناتو بپیوندد.
در سوئد نیز نظرسنجیها حاکی از افزایش شمار سوئدیهایی است که میخواهند این کشور عضو ناتو شود.
با انتشار چنین اخباری، حالا از هر زمانی آشکارتر است که نقشه پوتین برای تغییر ساختار اساسی نظم امنیتی اروپا محقق شده است. البته نه آنطور که پوتین دلش میخواست این نظم بهشکلی جدید در روابط روسیه با ناتو و با آمریکا پدیدار شود.
به اعتقاد برخی کارشناسان، اتخاذ موضع بیطرفی در قوانین جهانی و سیاست خارجی، دیگر بهعنوان راهی برای کشورهای کوچک برای پیدا کردن راه خود در بزنگاه رقابتجویی کشورهای قدرتمند، موثر نیست. بیطرفی باعث نشده مولداوی از تهدیدات پوتین مصون بماند و این کشور ممکن است کشور بعدی در فهرست کشورهایی باشد که روسیه در سودای بازگرداندن حوزه نفوذ شوروی سابق به آنها چنگ خواهد انداخت.
حمله روسیه به اوکراین نشان میدهد که قواعد اساسی نظم امنیتی اروپا هیچ اهمیتی برای مسکو ندارد. البته که این تازگی ندارد و در حمله روسیه به گرجستان در سال ۲۰۰۸ و اشغال و الحاق شبهجزیره کریمه اوکراین به روسیه در سال ۲۰۱۴ نیز نمودار شده بود.
با خشونتی که در روسیه در جنگ اوکراین به خرج داده، نزدیکی این جنگ به مرزهای ناتو و اتحادیه اروپا و این خطر که ممکن است گسترش مرز و نفوذ سیاسی روسیه به اوکراین منحصر نشود، از نو چیدن ترتیب امنیتی برای بقای کشورهای نزدیک به روسیه اهمیت دارد. این همان چیزی است که سوئد و فنلاند را به تصمیم به پیوستن به ناتو واداشته است.
با این حال، در گذشته بیطرفی، بهویژه برای فنلاند، موثر بوده است. در طی دوران جنگ سرد و پساجنگ سرد، بیطرفی فنلاند به این معنا بود که بر طبق پیمان صلح متحد ۱۹۴۷ با فنلاند، این کشور در ازای حاکمیت و تمامیت سرزمینی خود، نباید به هیچ اتحادی علیه اتحادیه جماهیر شوروی بپیوندد.
بر همیت اساس، درخواست فعلی فنلاند برای پیوستن به ناتو، ممکن است بنا بر کنوانسیون ۱۹۶۹ وین درباره حقوق معاهدات، شکستن چنین تعهدی به چشم آید.
اما در این کنوانسیون همچنین آمده که در صورت «تغییر اساسی شرایط»، میتوان از چنین تعهداتی خارج شد. در مثال حاضر، حمله روسیه به اوکراین قطعا «تغییر اساسی شرایط» محسوب میشود.
شکاف عمیق
اما پیامدهای به چالش کشیدن نظم امنیتی اروپا از سوی روسیه، از پیوستن احتمالی سوئد و فنلاند به ناتو فراتر میرود، چرا که اوکراین، گرجستان و مولداوی هم برای درخواست پیوستن به ناتو تحت فشار قرار دارند.
ممکن است درخواست این کشورها برای پیوستن به ناتو تا زمانی که عضو این اتحادیه شوند سالها طول بکشد. با بالا گرفتن خصومت بین غرب و شرق، جا برای کشورهایی که بین کشورهای رقیب قرار میگیرند، تنگتر میشود.
چنین روندی، پیامدهایی برای دیگر کشورهای بیطرف به دنبال دارد؛ مثلا سوییس خود را هر چه بیشتر با اروپا در اعمال تحریم بر روسیه همسو کرده است. اتریش و ایرلند نیز همواره در سیاست امنیت و دفاع مشترک در اروپا شرکت کردهاند. پاسخ محکم و متحدانه غرب به حمله روسیه به اوکراین، چنین روندی را تنها قوت خواهد بخشید.
از سوی دیگر، فشار برای سوگیری بر کشورهای حوزه شوروی سابق، از جمله آذربایجان، ترکمنستان و ازبکستان که با روند جانبداری همراه نشدهاند، افزایش خواهد یافت. این کشورها یا مجبور خواهند شد به «سازمان پیمان امنیتی جمعی» بهرهبری روسیه بپیوندند، که ازبکستان و آذربایجان پیشتر عضو آن بودهاند، یا همکاریشان با «سازمان همکاری شانگهای»، بهرهبری چین، را افزایش دهند. روسیه و ازبکستان از اعضای کلیدی این سازماناند و آذربایجان هم «شریک گفتوگویی» آن محسوب میشود.
پیامدها برای اوکراین
عمیقتر شدن شکاف در اروپا و پایان دوران «بیطرفی» تنها پیامد حمله توجیهناپذیر روسیه به اوکراین نیست، بلکه از نحوه پایان این جنگ هم نشان دارد. ایده اتخاذ موضع «بیطرفی» از سوی اوکراین، بهعنوان یک راهحل برای فرونشاندن خشم پوتین بهاندازهای که دستیابی به توافقی ممکن شود، حالا بیش از پیش غیرقابلاتکاست.
چرا اوکراین باید بپذیرد که روسیه به «بیطرفی» این کشور احترام خواهد گذاشت هنگامی که دو کشور سوئد و فنلاند که موردحمله هم نیستند، دیگر چنین حس نمیکنند که موضع «بیطرفی» امنیت آنها را تضمین خواهد کرد.
با کنار رفتن گزینه «بیطرفی»، پیدا کردن موردی برای چانهزنی در مذاکرات روسیه و اوکراین هر چه کمتر و احتمال اینکه دو طرف در میدان نبرد به دنبال پیروزی باشند بیشتر خواهد شد. بهرغم اینکه بهای یک پیروزی نظامی، سنگین است و اینکه جنگ اوکراین به فرسایش و ایستایی دچار شود هم نتیجه محتملی است.
در نهایت، نظم جدید امنیتی در اروپا از ویرانههای جنگ اوکراین سر بر خواهد آورد و مشابه با آنچه در زمان جنگ سرد رخ داد خواهد بود؛ با این تفاوت که این بار «پرده آهنین» در نقطه دیگری کشیده میشود. کشورهایی که بین کشورهای رقیب گیر افتادهاند ابزار کمی برای اینکه راه خود را بین چنین کشورهایی باز کنند، خواهند داشت. اتحادها مستحکمتر خواهد شد و بیش از هر زمان دیگر طی گذشت سه دهه از آنچه جهان پایان جنگ سرد میپنداشت، ریشه خواهد دواند.
چینش نظم امنیتی از نو، گرچه برای کشورهای متحد ناتو و اتحادیه اروپا امنیت بیشتر به ارمغان خواهد آورد، مسیر رسیدن به چنین چینشی، دور و دراز و با پسرویهایی اجتنابناپذیر همراه خواهد بود و سرعت رسیدن به چنین مقصدی نیز به آنچه در اوکراین روی خواهد داد، بستگی دارد.