سنتکام اعلام کرد نیروهای آمریکا شامگاه پنجشنبه برای پنجمین شب متوالی، موج تازهای از حملات علیه جمهوری اسلامی را آغاز کردند. به گفته سنتکام، هدف این حملات تضعیف بیشتر تواناییهای نظامی جمهوری اسلامی است. همزمان رسانههای ایران از حملات به شهرهای جنوبی ایران خبر دادند.
رویترز چنین تهدیدی را تازه و قدرتمند ارزیابی کرده و افزوده است که این اقدام میتواند عرضه جهانی انرژی را با خطر بیشتری روبهرو کند.
بهنوشته رویترز منابع آگاه به این خبرگزاری گفتهاند که حوثیها در انتظار دستور برای حمله کشتیها در دریای سرخ و بستن تنگه بابالمندب هستند و عربستان سعودی این تهدید را جدی گرفته است.
دو منبع ارشد جمهوری اسلبامی و یک منبع منطقهای آگاه از موضوع که بهدلیل حساسیت آن نخواستند نامشان فاش شود، گفتند این طرح در داخل رهبری جمهوری اسلامی بررسی شده و پیام آن به متحدان حوثی ایران منتقل شده است.
این منابع گفتند حوثیها اخیرا از درخواست تهران مطلع شدهاند؛ موضوعی که پیشتر گزارش نشده بود.
این منابع جزئیات بیشتری درباره نحوه انتقال پیام ارائه نکردند و نگفتند آیا این درخواست پس از تهدید روز سهشنبه دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای حمله به زیرساختهای برق و پلها در ایران مطرح شده است یا نه.
وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی و سخنگوی گروه حوثی به پرسشهای رویترز در این زمینه پاسخ ندادهاند.
استقرار موشکها و پهپادها در نزدیکی بابالمندب
یک منبع نزدیک به حوثیها گفت این گروه با استقرار موشکها و پهپادها در نزدیکی تنگه بابالمندب، ورودی دریای سرخ، در ارتفاعات یمن مشرف به حدیده و خلیج عدن، آمادهسازیهای لازم برای حمله به کشتیها را تکمیل کرده و در انتظار دستور آغاز عملیات است.
هرگونه تهدید در دریای سرخ و ورودی آن در بابالمندب میتواند بحران جهانی انرژی ناشی از بسته شدن تنگه هرمز به دست جمهوری اسلامی را بهشدت وخیمتر کند و خطرات انفجاری ناشی از دور تازه جنگ را برجسته سازد.
بهنوشته رویترز، با توجه به اینکه تنگه هرمز هماکنون بسته است، هرگونه حمله حوثیها به کشتیها یا بنادر دریای سرخ به معنای اختلال همزمان در دو مسیر اصلی صادرات نفت خاورمیانه خواهد بود و جبههای تازه هم در بحران انرژی و هم در مناقشه گستردهتر جمهوری اسلامی با ایالات متحده باز خواهد کرد.
این منبع نزدیک به حوثیها گفت نمایندگان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که هماکنون در یمن حضور دارند، تصمیمگیری درباره زمان بستن تنگه بابالمندب را در اختیار خواهند داشت.
در نشانهای از تشدید تنشها در منطقه، حوثیها پس از آنکه عربستان سعودی را به بمباران فرودگاهی تحت کنترل خود در روز دوشنبه متهم کردند، به این کشور موشک شلیک کردند و به آتشبسی چهار ساله در مناقشه میان عربستان و این گروه پایان دادند.
دو منبع منطقهای نزدیک به ریاض به رویترز گفتند عربستان سعودی تهدیدهای تهران و حوثیها را بسیار جدی گرفته است. آنهت افزودند ریاض آگاه است که این گروه یمنی اکنون درباره دریای سرخ هماهنگی نزدیکی با حکومت ایران دارد.
تنشها از زمان فروپاشی آتشبس شکننده اخیر میان تهران و واشینگتن افزایش یافته و بار دیگر نگرانی از آغاز جنگی تمامعیار و اختلال در جریان انرژی از تنگه هرمز را زنده کرده است.
بستن دریای سرخ دشوار نخواهد بود
از آن زمان، حجم قابل توجهی از نفت خلیج فارس از طریق یک خط لوله عربستان سعودی به دریای سرخ منتقل شده و این آبراه اکنون حدود هفت درصد از عرضه جهانی انرژی را جابهجا میکند.
هنگامی که حوثیها در جریان جنگ غزه به کشتیها حمله کردند، شرکتهای بزرگ کشتیرانی محمولههای خود را به مسیر بسیار طولانیتر و پرهزینهتر دور آفریقا منتقل کردند.
با توجه به اینکه عربستان سعودی خود ۷۰ درصد صادرات انرژیاش را از طریق بندر ینبع در دریای سرخ انجام میدهد، هرگونه حمله مستقیم به آنجا نیز مشکل بزرگی برای بازارهای نفت ایجاد خواهد کرد.
یکی از منابع منطقهای گفت رهبران جمهوری اسلامی میکوشند با افزایش هزینه احتمالی برای اقتصاد جهانی، تهدید کشتیرانی در دریای سرخ و جریان صادرات نفت عربستان از این آبراه، ایالات متحده را تحت فشار قرار دهند؛ اقدامی که این منبع آن را بخشی از «تفکر ایرانی» توصیف کرد.
این منبع گفت مسدود کردن تنگه دشوار نخواهد بود.
او افزود: «هر کسی که یک تفنگ برای شلیک داشته باشد میتواند کشتیرانی را مختل کند. برای ایجاد اختلال در کشتیرانی نیازی به موشکهای پیشرفته نیست.»
جمهوری اسلامی حوثیها را بخشی از «محور مقاومت» منطقهای خود میداند؛ ائتلافی که حزبالله لبنان و گروههای مسلح شیعه عراقی را نیز در بر میگیرد. این گروهها پیشتر به مناقشه منطقهای میان تهران و واشینگتن پیوستهاند. با این حال، شورشیان حوثی هنوز بهطور رسمی وارد این درگیری نشدهاند.
در حالی که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، لحن تهدیدآمیز خود علیه ایران را تشدید کرده است، اکنون هدف جدیدی را در مرکز توجه قرار داده است: کوه کلنگ گزلا؛ محل احداث یک مجموعه زیرزمینی در نزدیکی یکی از مهمترین تأسیسات هستهای ایران.
ترامپ در گفتوگو با هیو هویت، مجری محافظهکار آمریکایی، گفت: «ما این محل را زیر نظر داریم و کوه کلنگ گزلا میتواند هدف یک حمله بزرگ و سنگین قرار بگیرد. به ایرانیها بگویید آماده باشند.»
بهنوشته والاستریت ژورنال اما اینکه دقیقا چه چیزی در این محل قرار دارد، همچنان پرسشی بیپاسخ است.
ایران در سال ۲۰۲۰ اعلام کرد ساخت این مجموعه را آغاز خواهد کرد؛ اقدامی که پس از آسیب شدید تاسیسات غنیسازی اورانیوم در نطنز در پی آنچه اقدامی خرابکارانه عنوان شد، صورت گرفت. یک سال بعد، رییس وقت سازمان انرژی اتمی ایران اعلام کرد این مجموعه برای استقرار تجهیزات «حساس» مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
با این حال، عملیات ساختوساز در کوه کلنگ گزلا هنوز کامل نشده و مشخص نیست که در این مجموعه در حال حاضر چه فعالیتی، هستهای یا غیرهستهای، انجام میشود. در جریان حملات هوایی اسرائیل و آمریکا به اهدافی در خاک ایران در سال گذشته و امسال نیز این سایت آنقدر مهم ارزیابی نشد که هدف حمله قرار گیرد.
با وجود این، شماری از مقامهای پیشین آمریکایی و اسرائیلی معتقدند این مجموعه که در زیر رشتهکوهی با ارتفاع بیش از ۱۵۸۵ متر از سطح دریا قرار گرفته، میتواند در هرگونه تلاش آینده تهران برای احیای برنامه هستهای خود نقشی کلیدی ایفا کند.
روزنامه والاستریت ژورنال چهارشنبه ۲۴ تیز نیز گزارش داد که به گفته مقامهای آمریکایی، ترامپ پس از چند روز دریافت گزارشهای امنیتی از مشاوران ارشد خود، در حال بررسی گزینه حمله به این کوه و تاسیسات ساخته شده در دل آن است؛ اقدامی که در چارچوب گسترش عملیات نظامی آمریکا علیه ایران مطرح شده است.
این مجموعه سالهاست تحت نظارت اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل قرار دارد، اما همچنان اطلاعات قابل توجهی درباره آن در دست نیست. جمهوری اسلامی تاکنون هیچ اطلاعات طراحی درباره این سایت در اختیار آژانس بینالمللی انرژی اتمی قرار نداده و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس، در ماه مارس خواستار بازدید بازرسان از این محل شده بود.
در دو سال گذشته، تاسیسات اصلی هستهای ایران در نطنز و فردو، محل استقرار سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم، و همچنین مجتمع اصفهان که در آن فلز اورانیوم تولید و اورانیوم به گاز قابل غنیسازی تبدیل میشد، هدف حملات سنگین آمریکا و اسرائیل قرار گرفتهاند.
ترامپ پس از حملات خرداد ماه سال گذشته، که در آن از بمبهای سنگرشکن بسیار قدرتمند علیه تاسیسات زیرزمینی فردو و نطنز استفاده شد، بارها تاکید کرده بود که برنامه هستهای ایران «کاملا نابود شده است.»
آمریکا در جریان جنگ ۴۰ روزه نیز بار دیگر این مراکز را بمباران کرد؛ اقدامی که بخشی از هدف آن دفن عمیقتر مواد شکافتپذیری بود که تصور میشود هنوز در این تاسیسات نگهداری میشوند.
اکنون که واشینگتن بار دیگر عملیات نظامی علیه جمهوری اسلامی را از سر گرفته، مقامهای آمریکایی به دنبال اهداف تازهای برای تضعیف توان تهاجمی حکومت ایران هستند.
دن شاپیرو، مقام پیشین پنتاگون در دولت بایدن، به والاستریت ژورنال گفت: «ترامپ نگران است خسارتهایی که جنگ ۱۲ روزه به برنامه هستهای ایران وارد کرد، در آینده جبران شود.»
بهگفته او، شاید مدتی طول بکشد تا جمهوری اسلامی بتواند غنیسازی اورانیوم یا سایر فعالیتهای حساس را در این مجموعه عمیق زیرزمینی آغاز کند، «اما همین موضوع کوه کلنگ گزلا را به هدفی منطقی برای حمله تبدیل میکند.»
دو ورودی تونل در شرق و غرب این مجموعه شناسایی شدهاند. اگر ایران سالن اصلی را درست در زیر خطالرأس کوه ساخته باشد، طول هر یک از این تونلها بیش از۳۰۰ متر خواهد بود.
موسسه علوم و امنیت بینالملل، اندیشکده مستقر در واشینگتن که در زمینه منع اشاعه سلاحهای هستهای فعالیت میکند، در سال ۲۰۲۲ برآورد کرد که این مجتمع میتواند فضایی بیش از ۵ هزار متر مربع را در خود جای دهد.
بهگفته این موسسه، یکی از تونلها حدود ۱۰۰ متر و دیگری ۱۴۵ متر پایینتر از قله کوه قرار دارد؛ موضوعی که نشان میدهد این مجموعه احتمالا دارای چندین طبقه زیرزمینی است. همچنین هر دو ورودی با سازههای مقاوم تقویت شدهاند.
بر اساس تصاویر ماهوارهای جدید، حکومت ایران پس از جنگ ۱۲ روزه در خرداد ۱۴۰۴ بخشی از ورودیهای شرقی را با خاک پر کرده تا از ورود خودروهای زمینی جلوگیری کند، اما ورودیهای غربی همچنان باز هستند.
عملیات ساختوساز در این سایت از پاییز گذشته، پس از حملات خرداد ماه، دوباره آغاز شده و تا روزهای اخیر نیز ادامه داشته است.
این اندیشکده معتقد است فضای موجود در زیر کوه به اندازهای بزرگ است که بتواند یک مرکز غنیسازی اورانیوم با سانتریفیوژهایی برای تولید اورانیوم با غنای تسلیحاتی را در خود جای دهد.
در گزارش این موسسه آمده است: «این مجموعه احتمالا به اندازه کافی بزرگ است که برخی فعالیتهای مرتبط با ساخت سلاح هستهای، از جمله تولید فلز اورانیوم با غنای تسلیحاتی و تبدیل آن به اجزای یک سلاح هستهای، نیز در آن انجام شود.»
بر اساس توافق موقت اخیر میان تهران و واشینگتن، جمهوری اسلامی متعهد شده بود دستکم ۴۴۱ کیلوگرم مواد شکافتپذیر با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی را که پیش از جنگ ۱۲ روزه تولید کرده بود، رقیق کند؛ مقداری که برای ساخت حدود ۱۱ سلاح هستهای کافی ارزیابی میشود. گمان میرود این مواد در تاسیسات زیرزمینی اصفهان، فردو و نطنز مدفون باشند.
با این حال، عمق زیاد تونلهای کوه کلنگ گزلا باعث شده بسیاری از کارشناسان تردید داشته باشند که حتی بمبهای سنگرشکن ۳۰ هزار پوندی آمریکا نیز بتوانند مستقیما این مجموعه را منهدم کنند.
مقامهای جمهوری اسلامی نیز پیشتر اعلام کردهاند این سایت دقیقاا با هدف مقاومت در برابر چنین حملاتی طراحی شده است.
بهگفته کارشناسان، در حملات به فردو، آمریکا مجاری تهویه این مرکز را که سالها پیش از طریق نقشهها و عملیات اطلاعاتی شناسایی شده بودند، هدف قرار داد. اما تصاویر ماهوارهای موجود تاکنون محل دقیق سامانههای تهویه احتمالی در کلنگ گزلا را آشکار نکردهاند.
متیو شارپ، پژوهشگر ارشد هستهای مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT) و دیپلمات پیشین آمریکا در آژانس بینالمللی انرژی اتمی، به والاستریت ژورنال گفت: «نمیتوان انتظار داشت حملات هوایی به کلنگ گزلا همان میزان موفقیتی را داشته باشند که در فردو مشاهده شد.»
او افزود: «کلنگ گزلا در عمق بیشتری قرار دارد و برخلاف فردو، شناخت دقیقی از ساختار داخلی و نقاط آسیبپذیر آن وجود ندارد.»
با این حال، بهگفته شارپ، این مجموعه نیز کاملا مصون نیست. عملیات ساخت آن به تامین برق، انتقال تجهیزات، سامانههای خنککننده و حضور نیروهای اجرایی وابسته است و همه این بخشها میتوانند هدف حمله قرار گیرند. همچنین هدف قرار دادن ورودیهای تونل میتواند روند توسعه این مجموعه را مختل کند و هرگونه ازسرگیری فعالیتهای هستهای در آن را آشکار سازد.
جو بنت گفت حکم دو سال حبس اضافی، بدون حضور وکیل، بدون مترجم و بدون آنکه فرصتی برای دفاع به کریگ داده شود، صادر شده است.
او افزود خانواده تاکنون هیچ حکم مکتوب یا توضیح حقوقی روشنی درباره این تصمیم دریافت نکرده و تنها از طریق کانالهای محدود موفق شده اطلاعاتی از این روند به دست آورد.
بنت به ایراناینترنشنال گفت: «برداشت ما این است که این حکم بهدلیل صحبتهای کریگ درباره نحوه برخورد با او و مادرم و شرایطی که هر دو در آن به سر میبرند صادر شده است.»
او این اتفاق را بخشی از «الگویی تکرارشونده» توصیف کرد و افزود هر بار که کریگ یا لیندسی تلاش میکنند صدای خود را به بیرون برسانند، با مجازات بیشتری مواجه میشوند.
جو بنت همچنین درباره نحوه صدور حکم تازه برای کریگ گفت اعضای خانواده مطلع شدهاند که او تصور میکرد برای ملاقات با وکیلش منتقل میشود، اما در عوض وارد اتاقی شد که دو نفر در آن حضور داشتند و همانجا به او اعلام شد دو سال دیگر به محکومیتش افزوده شده است.
بهگفته بنت، هیچ حکم کتبی، مدرک یا توضیحی درباره مبنای حقوقی این تصمیم ارائه نشده است و به همین دلیل خانواده این روند را «دادگاهی نمایشی» میدانند؛ زیرا به گفته او، «هیچ شباهتی به یک روند قضایی عادلانه و شفاف ندارد.»
سخنگوی خانواده فورمن تاکید کرد، کریگ صرفا درباره وضعیت خود و لیندسی، نبود روند قانونی مناسب، شرایط نگهداری در زندان و احساس درماندگی ناشی از ماهها بلاتکلیفی صحبت کرده بود و این اظهارات «ماهیت سیاسی نداشت».
او گفت: «کریگ فقط حقیقت آنچه بر سر دو انسان بیگناه آمده را بیان کرده است.» بنت معتقد است هدف از صدور حکم جدید، مجازات کریگ و ایجاد رعب برای واداشتن او و لیندسی به سکوت بوده است. به گفته او، این اقدام همچنین پیامی هشدارآمیز برای سایر زندانیان است که اگر درباره شرایط زندان سخن بگویند، با پیامدهای سنگینی روبهرو خواهند شد.
بنت در ادامه با اشاره به وضعیت جسمانی کریگ و لیندسی گفت اطلاعات موثق درباره شرایط آنها بسیار محدود است، اما خانواده مطلع شدهاند هر دو کاهش وزن قابل توجهی داشتهاند و از نظر جسمی بهشدت ضعیف شدهاند.
او افزود خانواده نه گزارشهای پزشکی مستقل و منظم در اختیار دارد و نه امکان تماس مستمر با آنها را پیدا کرده است. به گفته او، نگرانیهای جدی درباره دسترسی این دو زندانی به مراقبتهای پزشکی، معاینات منظم، ویتامین و سایر خدمات درمانی وجود دارد.
بنت با اشاره به اینکه کریگ پیش از این نیز مشکلات پزشکی، از جمله مشکلات دندان، داشته است، هشدار داد هر روزی که میگذرد خطر وارد آمدن آسیبهای جبرانناپذیر به سلامت آنها را افزایش میدهد و به همین دلیل دسترسی فوری پزشکان مستقل به این دو زندانی ضروری است.
او در بخش دیگری از این گفتوگو از عملکرد دولت بریتانیا نیز انتقاد کرد و گفت اگرچه مقامهای لندن بارها نگرانی خود را ابراز کردهاند، اما این موضعگیریها تاکنون به اقدام عملی منجر نشده است.
بنت گفت دولت بریتانیا هنوز این پرونده را بهعنوان «بازداشت خودسرانه» یا «گروگانگیری» به رسمیت نشناخته، نتوانسته دسترسی منظم کنسولی یا مراقبت پزشکی مستقل را تضمین کند و همچنین راهبرد روشنی برای آزادی آنها به خانواده ارائه نداده است.
او افزود: «هجده ماه است که فقط میشنویم این پرونده مطرح شده و مقامها عمیقا نگران هستند، اما مادرم و کریگ همچنان در زنداناند، وضعیت سلامتشان رو به وخامت است و اکنون کریگ نیز با حکم تازهای روبهرو شده است.»
به گفته بنت، دولت بریتانیا باید این پرونده را نه صرفا یک موضوع کنسولی، بلکه یک بحران فوری سیاسی و دیپلماتیک تلقی کند و اقدامات متناسب با آن را در دستور کار قرار دهد.
سخنگوی خانواده فورمن همچنین درباره پیامی که در صورت امکان به مادر و کریگ خواهد داد، گفت نخستین حرفش این خواهد بود که همه اعضای خانواده آنها را دوست دارند و دلتنگشان هستند.
او افزود در عین حال از آنها خواهد خواست که به اعتصاب غذای خود پایان دهند و گفت: «آنها دیگر لازم نیست شجاعتشان را به ما ثابت کنند. بیش از آنچه هر انسانی باید تحمل کند، استقامت نشان دادهاند. فقط میخواهیم زنده بمانند و به خانه بازگردند.»
بنت همچنین خبر داد که قرار است خانواده طی هفتههای آینده با آلیستر برت، نماینده ویژه تازه منصوبشده دولت بریتانیا، دیدار کنند.
او گفت انتظار خانواده این است که برت علاوه بر بررسی کامل پرونده، برای فراهم شدن دسترسی پزشکی مستقل، برقراری دوباره ارتباط با کریگ و لیندسی و ایجاد تماس مستقیم در سطوح عالی با مقامهای جمهوری اسلامی اقدام کند.
در پایان، بنت خطاب به مقامهای جمهوری اسلامی خواستار دسترسی فوری این دو زندانی به خدمات پزشکی مستقل و امکان تماس با خانوادههایشان شد و گفت: «اما مهمتر از همه، آنها را آزاد کنید؛ آنها انسانهای بیگناهی هستند.»
او همچنین از دولت بریتانیا خواست برنامهای روشن و فوری برای بازگرداندن این دو شهروند ارائه دهد، پرونده را رسما بهعنوان بازداشت خودسرانه به رسمیت بشناسد و آن را به بالاترین سطح سیاسی و دیپلماتیک ارجاع دهد.
بنت در پایان از جامعه جهانی خواست با افزایش فشارهای دیپلماتیک، برای آزادی کریگ و لیندسی فورمن اقدام کند و گفت اکنون مساله فقط بیعدالتی نیست، بلکه این است که آیا آنها آنقدر زنده خواهند ماند که بتوانند به خانه بازگردند.
اداره کل بنادر و گمرک سوریه نیز اعلام کرد که محموله موشک و پهپاد در داخل «یکی از کامیونهای تانکر حامل فرآوردههای نفتی که عازم شهر بانیاس بود» مخفی شده بود.
این محموله در جریان بازرسیهای معمول در گذرگاه مرزی التنف میان سوریه و عراق، پس از آن کشف شد که ماموران گمرک خودرویی مشکوک را تحت بازرسی دقیقتری قرار دادند.
پس از توقیف این محموله، عراق اعلام کرد کمیتهای عالیرتبه برای بررسی این حادثه تشکیل خواهد داد.
فرماندهی عملیات مشترک ارتش عراق نیز اعلام کرد بغداد با مقامات سوریه برای روشن شدن ابعاد کامل این تلاش برای قاچاق، شناسایی و پاسخگو کردن عوامل مسئول و تقویت امنیت در امتداد مرز مشترک بهمنظور جلوگیری از تکرار چنین حوادثی همکاری خواهد کرد.
این در حالی است که حزبالله درباره خنثی کردن این محموله تاکنون هیچ اظهار نظری نکرده است.
مسیر بانیاس در سالهای اخیر به یکی از گذرگاههای مهم انتقال سوخت میان عراق و سوریه تبدیل شده است.
رویترز ماه گذشته گزارش داد که عراق در حال آمادهسازی برای گسترش صادرات از طریق سوریه و افزودن نفت خام و نفتا به این مسیر است؛ اقدامی که بر پایه توافق کنونی برای انتقال زمینی نفت کوره به بندر بانیاس و صادرات مجدد آن انجام میشود.
بلومبرگ نیز بهنقل از منابع آگاه گزارش داد ایالات متحده در حال پیشبرد مذاکراتی برای احداث یک خط لوله است که نفت عراق را به سوریه منتقل کند و در آینده از میزان نفوذ و اهرم فشار جمهوری اسلامی بر عرضه جهانی انرژی بکاهد.
این رسانه سهشنبه ۲۳ تیر نوشت توماس باراک، فرستاده ویژه دونالد ترامپ در امور سوریه و عراق، گفتوگوهایی را با مقامهای دو کشور و همچنین شرکتهایی آغاز کرده است که در احیای خط لوله قدیمی عراق به سواحل غربی سوریه نقش دارند. این خط لوله سالهاست که از مدار بهرهبرداری خارج شده است.
این منابع آگاه به بلومبرگ گفتند اگرچه چند مسیر مختلف برای ایجاد خطوط انتقال جدید در دست بررسی است، اما بازسازی خط لوله کرکوک-بانیاس تمرکز اصلی مذاکرات است.
برخی میگویند نمیتوان بمب و موشک را «پرتابه» نامید و رنج جنوب را با موسیقی، لهجه و تصاویر نخل خلاصه کرد؛ منطقهای که آثار جنگ هشتساله و بازسازی ناتمام هنوز در آن باقی است.
حملات اخیر به شهرها و تاسیسات جنوب ایران، علاوه بر ایجاد نگرانی درباره امنیت غیرنظامیان، بحث گستردهای را درباره نحوه روایت جنگ در رسانهها و شبکههای اجتماعی به راه انداخت؛ بحثی که خیلی زود از حملات جاری فراتر رفت و به حافظه جنگ ایران و عراق، شکاف میان مرکز و مناطق مرزی و سالها دیده نشدن مطالبات مردم جنوب رسید.
یکی از نخستین محورهای این بحث، استفاده برخی رسانههای حکومتی از واژه «پرتابه» برای توصیف آنچه به مناطق جنوبی اصابت کرده، بود؛ واژهای فنی و خنثی که منتقدان آن را نوعی فاصلهگذاری زبانی با واقعیت جنگ دانستند.
در شبکههای اجتماعی، کاربران نوشتند برای کسی که صدای انفجار را شنیده، خانهاش آسیب دیده یا جان نزدیکانش در خطر قرار گرفته، تفاوتی ندارد که رسانه آنچه را فرود آمده «پرتابه»، «بمب» یا «موشک» بنامد.
به باور آنان، تغییر واژه نمیتواند خشونت جنگ را کاهش دهد، اما ممکن است آن را در زبان رسمی کوچکتر، کنترلشدهتر و دورتر از تجربه واقعی مردم نشان دهد.
برخی نیز تاکید کردند واژه «پرتابه» به خودی خود نادرست نیست، اما در شرایطی که نوع سلاح و پیامد حمله روشن است، استفاده مکرر از آن میتواند به مبهم کردن واقعیت کمک کند؛ واقعیتی که برای ساکنان مناطق هدف، نه یک اصطلاح نظامی، بلکه صدای انفجار، اضطراب، ترک خانه و نگرانی برای جان اعضای خانواده است.
حافظهای که با صدای انفجار بازگشت
حملات تازه برای بسیاری از ساکنان جنوب، تنها یک رویداد نظامی جدید نیست. خوزستان و بخشهایی از مناطق جنوبی و غربی ایران هنوز حافظه زنده جنگ هشتساله را با خود حمل میکنند؛ حافظه بمباران، آوارگی، محاصره، مین، از دست رفتن خانهها و شهری که پیش چشم ساکنانش ویران شد.
در همین فضا، جملهای که سالهاست به تجربه جنگ ایران و عراق نسبت داده میشود، بار دیگر در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد: «تا جنگ به تهران نرسد، کسی نگران نمیشود.»
منشاء دقیق این جمله روشن نیست، اما بازنشر گسترده آن، احساس تاریخی بخشی از مردم مناطق مرزی را بازتاب میدهد؛ اینکه رنج شهرهای جنوبی و غربی زمانی به مسالهای ملی تبدیل میشود که دامنه جنگ به پایتخت و مناطق مرکزی نزدیک شود.
در سالهای نخست جنگ ایران و عراق، آبادان در محاصره قرار گرفت، خرمشهر اشغال و بخش بزرگی از آن ویران شد و شهرهای متعددی در خوزستان و مناطق مرزی زیر حملات مداوم قرار گرفتند. صدها هزار نفر خانههای خود را ترک کردند و بسیاری، حتی پس از پایان جنگ، هرگز به محل زندگی پیشین بازنگشتند.
آبادان و خرمشهر از سالها قبل از مهمترین مراکز اقتصادی، صنعتی و فرهنگی جنوب ایران بودند. آبادان با پالایشگاه، بندر، سینماها، باشگاهها و جمعیتی متنوع، یکی از شهرهای مدرن ایران به شمار میرفت. خرمشهر نیز با بندر پررونق و نقش خود در تجارت، جایگاهی مهم در اقتصاد منطقه داشت.
جنگ بخش بزرگی از این زیرساختها و نظم اجتماعی را از میان برد و این شهرها هیچگاه به رونق، جمعیت، فرصتهای اقتصادی و جایگاه پیش از جنگ بازنگشتند.
مهاجرت گسترده، کاهش سرمایهگذاری، فرسودگی زیرساختها، بیکاری و ضعف خدمات عمومی، آثار جنگ را برای دههها در منطقه حفظ کرد. برای نسلی از مردم جنوب، جنگ نه یک فصل بستهشده در کتاب تاریخ، بلکه نقطه آغاز دورهای طولانی از عقبماندگی و بازسازی ناتمام است.
به همین دلیل، شماری از کاربران در واکنش به حملات اخیر نوشتند جنوب تنها امروز هدف قرار نگرفته است؛ این منطقه هنوز هزینه جنگی را میدهد که بیش از سه دهه از پایان آن گذشته است.
«جنوب را لوث نکنید»
در کنار بحث درباره زبان جنگ، موجی از پیامهای حمایتی نیز در فضای مجازی منتشر شد. بسیاری با انتشار تصاویر نخل و دریا، موسیقیهای محلی، جملههایی با لهجه جنوبی و پیامهایی درباره همبستگی ملی، نگرانی خود را برای مردم مناطق هدف بیان کردند.
این واکنشها از سوی گروهی نشانه همدلی و توجه عمومی تلقی شد. با این حال، بخشی از شهروندان و فعالان جنوبی به شکل این حمایتها اعتراض کردند و خواستند جنوب به مجموعهای از نمادهای احساسی و فرهنگی تقلیل داده نشود.
منتقدان نوشتند نمیتوان با تقلید لهجه، پخش یک قطعه موسیقی بندری یا انتشار تصویر نخل، ادعا کرد صدای مردم جنوب شنیده شده است.
از نگاه آنان، چنین واکنشهایی ممکن است با نیت همدلی منتشر شوند، اما در مواردی رنج واقعی مردم را به محتوایی سانتیمانتال و زودگذر تبدیل میکنند.
آنها تاکید کردند موسیقی، گویش، نخل، دریا و مهماننوازی بخشی از هویت فرهنگی جنوب است، اما تمام واقعیت آن نیست. وقتی این عناصر جای فقر، آلودگی، بیکاری، تبعیض، بحران آب و مطالبات انباشته شهروندان را بگیرند، تصویری تزئینی و بیخطر از منطقه ساخته میشود.
این انتقاد الزاما رد همدلی نیست. پرسش اصلی منتقدان این است که آیا توجه به جنوب پس از پایان موج خبری نیز ادامه پیدا خواهد کرد یا مانند بحرانهای پیشین، با خاموش شدن صدای انفجار، این منطقه دوباره از دستور کار افکار عمومی کنار خواهد رفت.
ثروتی که به توسعه نرسید
جنوب ایران بخش بزرگی از منابع نفت و گاز، صنایع پتروشیمی، بنادر و مسیرهای اصلی تجارت دریایی کشور را در خود جای داده است. با این حال، نزدیکی به این منابع عظیم اقتصادی، همواره به بهبود کیفیت زندگی ساکنان منطقه منجر نشده است.
خوزستان، با وجود نقشی تعیینکننده در تولید نفت و انرژی، سالهاست با بحران آب، گردوغبار، آلودگی صنایع، بیکاری، حاشیهنشینی و فرسودگی زیرساختها روبهرو است. اعتراضهای مربوط به آب، معیشت و وضعیت محیط زیست نیز بارها با برخوردهای امنیتی مواجه شدهاند.
در بوشهر و عسلویه، صنایع عظیم نفت و گاز در کنار شهرها و روستاهایی قرار گرفتهاند که ساکنانشان از آلودگی هوا، کمبود امکانات درمانی و سهم محدود نیروهای بومی از فرصتهای شغلی سخن میگویند.
هرمزگان نیز با وجود بنادر مهم، پالایشگاهها، جزایر راهبردی و جایگاه تعیینکننده در تجارت، با شکاف اقتصادی، کمبود زیرساختهای درمانی و آموزشی و محرومیت در برخی مناطق روستایی مواجه است.
در جنوبشرق ایران نیز مشکلاتی مانند فقر، کمبود آب، ضعف راهها و خدمات عمومی، بازماندن کودکان از تحصیل و ناامنی اقتصادی، سالهاست بخشی از زندگی روزمره شهروندان است.
به همین دلیل، برای بسیاری، حملات اخیر تنها یک بحران نظامی نیست. این حملات بر منطقهای رخ داده است که پیشتر نیز هزینه جنگ، استخراج منابع، توسعه نامتوازن و بیتوجهی سیاسی را پرداخته است.
جنوب فقط هنگام بحران دیده میشود؟
یکی از مهمترین پرسشهای مطرحشده در شبکههای اجتماعی این بود که چرا جنوب ایران اغلب در زمان جنگ، سیل، اعتراض، آلودگی یا حادثه به مرکز توجه میرسد و پس از فروکش کردن بحران دوباره به حاشیه بازمیگردد.
منتقدان میپرسند کسانی که امروز از مردم جنوب حمایت میکنند، آیا فردا نیز درباره آب سالم در خوزستان، اشتغال نیروهای بومی در بوشهر، آلودگی عسلویه، زیرساختهای درمانی هرمزگان و بازسازی ناتمام آبادان و خرمشهر سخن خواهند گفت؟
آیا رسانهها پس از پایان حملات نیز زندگی روزمره مردم، مشکلات شهری، مهاجرت، فرسودگی و مطالبات اقتصادی و اجتماعی این مناطق را دنبال خواهند کرد؟
موج پیامهای حمایتی در روزهای اخیر نشان داد حمله به جنوب میتواند احساس همبستگی ایجاد کند. اما واکنشهای انتقادی نیز یادآور شد همبستگی زمانی معنا پیدا میکند که فقط به لحظه بحران محدود نماند.
جنوب ایران نه پسزمینه یک موسیقی غمگین است، نه لهجهای برای چند جمله احساسی و نه تصویری از نخلهایی که تنها هنگام جنگ دیده میشوند.
این منطقه جامعهای متکثر با تاریخ، فرهنگ، منابع عظیم و مطالباتی انباشته است؛ منطقهای که شهرهایش در جنگ ویران شدند، بخشی از جمعیتش آواره شد و برخی از مهمترین مراکز شهری آن، با وجود گذشت دههها، هنوز به جایگاه پیشین خود بازنگشتهاند.
حملات اخیر شاید بار دیگر نگاهها را به جنوب برگردانده باشد، اما پرسش اصلی پس از پایان بحران باقی خواهد ماند: آیا این بار، جنوب و توجه به جنوب از صدای انفجارها بیشتر دوام خواهد آورد؟
