امیخای چیکلی، وزیر امور دیاسپورای اسرائیل، در یادداشتی هشدار داد که کاهش تحریمها علیه جمهوری اسلامی و رویکردی که آن را «مماشات با اسلامگرایی» خواند، نه تنها به صلح در خاورمیانه منجر نخواهد شد، بلکه به تقویت حکومت ایران و دیگر بازیگران اسلامگرا در منطقه خواهد انجامید.
وزیر امور دیاسپورای اسرائیل، در یادداشتی که چهارشنبه سوم تیر در روزنامه واشینگتنپست منتشر شده، از توافق اخیر میان آمریکا و جمهوری اسلامی به شدت انتقاد کرده و آن را نمونهای از «پیروزی امید بر تجربه» دانسته است.
او با اشاره به ادامه درگیریها در لبنان پس از اعلام پایان جنگ جمهوری اسلامی و اسرائیل، نوشت که حملات حزبالله و کشته شدن چند سرباز اسرائیلی نشان میدهد نگرانی اسرائیل از یادداشت تفاهم میان واشینگتن و تهران صرفاً یک اختلاف سیاسی نیست، بلکه به مساله بقا، بازدارندگی و توازن قدرت در خاورمیانه مربوط میشود.
چیکلی ضمن تمجید از حمایتهای دونالد ترامپ از اسرائیل، از جمله به رسمیت شناختن اورشلیم بهعنوان پایتخت اسرائیل، به رسمیت شناختن حاکمیت اسرائیل بر بلندیهای جولان، شکلگیری پیمان ابراهیم و سیاست فشار بر جمهوری اسلامی، تاکید کرد که پایان دادن به جنگ با لغو تحریمها علیه [حکومت] ایران تفاوت دارد و کاهش فشار اقتصادی بر تهران بدون دریافت امتیازهای قابل توجه، یک «اشتباه راهبردی جدی» است.
او جمهوری اسلامی را «یک حکومت انقلابی و توسعهطلب» توصیف کرد که طی دهههای گذشته از گروههای مسلح حمایت کرده، خواستار نابودی اسرائیل شده و شهروندان خود را سرکوب کرده است.
بهنوشته او، تغییر رهبران جمهوری اسلامی به معنای تغییر اهداف و سیاستهای این حکومت نیست و غرب نباید توقفهای تاکتیکی را با تغییر واقعی اشتباه بگیرد.
این وزیر اسرائیلی هشدار داد که هرگونه منابع مالی آزادشده در اختیار تهران میتواند صرف سرکوب داخلی، توسعه برنامه هستهای و دیگر پروژههای نظامی شود.
او خواستار حفظ فشار اقتصادی بر ایران تا زمان نابودی یا خنثیسازی کامل زیرساختهای هستهای این کشور شد و تاکید کرد که بازرسان بینالمللی باید دسترسی کامل و بدون محدودیت به تاسیسات هستهای ایران داشته باشند.
چیکلی در ادامه، آنچه را «ائتلاف اسلامگرایان» نامید، خطری بزرگتر از کاهش تحریمها دانست. او ترکیه تحت رهبری رجب طیب اردوغان را یکی از بیثباتکنندهترین قدرتهای منطقه توصیف کرد و تاکید کرد که آنکارا از ترکیبی از اسلامگرایی و «امپریالیسم نوعثمانی» پیروی میکند.
او به سیاستهای ترکیه در شمال سوریه، حضور این کشور در قبرس شمالی، اختلافات با یونان و برخی اظهارات مقامهای ترک درباره اورشلیم بهعنوان شواهدی از این رویکرد اشاره کرد.
او همچنین قطر و پاکستان را بخشی از همین محور دانست.
چیکلی مدعی شد قطر از طریق رسانهها، دانشگاهها، ورزش و فعالیتهای سیاسی به ترویج ایدئولوژی اخوانالمسلمین کمک کرده و پاکستان نیز با توجه به جایگاه هستهای خود، بعدی خطرناک به این محور افزوده است.
وزیر امور دیاسپورای اسرائیل در بخش دیگری از یادداشت خود به سوریه پرداخت و نسبت به رویکرد غرب در قبال احمد الشرع، رییسجمهوری سوریه، هشدار داد.
او توصیف شرع به عنوان یک سیاستمدار عملگرا را «توهمی خطرناک» خواند و گفت که سوریه در حال تبدیل شدن به «غزه ۲» در مرزهای اسرائیل است؛ منطقهای که به گفته او با حمایت ترکیه به پایگاهی برای گروههای جهادی تبدیل خواهد شد.
چیکلی همچنین استدلال کرد که غرب نباید همزمان با تضعیف متحدان دموکراتیک خود، به دنبال مصالحه با بازیگران اسلامگرا باشد.
او با اشاره به حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل نوشت که این رویداد نشان داد نادیده گرفتن اظهارات و اهداف دشمنان چه پیامدهایی میتواند داشته باشد.
او در پایان تاکید کرد که ثبات از طریق تقویت نیروهایی که به گفته او ارزشهای جهان آزاد را رد میکنند، به دست نمیآید و صلح نیز با پاداش دادن به حکومتها و جنبشهایی که دیپلماسی را صرفاً وقفهای میان مراحل مختلف رویارویی میدانند، قابل خریداری نیست.
چیکلی نوشت که اسرائیل همچنان نسبت به آنچه تهدیدهای ناشی از جمهوری اسلامی، گروههای اسلامگرا و برخی بازیگران منطقهای میداند هشدار خواهد داد و افزود: «خاورمیانه خیالپردازی را بدون هیچ رحمی مجازات میکند. اگر غرب همچنان اسلامگرایی را با عملگرایی و مماشات را با دیپلماسی اشتباه بگیرد، بار دیگر بهای آن را خواهد پرداخت.»
خبرگزاری رویترز چهارشنبه سوم تیر در یک گزارش خبری و یک تحلیل جداگانه، اصرار اسرائیل بر ادامه حضور نظامی در جنوب لبنان و پیامدهای تفاهم آمریکا و جمهوری اسلامی برای جایگاه سیاسی نتانیاهو را بررسی کرد.
یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، چهارشنبه در یک کنفرانس گفت: «حتی در صورت درخواست آمریکا نیز از جنوب لبنان عقبنشینی نخواهیم کرد.»
او افزود: «سربازان ما در داخل این مناطق و ساکنان در خارج خواهند بود. زیرساختها در آنجا ویران و خانههای تهدیدآمیز نیز تخریب شدهاند و ما عقبنشینی نخواهیم کرد.»
کاتز ادامه داد: «۲۰۰ هزار نفر از ساکنان باز نخواهند گشت. هیچ ساکنی وجود ندارد و هیچ تروریستی هم وجود ندارد. در گذشته، در مناطق امنیتی که جمعیت غیرنظامی نیز در آن حضور داشت، مواد منفجره کار گذاشته میشد و علیه سربازان حمله صورت میگرفت و ما اجازه تکرار آن را نخواهیم داد.»
این اظهارات در حالی مطرح شد که لبنان و اسرائیل در واشینگتن درباره طرحی مورد حمایت آمریکا گفتوگو میکنند؛ طرحی که بر اساس آن، نیروهای اسرائیلی از بخشی از مناطقی که در جریان جنگ به آن وارد شدهاند خارج شوند و کنترل آن مناطق به ارتش لبنان واگذار شود.
مقامهای اسرائیلی، از جمله نتانیاهو و کاتز، بارها گفتهاند نیروهای خود را از جنوب لبنان خارج نخواهند کرد؛ منطقهای که به گفته آنان، برای حفاظت از ساکنان شمال اسرائیل به یک منطقه امنیتی تبدیل شده است.
جمهوری اسلامی نیز توقف درگیریها در لبنان را به یکی از محورهای اصلی خواستههای خود در هرگونه تفاهم با آمریکا تبدیل کرده است.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، گفت: «برای ما، آتشبس در لبنان به همان اندازه آتشبس در ایران اهمیت دارد و پایان جنگ در لبنان به همان اندازه پایان جنگ در ایران مهم است.»
منابع امنیتی و پزشکی لبنان به رویترز گفتند حمله پهپادی اسرائیل به یک خودرو در جنوب لبنان، دستکم دو کشته بر جای گذاشت. ارتش اسرائیل اعلام کرد در حال بررسی این گزارش است.
ارتش اسرائیل پیشتر گفته بود نیروی هوایی این کشور دو عضو مسلح حزبالله را در نزدیکی منطقه تحت کنترل نیروهای اسرائیلی در جنوب لبنان هدف قرار داده است. هنوز روشن نیست این دو گزارش به یک رویداد واحد مربوط هستند یا نه.
نتانیاهو و کاهش نفوذ بر سیاست واشینگتن
رویترز در تحلیلی جداگانه نوشت بزرگترین پیامد تفاهم آمریکا و جمهوری اسلامی ممکن است نه برای راهبرد اسرائیل در قبال جمهوری اسلامی، بلکه برای جایگاه سیاسی نتانیاهو باشد؛ نخستوزیری که طی دههها هویت سیاسی خود را بر این تصویر بنا کرده بود که تنها رهبر اسرائیلی قادر به هماهنگ نگه داشتن واشینگتن و تلآویو در پرونده جمهوری اسلامی است.
با این حال، تحلیلگران، مقامهای پیشین آمریکایی و دیپلماتها به رویترز گفتهاند تفاهم موقت واشینگتن و تهران برای پایان دادن به جنگ، این تصویر را وارونه کرده است.
بهگفته آنان، نتانیاهو به جای شکل دادن به سیاست آمریکا در قبال جمهوری اسلامی، اکنون ناچار است با رویکردی کنار بیاید که ترامپ برای پایان دادن به درگیریها دنبال میکند.
دنیس راس، مقام پیشین آمریکایی، به رویترز گفت نتانیاهو در داخل اسرائیل نیز بیش از پیش میان دو خواسته متضاد گرفتار شده است؛ از یک سو رییسجمهوری آمریکا که خواهان پایان دادن به درگیریهاست و از سوی دیگر، پایگاه سیاسی داخلی او که با امتیازدهی، بهویژه در لبنان، مخالفت میکند.
بهگفته راس، عقبنشینی از لبنان میتواند برای نتانیاهو هزینه سیاسی داخلی داشته باشد و تشدید تنش نیز خطر رویارویی با واشینگتن را افزایش دهد.
رویترز نوشت جنگی که نتانیاهو امیدوار بود میراث سیاسی او را بهعنوان رهبر مقابلهکننده با جمهوری اسلامی تثبیت کند، ممکن است به جنگی تبدیل شود که یکی از مهمترین منابع قدرت او را از میان ببرد.
آویو بوشینسکی، مشاور پیشین نتانیاهو، به رویترز گفت: «توافق آمریکا و جمهوری اسلامی ضربهای تعیینکننده به نتانیاهو است. او نهتنها جنگ با جمهوری اسلامی را باخته، بلکه ترامپ را هم بهعنوان دوست خود از دست داده است.»
دفتر نتانیاهو به درخواست رویترز برای اظهارنظر پاسخ نداد. نتانیاهو در یک نشست خبری در ماه جاری، رابطه خود با ترامپ را رابطهای میان دو شریک توصیف کرده بود که «بارها با یکدیگر موافق هستند و گاهی هم اختلاف نظر دارند».
نتانیاهو چهارشنبه در کنفرانس استانداران و فرمانداران محلی، با دفاع از سیاست دولت خود گفت امنیت اسرائیل «با کلمات یا بیانیهها» به دست نمیآید، بلکه با «قدرت» و «قاطعیت» تامین میشود.
او در دفاع از عملیات اسرائیل علیه جمهوری اسلامی افزود: «اگر علیه جمهوری اسلامی دست به عملیات نزده بودیم، این حکومت همین حالا بمبهای اتمی برای نابودی کامل ما در اختیار داشت.»
نتانیاهو اضافه کرد: «ما این تهدید را دور کردیم. ما تهدید فوری را عقب راندیم. همچنین تهدید فوری هزاران و هزاران موشک بالستیک را از میان برداشتیم.»
یک مقام کاخ سفید نیز به رویترز گفت ترامپ و نتانیاهو رابطهای قوی دارند و نیروهای اسرائیلی در جنگ، «شریکهایی فوقالعاده» بودهاند.
با این حال، رویترز نوشت اختلاف میان واشینگتن و تلآویو فراتر از رابطه شخصی دو رهبر است. ترامپ میخواهد آمریکا را از ورود به جنگی دیگر در خاورمیانه دور نگه دارد، اما نتانیاهو ادامه فشار بر جمهوری اسلامی و متحد آن، حزبالله را برای امنیت اسرائیل ضروری میداند.
بهنوشته رویترز، واشینگتن با مذاکره مستقیم با تهران، قرار دادن درگیری میان اسرائیل و حزبالله مورد حمایت جمهوری اسلامی در لبنان در چارچوبی گستردهتر و ایجاد سازوکارهایی برای مدیریت اختلافات مربوط به آتشبس، به گفته سه منبع دیپلماتیک منطقهای، اسرائیل را بهتدریج از برخی تصمیمگیریهای کلیدی کنار گذاشته است.
رویترز همچنین نوشت نتانیاهو سالها حمایت جمهوریخواهان آمریکا را تقویت کرده و از آن بهعنوان ابزاری برای جبران تنش با دولتهای دموکرات استفاده کرده بود، اما تحلیلگران آمریکایی میگویند جمهوریخواهان حاضر نیستند به خاطر نتانیاهو در برابر ترامپ بایستند.
بر اساس این تحلیل، دو هدف اصلی نتانیاهو، یعنی تضعیف یا حتی سرنگونی ساختار حاکم جمهوری اسلامی و گسترش پیمان ابراهیم از طریق عادیسازی روابط با عربستان سعودی، تاکنون محقق نشدهاند.
منابع منطقهای به رویترز گفتند جنگ غزه، بلاتکلیفی الحاق کرانه باختری و این برداشت فزاینده که اسرائیل تحت رهبری نتانیاهو ممکن است در نظم منطقهای جدید به جای یک دارایی راهبردی، به یک بار سیاسی تبدیل شود، باعث شده برخی کشورهای عربی در عادیسازی روابط با اسرائیل محتاطتر عمل کنند.
نتانیاهو با دفاع از جنگ علیه حکومت ایران گفت اگر اسرائیل اقدام نمیکرد، جمهوری اسلامی اکنون «بمبهای اتمی برای نابودی اسرائیل» در اختیار داشت.
این اظهارات در حالی مطرح میشود که تحلیلگران به رویترز گفتهاند توافق اخیر آمریکا و جمهوری اسلامی ممکن است به بزرگترین ضربه سیاسی دوران نخستوزیری او تبدیل شود.
نخستوزیر اسرائیل، چهارشنبه سوم تیر در کنفرانس استانداران و فرمانداران محلی از عملیات نظامی اسرائیل علیه جمهوری اسلامی دفاع کرد و گفت که این عملیات مانع از دستیابی تهران به سلاح هستهای شده است.
او گفت: «اگر علیه جمهوری اسلامی اقدام نکرده بودیم، این حکومت همین حالا بمبهای اتمی برای نابودی کامل ما در اختیار داشت.»
نتانیاهو افزود که اسرائیل نه تنها این تهدید را دور کرده، بلکه «تهدید فوری هزاران و هزاران موشک بالستیک» را نیز از میان برده است.
نخستوزیر اسرائیل همچنین گفت سیاست دولت او بر دو پایه «امنیت و شکوفایی» استوار است و تاکید کرد که امنیت با «قدرت و قاطعیت» به دست میآید.
او با اشاره به یک عبارت مشهور در سنت یهودی گفت: «اگر کسی برای کشتنت برخاست، پیشدستی کن و او را بکش.»
نتانیاهو در ادامه تاکید کرد که اسرائیل در جریان جنگ اخیر «چهره خاورمیانه را تغییر داده» و این روند ادامه خواهد یافت.
او گفت: «مهمترین کاری که انجام دادیم، شکستن سد ترس بود. ما خودمان را تغییر دادیم و این کار آسان نبود.»
او همچنین در یک نشست خبری جداگانه اعلام کرد که پیش از حمله به ایران، دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، را از تصمیم خود مطلع کرده بود، اما برای انجام عملیات از او اجازه نگرفته است.
نتانیاهو بار دیگر تاکید کرد که دستیابی ایران به سلاح هستهای «تهدیدی وجودی» برای اسرائیل است و گفت کشورش اجازه نخواهد داد چنین اتفاقی رخ دهد.
او همچنین از ایجاد یک منطقه حائل امنیتی در جنوب لبنان خبر داد و گفت هدف از این اقدام جلوگیری از حملات حزبالله به خاک اسرائیل است.
نخستوزیر اسرائیل گفت که اسرائیل اکنون نزدیک به ۷۰ درصد نوار غزه را در کنترل دارد و حماس را «در تنگنا» قرار داده است.
او افزود که پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳، تنها به مقابله با حماس فکر نمیکرده، بلکه [حکومت] ایران و نیروهای همپیمان آن را نیز هدف راهبرد خود قرار داده بوده است.
این اظهارات در شرایطی مطرح شد که رویترز نیز در گزارشی نوشت توافق اخیر میان آمریکا و حکومت ایران ممکن است به بزرگترین ضربه سیاسی دوران فعالیت نتانیاهو تبدیل شود؛ سیاستمداری که دههها خود را رهبر اسرائیلی معرفی کرده بود که میتواند واشینگتن را در موضوع ایران با خود همراه کند.
بر اساس این تحلیل، نتانیاهو هویت سیاسی خود را بر این ادعا بنا کرده بود که تنها او میتواند آمریکا و اسرائیل را در برابر ایران در یک مسیر راهبردی مشترک نگه دارد. اما تفاهمنامه اخیر تهران و واشینگتن نشان داده است که این معادله تغییر کرده و اکنون نتانیاهو ناچار است با سیاستی کنار بیاید که دولت ترامپ دنبال میکند.
دنیس راس، دیپلمات و مقام پیشین آمریکایی، به رویترز گفته است که نتانیاهو اکنون میان رییسجمهوری آمریکا که خواهان پایان جنگ است و پایگاه سیاسی داخلی خود که با هرگونه عقبنشینی مخالف است، گرفتار شده است. به گفته او، ادامه جنگ خطر رویارویی با واشینگتن را در پی دارد و عقبنشینی نیز میتواند هزینه سیاسی سنگینی برای نخستوزیر اسرائیل داشته باشد.
در این گزارش آمده است که جنگی که نتانیاهو امیدوار بود به تثبیت میراث سیاسی او بهعنوان رهبر مقابلهکننده با [حکومت] ایران منجر شود، ممکن است در نهایت به جنگی تبدیل شود که یکی از مهمترین منابع قدرت او را از بین برد.
آویو بوشینسکی، مشاور پیشین نتانیاهو، به رویترز گفته است: «توافق آمریکا و ایران ضربهای تعیینکننده به نتانیاهو است. او نه تنها جنگ با ایران را باخت، بلکه ترامپ را نیز به عنوان دوست از دست داد.»
تحلیل رویترز همچنین از شکاف فزاینده میان واشینگتن و تلآویو سخن میگوید. به نوشته این گزارش، ترامپ به دنبال پایان دادن به درگیریها و خروج از یک جنگ دیگر در خاورمیانه است، در حالی که نتانیاهو ادامه فشار بر [حکومت] ایران و حزبالله را برای امنیت اسرائیل ضروری میداند.
به گفته منابع دیپلماتیک منطقهای، آمریکا با مذاکره مستقیم با تهران، وارد کردن موضوع لبنان به مذاکرات و ایجاد سازوکارهایی برای مدیریت اختلافات مربوط به آتشبس، اسرائیل را به تدریج از تصمیمگیریهای کلیدی کنار گذاشته است. این منابع معتقدند کشوری که زمانی نتانیاهو را یک واسطه ضروری میدانست، اکنون او را مانعی در مسیر توافقی میبیند که مصمم به حفظ آن است.
رویترز همچنین نوشت که یکی از مهمترین پشتوانههای سیاسی نتانیاهو، یعنی حمایت سنتی جمهوریخواهان آمریکا، نیز تضعیف شده است. به گفته تحلیلگران، جمهوریخواهان حاضر نیستند برای حمایت از نتانیاهو در برابر ترامپ قرار بگیرند.
در بخش دیگری از این تحلیل آمده است که دو هدف اصلی نتانیاهو، یعنی تضعیف یا سرنگونی جمهوری اسلامی و گسترش پیمان ابراهیم با هدف عادیسازی روابط با عربستان سعودی، تاکنون محقق نشده است. به گفته تحلیلگران، رهبران حکومت ایران از جنگ با موقعیتی تثبیتشدهتر خارج شدهاند و عادیسازی روابط با عربستان نیز همچنان دور از دسترس به نظر میرسد.
بهنوشته رویترز، در حالی که برخی کشورهای عربی روند عادیسازی روابط با اسرائیل را کند کردهاند، همزمان در حال بازگشایی کانالهای ارتباطی با تهران هستند. یک مقام ایرانی نیز به این خبرگزاری گفته است که تلاش نتانیاهو برای گسترش پیمان ابراهیم تضعیف شده و اکنون برخی کشورها به دنبال جایگاهی در چارچوب منطقهای جدیدی هستند که به [حکومت] ایران نزدیکتر است.
این مقام جمهوری اسلامی گفته است: «این فقط یک پیروزی برای [حکومت] ایران نیست؛ بلکه شکست نتانیاهو است. جمهوری اسلامی نه تنها از این بحران جان سالم به در برده، بلکه به بازیگری تاثیرگذارتر در منطقه تبدیل شده است.»
بر اساس توضیح مقامهای آمریکایی، بحث فقط آزاد شدن پول نیست. بحث این است که اگر بخشی از داراییهای ایران آزاد شود، این پول چطور خرج شود، چه کسی بر مصرف آن نظارت کند و کالاها از کجا خریداری شوند.
ونس از گندم، ذرت و سویا نام برد. ترامپ هم گفت قرار است از پولی که آزاد میشود برای خرید مواد غذایی استفاده شود؛ آن هم صرفا از طریق ایالات متحده و از کشاورزان آمریکا.
همین جمله، موضوع را از یک بحث صرفا مالی به یک معامله چندلایه تبدیل میکند. معاملهای که در یک طرف آن داراییهای بلوکهشده ایران قرار دارد، در طرف دیگر جامعه تحت فشار ایران، و در طرف سوم کشاورزان آمریکایی. سوال اصلی این است: چرا گندم، ذرت و سویا؟ چرا دولتمردان آمریکا دارو، تجهیزات پزشکی، برنج و روغن پیشنهاد ندادند؟
ونس و ترامپ چه میگویند؟
جیدی ونس گفته است اگر داراییهای بلوکهشده ایران آزاد شود، آمریکا و قطر بر نحوه مصرف آن نظارت خواهند کرد تا این منابع به مردم ایران کمک کند و صرف آنچه واشینگتن فعالیتهای تروریستی مینامد نشود.
او همچنین از طرحی سخن گفت که بر اساس آن بخشی از این منابع برای خرید محصولات کشاورزی آمریکایی، از جمله سویا، ذرت و گندم استفاده شود.ساعاتی بعد، دونالد ترامپ هم همین مسیر را ادامه داد.
او گفت: « پولی که آزاد میشود قرار است برای خرید مواد غذایی استفاده شود... آن هم صرفا از طریق ایالات متحده و از کشاورزان ما.»
ترامپ همچنین گفت کشاورزان آمریکایی از این موضوع خوشحال هستند و تماسهای زیادی از آنها دریافت کرده است.
این بخش از اظهارات ترامپ توجه زیادی را جلب کرد. چون نشان میداد دولت آمریکا این طرح را فقط بهعنوان کمک غذایی به مردم ایران معرفی نمیکند، بلکه آن را فرصتی برای کشاورزان آمریکایی هم میبیند.
به بیان دیگر، اگر این مدل اجرا شود، پول ایران همزمان دو کار می تواند انجام بدهد: بخشی از نیاز غذایی ایران را تامین میکند و برای محصولات کشاورزی آمریکا بازار ایجاد میکند.
واکنش تهران
لحظاتی پس از اظهارات ترامپ، عبدالناصر همتی، رییسکل بانک مرکزی ایران، به این روایت واکنش نشان داد و گفت:«براساس یادداشتهای امضا شده هیچ الزامی برای خرید نهادههای کشاورزی از آمریکا نداریم.»
همتی در عین حال اضافه کرد که اگر قیمت و کیفیت محصولات آمریکایی مناسب باشد، مانعی برای خرید از آن کشور وجود ندارد.
چرا گندم، ذرت و سویا؟
گندم، ذرت و سویا در آمریکا سه محصول معمولی نیستند. این سه محصول ستون فقرات کشاورزی ایالات متحده محسوب میشوند. آمریکا سالانه حدود ۴۰۰ میلیون تن ذرت، ۱۲۰ میلیون تن سویا و حدود ۴۰ میلیون تن گندم تولید میکند.
ذرت و سویا بهویژه در ایالتهای میانی آمریکا تولید میشوند. همان مناطقی که هم از نظر اقتصادی برای کشاورزی آمریکا اهمیت دارند و هم بخش مهمی از پایگاه رأی جمهوریخواهان و دونالد ترامپ را تشکیل میدهند.
اما مساله فقط سیاست نیست. کشاورزان آمریکایی در سالهای اخیر با کاهش درآمد واقعی، افزایش هزینهها و رقابت شدید در بازارهای جهانی روبهرو بودهاند.
چرا کشاورزان آمریکایی به بازارهای جدید نیاز دارند؟
وقتی ترامپ میگوید کشاورزان آمریکایی از این طرح خوشحال هستند، این فقط یک جمله تبلیغاتی نیست. بخش کشاورزی آمریکا در سالهای اخیر با چند چالش همزمان روبهرو بوده است.
بر اساس پیشبینی وزارت کشاورزی آمریکا (USDA)، درآمد خالص بخش کشاورزی آمریکا در سال ۲۰۲۶ حدود ۱۵۳ میلیارد دلار خواهد بود. این رقم در ظاهر بالا به نظر میرسد، اما پس از در نظر گرفتن تورم، درآمد واقعی کشاورزان نسبت به سال قبل حدود ۲ تا ۳ درصد کاهش پیدا میکند.
در همین حال، وزارت کشاورزی آمریکا پیشبینی کرده پرداختهای مستقیم دولت به کشاورزان در سال ۲۰۲۶ به حدود ۴۴ میلیارد دلار برسد. رقمی که نزدیک به ۲۹ درصد درآمد خالص کل بخش کشاورزی آمریکاست. به عبارت دیگر، تقریبا یکسوم درآمد کشاورزی آمریکا امسال از محل کمکهای دولتی تامین میشود.
دولت ترامپ نیز در سال ۲۰۲۵ یک بسته حمایتی حدود ۱۲ میلیارد دلاری برای کشاورزان تصویب کرد که بخش مهمی از آن به تولیدکنندگان گندم، ذرت و سویا اختصاص داشت.
در کنار این موضوع، کشاورزان آمریکایی با رقابت فزاینده برزیل و آرژانتین روبهرو هستند. برزیل در سالهای اخیر از آمریکا پیشی گرفته و اکنون بزرگترین صادرکننده سویای جهان محسوب میشود.
بازار چین نیز که زمانی مهمترین مقصد صادرات سویای آمریکا بود، دیگر مانند گذشته قابل اتکا نیست. تنشهای تجاری میان واشینگتن و پکن باعث شده بخشی از خرید چین به سمت برزیل و سایر تامینکنندگان سوق پیدا کند. برای همین، هر بازار صادراتی تازه میتواند برای کشاورزان آمریکایی اهمیت داشته باشد.
در چنین شرایطی، اگر حتی یک میلیارد دلار از داراییهای ایران صرف خرید محصولات کشاورزی آمریکا شود، این رقم معادل حدود ۰.۷ درصد درآمد سالانه کل بخش کشاورزی آمریکاست. ممکن است این عدد در مقیاس اقتصاد آمریکا بزرگ نباشد، اما برای بازار برخی محصولات خاص مانند گندم، ذرت و سویا، یک سفارش چند میلیارد دلاری میتواند اهمیت قابل توجهی داشته باشد.
ایران به این محصولات نیاز دارد؟
پاسخ کوتاه، بله است. اما نه به یک شکل. گندم مستقیما با نان و آرد مردم ارتباط دارد. اما ذرت و سویا بیشتر وارد زنجیره تولید غذا میشوند. ذرت عمدتا برای خوراک دام و مرغداری استفاده میشود و روی قیمت مرغ، تخممرغ، گوشت و لبنیات اثر میگذارد. سویا هم در خوراک دام و تولید روغن نباتی نقش مهمی دارد.
ایران سالانه میلیونها تن از این محصولات را وارد میکند و بهویژه در مورد ذرت و نهادههای دامی وابستگی قابلتوجهی به واردات دارد. به همین دلیل اگر بخشی از داراییهای بلوکهشده صرف خرید این کالاها شود، میتواند بر امنیت غذایی کشور تاثیر بگذارد.
با یک میلیارد دلار چه میشود خرید؟
برای درک ابعاد ماجرا، بد نیست نگاهی به اعداد بیندازیم. اگر فقط یک میلیارد دلار از داراییهای بلوکهشده ایران صرف خرید محصولات کشاورزی شود، با قیمتهای فعلی جهانی میتوان حدود ۴ تا ۵ میلیون تن گندم خرید. همین رقم برای ذرت به حدود ۵ تا ۶ میلیون تن میرسد و برای سویا حدود ۲ میلیون تن.
این اعداد کوچک نیستند .برای مقایسه، برآوردهای سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، فائو، نشان میدهد ایران در سال زراعی ۲۰۲۶-۲۰۲۷ به حدود ۳ میلیون تن واردات گندم و حدود ۱۱ میلیون تن واردات ذرت نیاز خواهد داشت.
به بیان دیگر، یک میلیارد دلار میتواند بخش قابلتوجهی از نیاز وارداتی سالانه ایران در برخی از این اقلام را پوشش دهد. اگر رقم مورد بحث به شش میلیارد دلار برسد، ابعاد ماجرا بسیار بزرگتر میشود و روی کاغذ میتواند بخش عمدهای از واردات گندم، ذرت و سویای ایران را تامین کند.
اما این به معنای حل خودکار مشکلات معیشتی مردم نیست. مشکل اصلی بسیاری از خانوادههای ایرانی فقط کمبود کالا نیست؛ بلکه کاهش قدرت خرید است. حتی اگر گندم، ذرت و سویا وارد کشور شوند، تضمینی وجود ندارد که نتیجه آن کاهش محسوس قیمت مواد غذایی باشد. تورم، نرخ ارز، نحوه توزیع، رانت و سیاستهای غلط اقتصادی دولت همگی در نتیجه نهایی نقش دارند.
نفت در برابر غذا؟
در شبکههای اجتماعی، واکنشها به این طرح متفاوت بوده است. برخی کاربران آن را با برنامه «نفت در برابر غذا» در عراق دوران صدام حسین مقایسه کردهاند و معتقدند جمهوری اسلامی به نقطهای رسیده که حتی برای استفاده از داراییهای خود نیز تحت نظارت خارجی قرار گرفته است.
یکی از کاربران نوشته: «این ذلتی که به جمهوری اسلامی تحمیل میشود همان نفت در برابر غذاست. قبلا هم با حکومت صدام همین کار را کردند.»
اما همه نگاهها منفی نیست. گروهی دیگر استدلال میکنند اگر پول مستقیما در اختیار جمهوری اسلامی قرار نگیرد، احتمال استفاده از آن برای برنامههای موشکی، هستهای یا دستگاه سرکوب کاهش پیدا میکند.
یکی از کاربران نوشته:«اگر پول به دست جمهوری اسلامی برسد خرج پهپاد و موشک و غنیسازی میشود.»
غذای برای ایران یا رونق کشاورزی آمریکا؟
در ظاهر، طرحی که ونس و ترامپ از آن حرف میزنند درباره کمک غذایی به مردم ایران است اما انتخاب گندم، ذرت و سویا سوالهای دیگری را هم مطرح میکند. این سه محصول هم برای امنیت غذایی ایران مهماند و هم برای کشاورزان آمریکایی که با کاهش درآمد، رقابت برزیل و از دست رفتن بخشی از بازار چین روبهرو هستند.
به همین دلیل برخی منتقدان میگویند این طرح بیش از آنکه آزادسازی داراییهای ایران باشد، تبدیل داراییهای ایران به سفارش خرید برای کشاورزان آمریکایی است.
در مقابل، حامیان طرح استدلال میکنند که اگر این پول مستقیما در اختیار جمهوری اسلامی قرار نگیرد، احتمال استفاده از آن برای برنامههای نظامی، هستهای یا دستگاه سرکوب کاهش پیدا میکند.
فعلا مشخص نیست روایت تهران به واقعیت نزدیکتر است یا روایت واشینگتن. اما یک نکته روشن است: اختلاف اصلی دیگر فقط بر سر آزاد شدن پول ایران نیست. اختلاف بر سر این است که چه کسی درباره نحوه خرج شدن آن تصمیم میگیرد.
وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد سفارت این کشور در کویت فعالیتهای خود را که در پی حملات پهپادی جمهوری اسلامی به نمایندگیهای آمریکا در کویت و عربستان سعودی در ماه اسفند متوقف شده بود، از سر گرفته است.
بهگفته یک سخنگوی این وزارتخانه، خدمات اضطراری به شهروندان آمریکایی بلافاصله از سر گرفته میشود و سایر خدمات نیز بهتدریج برقرار خواهند شد.
تعطیلی سفارت پس از آن صورت گرفت که جمهوری اسلامی در واکنش به حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به خاک خود، نمایندگیهای دیپلماتیک آمریکا در کویت و عربستان سعودی را هدف حملات پهپادی قرار داد.
به گزارش رویترز بازگشایی سفارت همزمان با سفر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، به کشورهای حوزه خلیج فارس انجام شد. روبیو که نخستین ماموریت دیپلماتیک سطح بالای خود پس از تفاهم اخیر تهران و واشینگتن را آغاز کرده، تلاش دارد نگرانی متحدان عرب آمریکا را درباره مفاد توافق با ایران کاهش دهد.
وزیر امور خارجه آمریکا چهارشنبه در ابوظبی با شیخ محمد بن زاید آل نهیان، رییس امارات متحده عربی، و شماری از مقامهای ارشد این کشور، از جمله شیخ طحنون بن زاید، مشاور امنیت ملی، و شیخ عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه، دیدار کرد.
بر اساس اعلام وزارت امور خارجه آمریکا، دو طرف درباره یادداشت تفاهم امضاشده میان حکومت ایران و آمریکا، تضمین عبور امن کشتیها از تنگه هرمز، اهمیت حفظ صلح و ثبات منطقه و همچنین روابط دوجانبه در حوزههای دفاعی و تجاری گفتوگو کردند.
روبیو در این دیدار از حمایت امارات در جریان جنگ تقدیر کرد، مقاومت این کشور در برابر حملات جمهوری اسلامی را ستود و بار دیگر بر تعهد واشینگتن به امنیت امارات تاکید کرد.
رویترز گزارش داد که بسیاری از متحدان منطقهای آمریکا معتقدند این تفاهمنامه در برابر جمهوری اسلامی بیش از حد نرمش نشان داده است.
این تفاهمنامه که هفته گذشته امضا شد، نخستین توافق میان روسای دولت ایران و آمریکا از زمان انقلاب ۱۳۵۷ به شمار میرود و شامل ایجاد یک صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری برای بازسازی ایران و تعلیق بخشی از تحریمها است.
روبیو در پاسخ به پرسشی درباره نگرانی متحدان آمریکا گفت این موضوع «قطعاً» در دیدارهای او مطرح خواهد شد.
او افزود گفتوگوها تنها به مفاد یادداشت تفاهم محدود نیست و سایر مسائل منطقهای نیز مورد بحث قرار میگیرد.
وزیر امور خارجه آمریکا در ادامه سفر خود به کویت و بحرین نیز خواهد رفت. هر سه کشور میزبان پایگاههای راهبردی آمریکا هستند و در جریان جنگ اخیر هدف حملات موشکی حکومت ایران قرار گرفتند که به کشته شدن شماری از غیرنظامیان انجامید.
به گزارش رویترز، امارات متحده عربی از جمله کشورهایی است که بیشترین فشار اقتصادی ناشی از جنگ را متحمل شده است. بخشی از نیروهای متخصص خارجی که ستون اصلی اقتصاد غیرنفتی این کشور را تشکیل میدهند، در جریان درگیریها این مرکز مالی منطقهای را ترک کردند.
در تحولی دیگر، یک دیپلمات آگاه به رویترز گفت شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، چهارشنبه برای گفتوگو با مقامهای عمانی درباره آغاز مذاکرات منطقهای پیرامون تنگه هرمز به مسقط سفر کرده است. به گفته این منبع، این مذاکرات با مشارکت ایران، عراق و کشورهای عربی خلیج فارس انجام خواهد شد و از روند مذاکرات صلح جمهوری اسلامی و آمریکا جدا است.
تنگه هرمز که مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان است، از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران در ۹ اسفند با اختلالهای گسترده روبهرو شده و بازارهای جهانی انرژی را تحت تاثیر قرار داده است.
رویترز همچنین به نقل از یک دیپلمات گزارش داد که برنامههایی برای برگزاری گفتوگوهای آشتی منطقهای در ریاض میان حکومت ایران، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس و احتمالاً برخی دیگر از کشورهای منطقه در دست بررسی است.
در همین حال، اظهارات روبیو در این سفر بهدقت زیر نظر قرار دارد، زیرا او که پیشتر از منتقدان سرسخت جمهوری اسلامی به شمار میرفت، اکنون باید از توافقی دفاع کند که بسیاری از جمهوریخواهان کنگره آمریکا آن را نوعی عقبنشینی در برابر تهران میدانند. روبیو و جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، هر دو از چهرههایی هستند که در محافل جمهوریخواه از گزینههای احتمالی جانشینی دونالد ترامپ محسوب میشوند.
یکی از مهمترین موضوعات مورد بحث در مذاکرات ۶۰ روزه پیش رو، سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده ایران است؛ از جمله اورانیومی که تا سطح ۶۰ درصد غنیسازی شده و تنها یک گام فنی با سطح مورد نیاز برای تولید سلاح هستهای فاصله دارد. تهران تاکید میکند که برنامه هستهایاش صرفاً اهداف صلحآمیز دارد.
متحدان عرب آمریکا همچنین نگراناند که جمهوری اسلامی از صندوق پیشنهادی ۳۰۰ میلیارد دلاری بازسازی برای احیای توان نظامی خود استفاده کند. افزون بر این، یادداشت تفاهم اخیر هیچ اشارهای به برنامه موشکهای بالستیک ایران نکرده است؛ موضوعی که برای کشورهای عربی خلیج فارس، که در جریان جنگ هدف موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتند، از اهمیت ویژهای برخوردار است.
