ایراناینترنشنال
آذربایجان شرقی از مهمترین کانونهای اعتراض و اعتصاب در جریان انقلاب ملی دیماه ۱۴۰۴ در شمالغرب ایران بود. ایراناینترنشنال در برنامه جدید «جغرافیای انقلاب ملی» به صورت هفتگی به بررسی روایات و ویدیوهای استانهای ایران در جریان اعتراضات دی ۱۴۰۴ میپردازد.
در نخستین قسمت، این برنامه روز جمعه ۲۲ خرداد به بررسی انقلاب ملی در آذربایجان شرقی پرداخت.
برای مشاهده این برنامه به این لینک مراجعه کنید.
ایران اینترنشنال از میان هزاران پیام رسیده از شهروندان، ۱۲۲ ویدیو و رخداد ثبتشده از این استان را راستیآزمایی کرد. در این میان، ۱۰۲ مورد از ویدیوها در تبریز، ۱۸ مورد در مراغه و ۲ مورد در مرند ثبت شده است.
این آمار نشان میدهد که تبریز موتور و محور اصلی اعتراضات دیماه در استان بوده است. این شهر حدود ۴۵ درصد جمعیت استان را در خود جای داده و وزن اعتراضی آن تقریباً دو برابر سهم جمعیتیاش بوده است.
جغرافیا و شکلگیری اعتراضات
انقلاب ملی در آذربایجان شرقی از روزهای پیش از ۱۸ دی، زمان فراخوان شاهزاده رضا پهلوی، علائم ابتدایی شکلگیری خود را نشان داد، اما اوج تجمعات در روزهای ۱۸ و ۱۹ دی رخ داد.
آبرسان، چهارراه شهناز، نصفراه، ولیعصر، مارالان و میدان ساعت از مهمترین نقاط تجمع معترضان در تبریز بودند. همزمان اعتراضات به شهرهایی مانند مراغه و مرند نیز گسترش یافت و ناآرامیها محدود به مرکز استان محدود نماند.
دانشگاه و صنعت؛ زمینه مهیای استان برای اعتراضات
تبریز در تاریخ مبارزات سیاسی و آزادیخواهی یکی از مراکز اصلی تحولات ایران بوده است؛ از انقلاب مشروطه تا اعتراضات سراسری سالهای ۱۳۹۶ و ۱۴۰۱. حضور این شهر در موجهای اعتراضی پیشین نشان میدهد که اعتراضات ۱۴۰۴ بر بستری از حافظه سیاسی و تجربههای اعتراضی پیشین شکل گرفت.
از سوی دیگر، آذربایجان شرقی یکی از مهمترین قطبهای صنعتی، دانشگاهی و تجاری کشور محسوب میشود. تمرکز صنایع، دانشگاهها و شبکههای صنفی در تبریز توانست در بسیج سریعتر معترضان و گسترش اعتراضات موثر باشد.
شاخصهای فرهنگی و اجتماعی و مطالعات صورتگرفته از سوی محققان در داخل کشور نیز از وجود گرایشهای نوگرایانه و تغییرات ارزشی در بخشی از جامعه استان حکایت دارد که میتواند در توضیح زمینههای نارضایتی موثر باشد.
تبریز بر اساس دادههای پیمایش ملی ارزشها و نگرشها، در میان مراکز استانهای ایران از نظر گرایشهای سکولار در رتبه ۱۱ و از نظر نوگرایی در رتبه ۱۵ قرار دارد؛ موضوعی که میتواند در کنار عوامل سیاسی و اقتصادی، بخشی از زمینه اجتماعی پذیرش گفتمانهای اعتراضی در این شهر را توضیح دهد.
شعارها؛ اتحاد و حمایت از شاهزاده پهلوی
ویدیوهای رسیده به ایران اینترنشنال نشان میدهد شهروندان آذربایجان شرقی در اعتراضات خود دستکم ۵۴ مدل متمایز شعار اعتراضی را فریاد زدند. این شعارها اغلب به زبان فارسی و در مواردی هم به زبان ترکی آذربایجانی بوده است.
معترضان، در کنار حفظ هویت محلی، تلاش داشتهاند پیام خود را در چارچوبی ملی و سراسری و همچنین اتحاد اقوام مطرح کردند.
بررسی محتوای شعارها نشان میدهد که اعتراضات آذربایجان شرقی صرفاً بر مطالبات اقتصادی یا معیشتی متمرکز نبوده و بیش از هر چیز ماهیتی سیاسی داشته است. مهمترین مضامین مطرحشده شامل مخالفت با جمهوری اسلامی، درخواست تغییرات بنیادین سیاسی، حمایت از آلترناتیوهای سیاسی و تأکید بر همبستگی ملی بوده است.
در میان ویدیوهای راستیآزماییشده ، «مرگ بر خامنهای»، «مرگ بر دیکتاتور»، «جاوید شاه»، «رضاشاه روحت شاد» و «ترک و فارس یکی شه، مملکت آزاد بشه» از جمله شعارها بودند.
در کنار این موارد، شعارهایی مانند «ترک فارس بیراولسون، مملکت آزاد اولسون» و «آذربایجان جانباز، پهلویدن آیریلماز» نیز بازتاب یافت که نشان میدهد بخشی از معترضان تلاش داشتهاند هویت آذربایجانی را در پیوند با یک مطالبه سیاسی سراسری تعریف کنند.
در مجموع، الگوی شعارها نشان میدهد که گفتمان غالب در خیابانهای تبریز و دیگر شهرهای استان بر چهار محور استوار بوده است: نفی جمهوری اسلامی، حمایت از بدیل سیاسی، تأکید بر آزادی و دموکراسی، و تقویت همبستگی میان گروههای مختلف قومی و زبانی. این الگو با یافتههای افکارسنجیهای ملی نیز همخوانی دارد.
الگوی سرکوب؛ از شلیک تا جلوگیری از درمان
گزارشهای مردمی از استقرار نیروهای امنیتی در تبریز پیش از اوج اعتراضات خبر میدهند. حضور گسترده نیروها در محدوده بازار، میدان نماز و چهارراه شهناز از روزهای قبل گزارش شده بود.
با گسترش تجمعات در ۱۸ و ۱۹ دی، بازداشتهای گسترده و تشدید حضور نیروهای امنیتی نیز گزارش شد. برخی روایتها از درگیریهای شدید در مناطق آبرسان و ولیعصر و همچنین ادامه فضای امنیتی در روزهای پس از اعتراضات حکایت دارند.
شواهد و روایتهای ثبتشده نشان میدهد که برخورد نیروهای امنیتی در آذربایجان شرقی تنها به مقابله مستقیم با تجمعات محدود نبود، بلکه از ترکیبی از اقدامات پیشگیرانه، حضور میدانی گسترده و بازداشتهای پس از اعتراضات تشکیل میشد.
در روزهای منتهی به ۱۸ و ۱۹ دی، حضور نیروهای انتظامی، یگان ویژه و نیروهای لباسشخصی در نقاط اصلی تبریز از جمله آبرسان، چهارراه شهناز، میدان نماز، ولیعصر و محدوده بازار افزایش یافت. هدف این استقرارها کنترل مسیرهای تجمع و جلوگیری از پیوستن گروههای مختلف معترضان به یکدیگر بود.
با آغاز تجمعات، گزارشهایی از تعقیب معترضان در خیابانهای فرعی، بازداشت در محل تجمع و انتقال بازداشتشدگان به مراکز امنیتی منتشر شد. ماموران به سمت بسیاری از معترضان به صورت مستقیم شلیک کردند.
در برخی مناطق، نیروهای امنیتی تلاش کردند با ایجاد فضای رعب، استقرار خودروهای ویژه و حضور گسترده نیروها، از تداوم تجمعات جلوگیری کنند.
همزمان، گزارشهایی از بازداشتهای پس از اعتراضات نیز منتشر شد؛ برخی افراد پس از پایان تجمعات و از طریق شناسایی در تصاویر و ویدیوها یا مراجعه به محل سکونت و کسبوکارشان بازداشت شدند.
بررسی روایتهای ثبتشده نشان میدهد که شدت سرکوب در تبریز بهمراتب بیشتر از شهرهای دیگر استان بوده است. تمرکز اصلی نیروهای امنیتی بر مناطق مرکزی شهر، مسیرهای منتهی به بازار و میدانهای اصلی قرار داشت؛ مناطقی که از نظر نمادین و اجتماعی ظرفیت بیشتری برای گسترش اعتراضات دارند.
بیمارستانها و انبار اجساد
یکی از روایتهای قابل توجه در جریان اعتراضات استان، انتقال پیکر برخی جانباختگان و مجروحان به مراکز درمانی و سردخانههای بیمارستانی بود. گزارشهای مردمی از افزایش تدابیر امنیتی در برخی مراکز درمانی و محدودیت دسترسی خانوادهها به اطلاعات مربوط به مجروحان و جانباختگان حکایت دارد.
همچنین در برخی روایتها به نگهداری اجساد در سردخانه بیمارستانها و تأخیر در تحویل پیکرها به خانوادهها اشاره شده است.
تبریز؛ از مهمترین کانونهای انقلاب
دادههای موجود نشان میدهد آذربایجان شرقی، با محوریت تبریز، یکی از مهمترین کانونهای اعتراضات دیماه ۱۴۰۴ بوده است.
ترکیب جایگاه تاریخی تبریز در تحولات سیاسی ایران، موقعیت صنعتی و دانشگاهی این شهر و سابقه حضور در اعتراضات سالهای ۱۳۹۶ و ۱۴۰۱، میتواند بخشی از دلایل نقش پررنگ استان در این موج اعتراضی را توضیح دهد.
