همزمان با انتشار متن تفاهمنامه میان آمریکا و ایران، انتقادها از دولت دونالد ترامپ در میان جمهوریخواهان شدت گرفته است. شماری از سناتورهای این حزب و چهرههای سرشناس محافظهکار، این تفاهمنامه را امتیازدهی به جمهوری اسلامی و عقبنشینی از دستاوردهای نظامی آمریکا توصیف کردهاند.
خبرگزاری رویترز گزارش داد که «توافق موقت» دولت ترامپ برای پایان دادن به جنگ با ایران، با واکنش کمسابقه شماری از همحزبیهای جمهوریخواه او روبهرو شده است؛ مخالفتهایی که پس از انتشار متن یادداشت تفاهم امضاشده میان تهران و واشینگتن در کنگره آمریکا شدت گرفت.
کاخ سفید پنجشنبه متن یادداشت تفاهم آمریکا و حکومت ایران را برای اعضای کنگره ارسال کرد. نسخهای از این سند که رویترز مشاهده کرده، با متنی که یک مقام آمریکایی چهارشنبه برای خبرنگاران قرائت کرده بود، مطابقت دارد. با این حال، قانونگذاران هر دو حزب اعلام کردهاند که همچنان خواهان دریافت توضیحات بیشتری درباره مفاد تفاهمنامه و برنامههای دولت هستند.
به گفته دستیاران کنگره، تا عصر پنجشنبه ۲۸ خرداد هنوز هیچ جلسه توجیهی برای نمایندگان برگزار نشده و زمانی نیز برای چنین نشستی اعلام نشده است.
انتقادها عمدتاً بر گزارشهایی متمرکز است که بر اساس آنها دولت ترامپ با آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران، ایجاد صندوق سرمایهگذاری خصوصی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای جذب سرمایه در ایران و کاهش تحریمها موافقت کرده است.
بیل کسیدی، سناتور جمهوریخواه از ایالت لوئیزیانا، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که «تفاهمنامه» نه تنها برنامه هستهای ایران را مهار نکرده، بلکه به تهران آموخته است که تهدید به بستن تنگه هرمز میتواند ابزار مؤثری برای کسب امتیاز باشد.
او با اشاره به اینکه پیش از جنگ تنگه هرمز باز بود و حکومت ایران تحت شدیدترین تحریمها قرار داشت، افزود: «اکنون ۱۳ آمریکایی کشته شدهاند، خانوادههای آمریکایی میلیاردها دلار هزینه بیشتر برای سوخت پرداخت کردهاند، تحریمها قرار است لغو شوند و حملات نظامی نیز متوقف شده است. این بدترین اشتباه سیاست خارجی در چند دهه اخیر است.»
راجر ویکر، رییس جمهوریخواه کمیته نیروهای مسلح سنا، نیز هشدار داد که این یادداشت تفاهم دستاوردهای نظامی آمریکا را در میز مذاکره از بین میبرد. او همچنین مخالفت خود را با هرگونه لغو تحریمها یا آزادسازی داراییهای ایران «تنها در ازای موافقت تهران برای ۶۰ روز دیگر مذاکره» اعلام کرد و گفت وادار کردن اسرائیل به توقف اقدامات علیه حزبالله در لبنان نیز تصمیمی اشتباه خواهد بود.
ترامپ در واکنش به این انتقادها، مخالفان خود را در شبکه اجتماعیاش «احمق» خواند و نوشت کسانی که معتقدند او در برابر [حکومت] ایران به اندازه کافی سختگیر نبوده، «یا حسود هستند، یا افراد بدیاند، یا احمق.» او در عین حال به ثبت رکورد جدید شاخصهای بورس آمریکا و کاهش قیمت نفت به عنوان نشانه موفقیت سیاست خود اشاره کرد.
رویترز مینویسد این تفاهمنامه از یک سو میتواند برای ترامپ یک موفقیت سیاسی تلقی شود، زیرا راهی برای خروج از جنگی فراهم کرده که باعث افزایش قیمت انرژی و فشار بر منابع نظامی آمریکا شده است. همچنین اگر مذاکرات دو ماه آینده به توافق نهایی منجر شود، دولت آمریکا ممکن است دستاوردهای بیشتری کسب کند.
اما منتقدان معتقدند تفاهمنامه، امتیازهای اقتصادی و سیاسی قابلتوجهی در اختیار حکومت ایران قرار میدهد، در حالی که آمریکا تنها به دو هدفی دست یافته که پیش از آغاز جنگ نیز وجود داشت؛ باز ماندن تنگه هرمز و تعهد [حکومت] ایران به عدم تولید سلاح هستهای.
اختلاف نظر تنها به سناتورها محدود نمانده و برخی از شناختهشدهترین چهرههای رسانهای محافظهکار نیز از این توافق انتقاد کردهاند.
بن شاپیرو، تحلیلگر محافظهکار که پیشتر از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران حمایت کرده بود، یادداشت تفاهم را «فاجعه» توصیف کرد و مسئولیت آن را متوجه جیدی ونس، معاون رییسجمهوری، دانست. او در گفتوگو با فاکسنیوز گفت متن تفاهمنامه نشان میدهد که دولت به هیچیک از اهداف اعلامشده خود دست نیافته است.
مارک لوین، دیگر چهره بانفوذ جریان محافظهکار و از حامیان دیرینه ترامپ، نیز از تصمیم دولت برای بیرون گذاشتن برنامه موشکهای بالستیک ایران از مذاکرات انتقاد کرد. او همچنین راجر مارشال، سناتور جمهوریخواه ایالت کانزاس، را به دلیل حمایت از حفظ موشکهای بالستیک ایران برای اهداف دفاعی به شدت مورد حمله قرار داد و این موضع را «کاملاً غیرمسئولانه» خواند.
با این حال، همه جمهوریخواهان مخالف توافق نیستند. راجر مارشال در گفتوگو با رادیو کیسیاماو (KCMO) از تصمیم ترامپ برای انتخاب «مسیر صلح پایدار، نه یک جنگ بیپایان دیگر» دفاع کرد و گفت بر نحوه هزینهکرد منابع مالی در اختیار [حکومت] ایران نظارت خواهد شد و این پول نیز از مالیاتدهندگان آمریکایی تامین نمیشود.
رویترز در پایان گزارش خود یادآور شده است که بر اساس «قانون بازبینی توافق هستهای ایران» (INARA) مصوب سال ۲۰۱۵، هر توافقی که به برنامه هستهای ایران و کاهش تحریمها مربوط باشد باید برای بررسی به کنگره ارائه شود. هرچند دولت ترامپ تاکنون موضع روشنی درباره اجرای این روند نگرفته، اما شماری از قانونگذاران، از جمله لیندسی گراهام، سناتور جمهوریخواه و از متحدان نزدیک دولت، تاکید کردهاند که توافق باید برای بررسی به کنگره ارسال شود.
دفتر کنترل داراییهای خارجی وزارت خزانهداری آمریکا (اوفک) اعلام کرد این اقدام با هدف افزایش فشار بر شبکه مالی جهانی حزبالله و محدود کردن منابع درآمدی این گروه انجام شده است.
بر اساس بیانیه اوفک، افراد و نهادهای هدف در لبنان، سوریه، عراق و عمان فعالیت داشتهاند و در جمعآوری منابع مالی، اجرای قراردادها و اداره شرکتهای پوششی برای تامین درآمد حزبالله نقش ایفا کردهاند. این اقدام همچنین دامنه تحریمهایی را که آمریکا در ۲۰ مارس ۲۰۲۶ علیه «علاء حمیه» و شبکه تجاری وابسته به او اعمال کرده بود، گسترش میدهد.
اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، در بیانیهای اعلام کرد: «حزبالله باید خلع سلاح شود تا لبنان بتواند به آیندهای امن و شکوفا دست یابد.» او افزود وزارت خزانهداری به هدف قرار دادن شبکههای مالی حزبالله ادامه خواهد داد و کسانی را که به گفته او به تضعیف دولت لبنان و تهدید چشمانداز صلح پایدار کمک میکنند، پاسخگو خواهد دانست.
وزارت خزانهداری آمریکا در این دور از تحریمها، «سلیمان فرنجیه»، رهبر جریان «المرده» لبنان، و «محمود قماطی»، معاون شورای سیاسی حزبالله، را نیز در فهرست تحریمها قرار داده است. این وزارتخانه اعلام کرد فرنجیه از حمایت مالی حزبالله در راستای اهداف سیاسی خود بهره برده و در مقابل از تلاشهای این گروه در انتخابات پارلمانی لبنان حمایت کرده است. همچنین در بیانیه آمده است که قماطی در هماهنگی انتقال پول نقد از ایران برای حزبالله نقش داشته و از منافع این گروه در لبنان حمایت کرده است.
بخش دیگری از تحریمها به شبکه اقتصادی مرتبط با حمیه اختصاص دارد؛ فردی که پیشتر نیز از سوی آمریکا تحریم شده بود. طبق اعلام اوفک، حمیه و شرکای تجاری او از طریق مجموعهای از شرکتها در لبنان، سوریه، عراق و عمان پروژههایی را مدیریت کردهاند که بخشی از درآمد آنها به شبکه مالی حزبالله منتقل شده است.
در بیانیه خزانهداری آمریکا نام چند شرکت از جمله «گلوب تکنولوژی پرووایدرز»، «العهد للتجاره والاستثمار»، «گلوب اینترنشنال»، «الشفا» و «تایک» به عنوان نهادهای تحت تحریم ذکر شده است. واشینگتن اعلام کرد این شرکتها یا تحت مالکیت افراد تحریمشده قرار دارند یا در انتقال منابع مالی و اجرای پروژههای اقتصادی مرتبط با حزبالله مشارکت داشتهاند.
بر اساس جزییات منتشرشده، بخشی از این فعالیتها به همکاری با حکومت بشار اسد در سوریه بازمیگردد. اوفک اعلام کرد برخی پروژههای تجاری و فنی میان شرکتهای وابسته به حزبالله و نهادهای نزدیک به حکومت پیشین سوریه میلیونها دلار درآمد ایجاد کرده و سود حاصل از آن میان شرکتهای مرتبط با حزبالله تقسیم شده است.
وزارت خزانهداری آمریکا همچنین اعلام کرد شبکه مورد تحریم از شرکتهای پوششی و حسابهای بانکی در کشورهای مختلف برای جابهجایی پول و تامین مالی فعالیتهای حزبالله استفاده کرده است.طبق اعلام اوفک، برخی تراکنشها از طریق شرکتهای ثبتشده در عمان و اروپا انجام شده و برای اجرای پروژههای اقتصادی مرتبط با این گروه به کار رفتهاند.
مطابق مقررات تحریمهای آمریکا، تمامی داراییها و منافع مالی افراد و نهادهای تحریمشده که در ایالات متحده قرار داشته باشند یا در اختیار اشخاص آمریکایی باشند، مسدود خواهند شد. همچنین هر نهادی که دستکم ۵۰ درصد آن به طور مستقیم یا غیرمستقیم در مالکیت افراد تحریمشده باشد نیز مشمول محدودیتها خواهد شد.
وزارت خزانهداری آمریکا هشدار داده است موسسات مالی خارجی که آگاهانه با افراد و شرکتهای تحریمشده همکاری کنند، ممکن است در معرض تحریمهای ثانویه قرار گیرند. این محدودیتها میتواند شامل محرومیت از دسترسی به نظام مالی آمریکا یا اعمال شرایط سختگیرانه برای همکاری با بانکهای آمریکایی باشد.
اعلام این تحریمها در حالی صورت میگیرد که آمریکا در ماههای اخیر چندین بسته تحریمی علیه شبکههای مالی و سیاسی مرتبط با حزبالله اعمال کرده است. واشینگتن حزبالله را از سال ۱۹۹۷ در فهرست سازمانهای تروریستی خارجی قرار داده و از سال ۲۰۰۱ نیز این گروه را در چارچوب مقررات مبارزه با تروریسم هدف تحریمهای گسترده قرار داده است.
این تازهترین اقدام آمریکا علیه شبکههای مالی حزبالله در شرایطی انجام میشود که بحث درباره آینده این گروه، نقش آن در ساختار سیاسی لبنان و روند خلع سلاح آن همچنان یکی از مهمترین موضوعات مورد مناقشه در لبنان و منطقه به شمار میرود.
ونس که رهبری تیم مذاکرهکننده آمریکا را در این دور از مذاکرات بر عهده خواهد داشت، پنجشنبه ۲۸ خرداد در نشست خبری کاخ سفید اعلام کرد که دوره ۶۰ روزه مذاکرات برای رسیدن به توافق نهایی درباره آینده برنامه هستهای جمهوری اسلامی آغاز شده و گفت مذاکرات در سوئیس همچنان پابرجاست، هرچند زمان دقیق آن هنوز مشخص نیست.
ونس در پاسخ به شائبهها درباره اینکه بخشی از تعهدات جمهوری اسلامی درباره برنامه هستهای مکتوب نشده و صرفا شفاهی مورد توافق قرار گرفته است، از عبارت «توافقهای آقایان» استفاده کرد. این اصطلاح در زبان انگلیسی به توافقهایی گفته میشود که الزام حقوقی صریح و متن مکتوب رسمی ندارند، اما از طرفها انتظار میرود که بر اساس اعتماد، تعهد سیاسی یا نوعی درک مشترک به آن پایبند بماند.
او گفت: «بخشی از این گفتوگوها مکتوب شده است است، اما در نهایت، چه مکتوب باشند و چه شفاهی، ما این توافق را به همین دلیل اینگونه تنظیم کردهایم: چون به حرف و وعده اعتماد نمیکنیم. ما به عمل اعتماد میکنیم و به رفتار.»
معاون رییسجمهوری آمریکا بلافاصله افزود «کلمات اهمیتی ندارند» و ادامه داد: «هدف این است که پایبندی ایران به وعده خود برای توقف غنیسازی اورانیوم و تعهدش به نابود کردن اورانیوم با غنای بالا راستیآزمایی شود.»
دیدار جمعه برقرار است
ونس گفت مذاکرات مربوط به جمهوری اسلامی در سوئیس همچنان در برنامه است، اما زمان دقیق آن روشن نیست. او گفت قصد دارد مذاکرات با ایران را هدایت کند، با این حال مراسمی که برای روز جمعه برنامهریزی شده بود، در هالهای از ابهام قرار دارد.
معاون رییسجمهوری آمریکا گفت: «برنامه ما این است که به سوئیس برویم، اما دقیقا نمیدانم چه زمانی.»
او افزود زمانبندی این سفر تا حدی به این بستگی دارد که نمایندگان جمهوری اسلامی چه زمانی بتوانند خود را به سوئیس برسانند.
در ابتدا انتظار میرفت ونس روز جمعه این توافق را در مراسمی رسمی امضا کند، اما ترامپ به جای او، شامگاه چهارشنبه توافق را امضا کرد. مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی نیز در طرف مقابل این یادداشت تفاهم را امضا کرد.
ونس گفت انتظار میرود مذاکراتی که با این توافق آغاز شده است، از همین آخر هفته شروع شود.
مساله حزبالله و اسرائیل
یکی از موضوعات محل مناقشه در میان موافقان و مخالفان این یادداشت تفاهم، رویکرد آن نسبت به مساله حزبالله در لبنان و درگیریها میان این گروه مسلح تحت حمایت جمهوری اسلامی با اسرائیل است. ماده نخست این یادداشت تفاهم سه بار به نام لبنان اشاره میکند. در این بند بر تعهد آمریکا و متحدان او به پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در تمامی جبههها از جمله لبنان و تضمین تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان اشاره شده و تاکید میکند که توافق نهایی نیز باید شامل پایان دائمی جنگ در لبنان باشد.
ونس در بخشی از صحبتهایش به این موضوع پرداخت و گفت توافق با جمهوری اسلامی مستلزم آن است که تهران حزبالله را مهار کند و مانع حمله این گروه به اسرائیل شود. او تاکید کرد که این حملات سبب میشود پاسخ نظامی اسرائیل موجه باشد.
ونس با اشاره به اینکه وضعیت در لبنان «پیشرفت چشمگیری» داشته و «تیراندازیها کمتر شده است»، تاکید کرد: «هرچند در شرایط آتشبس نیز هر از گاهی شاهد این تنشهای کوچک خواهید بود، اما اسرائیلیها در لبنان از کنترل خارج نخواهند شد.»
این اظهارات در حالی مطرح شد که تبادل آتش میان حزبالله و اسرائیل با وجود امضای یادداشت تفاهم همچنان در ۲۴ ساعت گذشته جریان داشته است. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، نیز وعده داده است نیروهای اسرائیلی «تا هر زمان که نیازهای امنیتی اسرائیل ایجاب کند» در جنوب لبنان باقی خواهند ماند.
موضوع موشکهای بالستیک
ونس همچنین تلاش کرد اظهارات روز چهارشنبه ترامپ درباره عادیسازی برخورداری جمهوری اسلامی از موشکهای بالستیک را توضیح دهد. ترامپ در کنفرانس رسانهای روز چهارشنبه که در فرانسه برگزار شد، گفت داشتن موشکهای بالستیک برای جمهوری اسلامی «قابل قبول» است. این سخن واکنشبرانگیز بود، زیرا همین موشکها در ابتدا یکی از دلایل آغاز درگیری در نهم اسفند عنوان شده بودند.
ونس در نشست خبری کاخ سفید گفت آمریکا «شمار قابل توجهی از موشکهای بالستیک آنها» و همچنین «سکوهای پرتاب موشکهای بالستیک» ایران را نابود کرده است.
او افزود: «آنها نمیتوانند آن نوع موشکهایی را بسازند که بتواند به طور گسترده کل جهان را تهدید کند، و این همان چیزی است که رییسجمهوری ایالات متحده دیروز گفت. ببینید، موضوع بسیار ساده است. شما نمیتوانید به یک کشور، چه اسرائیل باشد چه ایران، بگویید اجازه ندارد هیچگونه دفاعی از خود داشته باشد.»
گشایش تنگه هرمز
معاون رییسجمهوری آمریکا در ادامه گفت آمریکا در چارچوب این توافق، محاصره دریایی بندرهای جنوب ایران را رفع کرده و به بیش از ۱۲ کشتی اجازه داده است به بندرهای ایران بروند.
ونس گفت اکنون نفت بیشتری از تنگه هرمز عبور میکند و چهارشنبهشب بیش از ۱۲.۵ میلیون بشکه نفت از این مسیر کشتیرانی عبور کرده است. به گفته او، این رقم از زمان آغاز درگیری در اواخر فوریه تاکنون بیسابقه بوده است.
صندوق ۳۰۰ میلیارد دلاری
او همچنین گفت هرگونه سرمایهگذاری در ایران که مجموع آن ممکن است به ۳۰۰ میلیارد دلار برسد، میتواند شامل «سرمایه خصوصی» از کشورهای دیگر منطقه باشد و «مشروط به دگرگونی در رفتار ایران» است.
ونس گفت اگر امارات متحده عربی بخواهد در ایران «نیروگاه بسازد»، تحریمهای کنونی آمریکا چنین معاملهای را ممنوع میکند.
او افزود: «بنابراین چیزی که ما میگوییم این است که اگر شما درست رفتار کنید و اگر خود اماراتیها بخواهند نیروگاه بسازند، ما معافیتهای تحریمی لازم را فراهم میکنیم تا چنین کاری ممکن شود. نکته مثبت این است که این کار در واقع نوعی ادغام و درهمتنیدگی ایجاد میکند و همین، اهرم فشار است.»
توبیخ لفظی منتقدان در اسرائیل
معاون رییسجمهوری آمریکا در بخش دیگری از نشست خبری، به مقامهای اسرائیلی که از ترامپ به دلیل توافق با جمهوری اسلامی انتقاد میکنند هشدار داد و در توبیخی کمسابقه علیه دولت یک متحد، گفت: «دونالد جی. ترامپ تنها رییس دولت در سراسر جهان است که در این مقطع زمانی با ملت اسرائیل همدلی دارد.»
او گفت بنیامین نتانیاهو، «به اعتبار خودش، وارد این مسیر نشده است»، اما اعضای کابینه او را مقصر دانست.
ونس افزود: «مشکل اسرائیل دونالد جی. ترامپ نیست و هر کسی در اسرائیل که فکر میکند بزرگترین مشکل این کشور رییسجمهوری ایالات متحده است، باید بیدار شود و واقعیت وضعیتی را که آن کشور در آن قرار دارد، درک کند.»
بهنوشته بلومبرگ، در سه ماهی که از آغاز جنگ منطقهای میگذرد، موضع اولیه و تند ابوظبی به تدریج جای خود را به رویکردی عملگرایانهتر داده که بر تعامل با همسایه بزرگترش، ایران، استوار است. بهگفته افرادی آگاه از موضوع که بهدلیل حساسیت مسائل نخواستند نامشان فاش شود، شیخ طحنون که همزمان مشاور امنیت ملی امارات نیز هست، نقشی کلیدی در این تغییر رویکرد ایفا کرده است.
این شاهزاده، که برادر شیخ محمد بن زاید حاکم ابوظبی است، به ایجاد کانالهای ارتباطی مستقیم با رهبران جمهوری اسلامی کمک کرده و در عین حال روابط نزدیک خود را با دولتهای غربی و متحدان منطقهای حفظ کرده است.
در بیانیهای از سوی یکی از مقامهای امارات آمده است: «سیاست خارجی امارات بر کاهش تنشها و جلوگیری از تشدید بحرانها در سراسر منطقه، همراه با پیشبرد صلح و ثبات پایدار، استوار است. امارات از تلاشها، از جمله تلاشهای ایالات متحده، برای محافظت از مردم منطقه در برابر پیامدهای درگیریها حمایت میکند.»
در سال ۲۰۲۱، شیخ طحنون به عالیرتبهترین مقام اماراتی طی بیش از یک دهه تبدیل شد که به تهران سفر میکرد. این سفر بخشی از تلاش گستردهتر امارات برای ترمیم روابط خود در منطقه، از جمله با ترکیه و قطر، بود.
پنج سال بعد، او بار دیگر همین نقش را بر عهده گرفته است و در مرکز یک چرخش چشمگیر قرار دارد.
امارات از زمان آغاز جنگ در ۹ اسفند ۱۴۰۴، بیش از هر کشور دیگری هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفت؛ موضوعی که باعث شد شیخ محمد بن زاید در اقدامی کمسابقه به «دشمنان کشور» هشدار علنی بدهد.
امارات در جریان جنگ چندین بار به اهدافی در خاک ایران حمله کرد و در میان کشورهای عربی منطقه، تهاجمیترین موضع را در برابر جمهوری اسلامی اتخاذ کرد.
هرچند بخش عمده موشکها و پهپادهای ایران رهگیری شدند، اما این حملات ۱۲ کشته در امارات برجای گذاشت و میلیاردها دلار خسارت به بنادر، تاسیسات نفتی و هتلها وارد کرد.
بهگفته یکی از افراد مطلع، امارات تا زمانی که حکومت ایران حملات خود را متوقف نکرده بود، حاضر به آغاز مذاکرات نشد.
پس از توقف حملات، مقامهای امنیتی ابوظبی و تهران برای نخستین بار از آغاز جنگ، به صورت حضوری دیدار کردند.
این هفته، آمریکا و جمهوری اسلامی یادداشت تفاهمی را امضا کردند که آتشبس میان دو طرف را حدود دو ماه دیگر تمدید میکند تا در این مدت درباره پایان دائمی جنگ مذاکره کنند.
این توافق همچنین بازگشایی تنگه هرمز را در نظر گرفته است که گذرگاهی حیاتی برای صادرات امارات به حساب میآید.
یکی از مقامهای امارات در بیانیهای گفت:«امارات بر اهمیت پایبندی کامل به مفاد یادداشت تفاهم تاکید دارد و روابط آینده خود با ایران را بر اساس نتایج توافق نهایی شکل خواهد داد.»
بدبینی نسبت به جمهوری اسلامی
یکی دیگر از افراد آگاه به بلومبرگ گفت واقعیتهای ناشی از اندازه عظیم و نزدیکی جغرافیایی ایران، کشوری با ۹۰ میلیون نفر جمعیت و یکی از بزرگترین ارتشهای جهان که درست آن سوی خلیج فارس قرار دارد، اقتضا میکند که رویکردی عملگرایانه اتخاذ شود.
با این حال، او افزود که با توجه به ابعاد حملات جمهوری اسلامی، عادیسازی روابط احتمالا سالها زمان خواهد برد.
رابرت موگیلنیکی، بنیانگذار موسسه مشاورهای «پولیاسفیر» در پاریس و پژوهشگر موسسه کشورهای عربی خلیج فارس، به بلومبرگ گفت:«اماراتیها میدانند که نمیتوانند به تهران اعتماد کنند. اما این احساس نیز وجود دارد که عدم تعامل با ایران ممکن است هزینههای بسیار سنگینی داشته باشد؛ بهویژه با توجه به مسیری که مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی در پیش گرفته است.»
کشورهای عرب سنی خلیج فارس از دیرباز نسبت به ایران، بهعنوان یک قدرت شیعه با نظامی مبتنی بر حاکمیت مذهبی از زمان انقلاب ۱۳۵۷، بدبین بودهاند.
با این حال، امارات و عربستان در سالهای اخیر تلاشهای خود را برای بهبود روابط با تهران افزایش دادهاند و حتی پیش از آغاز جنگ، از آمریکا خواسته بودند وارد درگیری با جمهوری اسلامی نشود.
اقتصاد در اولویت
بهنوشته بلومبرگ تلاشهای اخیر امارات فقط جنبه دیپلماتیک ندارد.
بهگفته افراد مطلع، این تغییر رویکرد بازتاب تمایل ابوظبی برای محافظت از برنامه تحول اقتصادی خود در برابر شوکهای ژئوپلیتیکی است.
امارات طی یک دهه گذشته اقتصاد خود را از وابستگی به نفت دور کرده و به مرکزی برای خدمات مالی، هوش مصنوعی و سرمایهگذاری جهانی تبدیل شده است.
این کشور اکنون یکی از مهمترین منابع سرمایه برای شرکتهای سرمایهگذاری خصوصی و صندوقهای پوشش ریسک جهان به شمار میرود؛ موضوعی که ثبات منطقهای را به اولویتی مهم برای والاستریت تبدیل کرده است.
کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون در این مسیر نقش داشته است.
او از طریق شبکهای از صندوقهای ثروت ملی و شرکتهای سرمایهگذاری، بر نهادهایی نظارت میکند که به ابزارهای اصلی سرمایهگذاری سرمایههای ابوظبی در سراسر جهان تبدیل شدهاند.
در این مسیر، او با بسیاری از بزرگترین چهرههای تجارت جهانی روابط نزدیکی برقرار کرده و جایگاه خود را بهعنوان حلقه اتصال میان جاهطلبیهای اقتصادی امارات و سیاست خارجی آن تثبیت کرده است.
میرا الحسین، پژوهشگر وابسته دانشگاه ادینبرو، در این مورد به بلومبرگ گفت: «بهطور کلی، شیخ طحنون یکی از زیرکترین و عملگراترین چهرهها در حلقه تصمیمگیری امارات محسوب میشود.»
او افزود: «نقش او در مدیریت آشتی پس از پایان محاصره قطر، جایگاهش را بهطور چشمگیری ارتقا داد؛ موضوعی که بسیاری از اماراتیها آن را اقدامی مهم و ضروری میدانستند.»
نقش محوری در مذاکرات
البته حاکم قدرتمند ابوظبی، شیخ محمد بن زاید، همچنان چهره اصلی سیاست خارجی امارات است. او این هفته در فرانسه حضور داشت و مورد تمجید دونالد ترامپ قرار گرفت.
همچنین ولیعهد ابوظبی، شیخ خالد بن محمد، اخیرا مدیریت یک امپراتوری مالی بزرگ را بر عهده گرفته و در ماه آوریل با شی جینپینگ، رییسجمهوری چین، دیدار کرده است.
با این حال بلومبرگ تاکید کرد که تلاشهای دیپلماتیک شیخ طحنون در طول جنگ عمدتا دور از توجه رسانهها باقی مانده است.
یکی از نخستین نشانههای نقشآفرینی او در اواخر ماه گذشته آشکار شد؛ زمانی که محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخستوزیر قطر، با او تماس گرفت تا درباره هماهنگی تلاشها برای حمایت از میانجیگری و کاهش تنشها گفتوگو کند.
پس از هفتهها مذاکرات فشرده، این قطر بود که در نهایت به میانجی اصلی توافق میان آمریکا و جمهوری اسلامی تبدیل شد.
بهگفته منابع آگاه، نخستوزیر قطر به طور منظم شیخ طحنون و همچنین شیخ عبدالله بن زاید، وزیر امور خارجه امارات، را در جریان روند مذاکرات قرار میداد.
در کنار شیخ طحنون که از رویکردی عملگرایانه و مبتنی بر منافع اقتصادی حمایت میکرد، مقامهایی از دبی و شارجه نیز خواهان حرکت به سمت ترمیم روابط با جمهوری اسلامی بودند.
دبی بهویژه خود را به پناهگاهی امن برای شرکتهای خارجی و مهاجران تبدیل کرده و همواره بر امنیت و ثبات تاکید داشته است؛ ویژگیهایی که با حملات موشکی سپاه به شهرهای اماراتی به شدت تهدید شدند.
در روزهای نخست جنگ، برخی متخصصان و کارکنان خارجی بهدلیل هشدارهای پناهگیری و حملات مکرر موشکی و پهپادی، امارات را ترک کردند.
هرچند تقریبا همه این حملات رهگیری شدند، اما بازگشت کامل فعالیتهای اقتصادی زمان برده است.
معمار جاهطلبیهای اقتصادی امارات
جنگ چالشی جدی برای اقتصادهای خلیج فارس ایجاد کرد؛ از تهدید درآمدهای گردشگری و صادرات انرژی گرفته تا ایجاد اختلال در برنامههای متنوعسازی اقتصادی که برای آینده منطقه حیاتی هستند.
بهنوشته بلومبرگ کمتر کسی به اندازه شیخ طحنون با این برنامهها گره خورده است.
او که علاوه بر مشاور امنیت ملی، یکی از معاونان حاکم ابوظبی نیز هست، بر نهادهایی از سرمایهگذار هوش مصنوعی MGX گرفته تا برخی از بزرگترین صندوقهای سرمایهگذاری امارات نظارت میکند.
این شبکه او را در مرکز ماشین عظیم معاملهسازی ابوظبی و تلاش آن برای تبدیل شدن به قطب جهانی فناوری و امور مالی قرار داده است.
این فعالیتها شبکهای از روابط را از تهران و آنکارا گرفته تا قاهره و واشینگتن برای او ایجاد کرده است.
اکنون که ابوظبی تلاش میکند جاهطلبیهای اقتصادی خود را از آشفتگیهای منطقهای مصون نگه دارد، شیخ طحنون بیش از پیش به فردی تبدیل شده که ماموریت مدیریت هر دو بخش معادله را بر عهده دارد: جذب سرمایه و مهار ریسکهای ژئوپلیتیکی که میتوانند این سرمایهگذاریها را تهدید کنند.
میرا الحسین در پایان در همین زمینه به بلومبرگ گفت: «برای بسیاری از ناظران اماراتی، شیخ طحنون نماد یک دیپلمات باتجربه، خونسرد و متعادل است. توانایی او در حفظ کانالهای ارتباطی با بازیگران مختلف، از جمله عربستان سعودی و جمهوری اسلامی، با وجود تنشهای اخیر، نشاندهنده مهارت دیپلماتیک و درایت سیاسی اوست.»
در حالی که ترامپ توافق با جمهوری اسلامی را یک دستاورد سیاسی میداند، بسیاری در اسرائیل معتقدند توافقی که برنامه موشکی، فعالیتهای هستهای و بخش مهمی از تهدیدهای امنیتی جمهوری اسلامی را دستنخورده باقی میگذارد، نمیتواند پایان واقعی این بحران برای اسرائیل باشد.
در چنین فضایی اختلافهای علنی میان دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو در هفتههای اخیر که دیگر از ابرازش ابایی ندارند، بیش از آنکه ناشی از یک تنش شخصی باشد بازتاب شکاف عمیقتری بر سر نتیجه جنگ با جمهوری اسلامی است. هر دو رهبر جنگ را با اهدافی مشترک آغاز کردند، اما اکنون به نظر میرسد برداشتی متفاوت از مفهوم پیروزی دارند.
ترامپ در روزهای اخیر بارها از عملکرد اسرائیل در لبنان انتقاد کرده و هشدار داده است که ادامه عملیات علیه حزبالله میتواند توافق در حال شکلگیری میان واشینگتن و جمهوری اسلامی را به خطر بیندازد.
او جنگ لبنان را «جنگ کوچکتر» در مقایسه با پرونده جمهوری اسلامی توصیف کرده و گفته نتانیاهو باید در قبال لبنان مسئولانهتر رفتار کند. در مقابل، نخستوزیر اسرائیل نه تنها از مواضع خود عقب ننشسته، بلکه اعلام کرده نیروهای اسرائیلی تا زمانی که تهدیدها پابرجا باشند، در مناطق امنیتی باقی خواهند ماند.
اسرائیل با این استدلال وارد جنگ شد که جمهوری اسلامی از طریق برنامه موشکی، شبکه نیروهای نیابتی و ظرفیتهای هستهای خود، تهدیدی مستقیم علیه امنیت سرزمینی این کشور محسوب میشود.
اما بر اساس چارچوب یادداشتتفاهم ۱۴مادهای، نه برنامه موشکی جمهوری اسلامی برچیده میشود، نه فعالیت هستهای آن متوقف میشود و نه ساختار منطقهای نیروهای وابسته به تهران موضوع اصلی توافق است.
در عمل، آنچه برای واشینگتن یک موفقیت تلقی میشود، ضرورتا از نگاه تلآویو موفقیت نیست.
برای دولت ترامپ، بازگشایی تنگه هرمز، پایان جنگ، کاهش فشار اقتصادی ناشی از بحران انرژی و دریافت تعهد جمهوری اسلامی درباره عدم دستیابی به سلاح هستهای میتواند یک دستاورد سیاسی و دیپلماتیک محسوب شود.
اما برای اسرائیل، جنگ از ابتدا موضوعی مربوط به امنیت سرزمینی و تهدیدی وجودی بود. از این منظر، توافق فعلی بسیاری از نگرانیهایی را که اسرائیل برای آن وارد جنگ شد، دستنخورده باقی میگذارد.حتی بر اساس اظهارات اخیر ترامپ، جمهوری اسلامی میتواند همچنان موشکهای بالستیک در اختیار داشته باشد؛ موضوعی که در اسرائیل به عنوان یکی از مهمترین تهدیدهای امنیتی تلقی میشود.
سفیر اسرائیل در آمریکا به اظهارات ترامپ مبنی بر اینکه جمهوری اسلامی میتواند مانند سایر کشورها موشک بالستیک داشته باشد، واکنشی کمسابقه نشان داد و گفت: «قاتلان مسلح تهران مانند هیچ کشور دیگری در منطقه نیستند. اگر موشکهای بالستیک داشته باشند، از آنها علیه همسایگان خود استفاده خواهند کرد.»
این موضع در واقع بازتاب نگرانی گستردهتر نهادهای امنیتی اسرائیل است که معتقدند تهدید جمهوری اسلامی صرف به سلاح هستهای محدود نمیشود.
در عرصه داخلی اسرائیل نیز نشانههای مشابهی دیده میشود. گزارشهای رسانهای حاکی از آن است که حزب لیکود تصمیم گرفته در کارزار انتخاباتی پیش رو، دیگر مانند گذشته بر رابطه نزدیک نتانیاهو و ترامپ تکیه نکند.
این تصمیم در کشوری که نزدیکی به رییسجمهوری آمریکا همواره یک مزیت سیاسی محسوب میشد، حامل پیامی روشن است: توافق با جمهوری اسلامی و انتقادهای اخیر ترامپ باعث شده بخشی از افکار عمومی و نخبگان سیاسی اسرائیل دیگر به این رابطه مانند گذشته نگاه نکنند.
با این حال، اختلافهای اخیر تنها به محاسبات امنیتی و سیاسی محدود نمیشود. روابط شخصی ترامپ و نتانیاهو نیز وارد مرحلهای کمسابقه شده است. ترامپ که سالها از نتانیاهو به عنوان یکی از نزدیکترین متحدان خود یاد میکرد، در هفتههای اخیر نه تنها از تصمیمهای او در لبنان انتقاد کرده، بلکه در گفتوگوهای خصوصی نیز از عملکرد نخستوزیر اسرائیل ابراز خشم کرده و او را «دیوانه» خوانده است.
او در نشست گروه هفت تاکید کرد حملات مداوم اسرائیل به حزبالله میتواند توافق با جمهوری اسلامی را با خطر مواجه کند. ترامپ همچنین بار دیگر گفته بدون اقدامات او، اسرائیل امروز در موقعیت کنونی قرار نداشت.
در مقابل، نتانیاهو نیز نشانهای از عقبنشینی نشان نداده و بر ادامه حضور نظامی اسرائیل در مناطق امنیتی لبنان تاکید کرده است.
همین تقابل باعث شده برخی تحلیلگران، از جمله اوری گلدبرگ، معتقد باشند بخشی از بحران کنونی ناشی از آن است که ترامپ احساس میکند نتانیاهو حاضر نیست اولویتهای راهبردی کاخ سفید را بپذیرد و همچنان تلاش میکند مسیر مستقل خود را دنبال کند.
از نگاه گلدبرگ، مساله فقط لبنان یا حتی جمهوری اسلامی نیست؛ بلکه موضوع بر سر این است که چه کسی دستور کار مرحله پس از جنگ را تعیین میکند.
مایکل سینگ در واشینگتنپست نیز استدلال میکند که روسای جمهور ی آمریکا و نخستوزیران اسرائیل در گذشته نیز بارها دچار اختلاف شدهاند و این موضوع الزاما به معنای شکاف راهبردی نیست.
با وجود همه این اختلافها، بعید است نتانیاهو در شرایط کنونی به سمت رویارویی مستقیم با ترامپ حرکت کند. وابستگی امنیتی و نظامی اسرائیل به آمریکا همچنان یک واقعیت غیرقابل انکار است و هیچ نخستوزیری در تلآویو نمیتواند آن را نادیده بگیرد. به همین دلیل، محتملترین راهبرد فعلی سکوت، مدیریت اختلافها و پرهیز از تقابل آشکار با کاخ سفید است.
اما پرسش اصلی برای آینده باقی میماند. اگر توافق فعلی بخش مهمی از نگرانیهای امنیتی اسرائیل را برطرف نکند، اگر جمهوری اسلامی همچنان توان موشکی خود را حفظ کند، اگر فعالیتهای هستهای آن ادامه یابد و اگر شبکه نیروهای نیابتی آن در منطقه باقی بماند، آیا این پرونده از نگاه اسرائیل بسته خواهد شد؟
شاید مهمترین نتیجه اختلاف امروز ترامپ و نتانیاهو همین پرسش باشد. نتانیاهو فعلا ترجیح داده است در برابر توافق سکوتی محتاطانه در پیش بگیرد و وارد رویارویی مستقیم با کاخ سفید نشود.
اما مساله اصلی نه امروز، بلکه سالهای آینده خواهد بود؛ اینکه آیا او، یا هر رهبر دیگری که پس از او در اسرائیل به قدرت برسد، تهدید جمهوری اسلامی را حلشده تلقی خواهد کرد یا منتظر خواهد ماند در یک بزنگاه تاریخی اقدام مستقلی انجام دهد.
