دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، یکشنبه ۲۰ اردیبهشت پاسخ جمهوری اسلامی به پیشنهاد واشینگتن برای آغاز مذاکرات صلح و پایان دادن به جنگ را رد کرد و آن را «کاملا غیرقابل قبول» خواند.
این در حالی است که به نوشته خبرگزاری رویترز همزمان نشانههایی از کاهش محدود تنش در تنگه هرمز دیده شد و دو کشتی موفق شدند از این آبراه عبور کنند.
ترامپ در پیامی در شبکه تروث سوشال نوشت: «من تازه پاسخِ بهاصطلاح “نمایندگان” ایران را خواندم. از آن خوشم نمیآید - کاملاً غیرقابل قبول است.» او جزئیات بیشتری درباره محتوای پاسخ تهران ارائه نکرد.
رسانههای حکومتی در ایران گزارش دادند پاسخ جمهوری اسلامی بر پایان جنگ «در همه جبههها»، بهویژه لبنان، و همچنین امنیت کشتیرانی در تنگه هرمز متمرکز بوده است.
بر اساس این گزارشها، تهران خواستار پایان فوری جنگ، توقف محاصره دریایی آمریکا، تضمین عدم حمله مجدد به ایران و لغو تحریمها - از جمله ممنوعیت فروش نفت ایران - شده است.
خبرگزاری تسنیم، وابسته به نهادهای امنیتی جمهوری اسلامی، نیز نوشت پیشنهاد حکومت ایران شامل پایان درگیریها در همه جبههها و توقف محاصره دریایی آمریکا بوده است.
در همین حال، روزنامه والاستریت ژورنال به نقل از منابعی ناشناس گزارش داد [حکومت] ایران پیشنهاد کرده بخشی از اورانیوم غنیشده خود را رقیق و بخش باقیمانده را به یک کشور ثالث منتقل کند.
رویترز نوشت پاکستان، که در هفتههای اخیر نقش میانجی را میان تهران و واشینگتن ایفا کرده، پاسخ ایران را به آمریکا منتقل کرده است.
این تحولات در حالی رخ میدهد که با وجود آتشبسی که حدود یک ماه از آغاز آن میگذرد، تنشها در منطقه همچنان ادامه دارد و پهپادهای متخاصم روز یکشنبه بر فراز چند کشور حوزه خلیج فارس مشاهده شدند.
با این حال، کشتی حامل گاز طبیعی مایع «الخرائطیات» متعلق به شرکت قطرانرژی با امنیت از تنگه هرمز عبور کرد و به سمت بندر قاسم پاکستان در حرکت بود.
بر اساس دادههای شرکت تحلیلی کپلر، این نخستین کشتی قطری حامل الانجی بود که از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه حکومت ایران در ۹ اسفند موفق به عبور از تنگه شد.
منابع مطلع گفتند حکومت ایران برای اعتمادسازی با پاکستان و قطر - دو کشور میانجی - با عبور این کشتی موافقت کرده است.
علاوه بر آن، یک کشتی باری با پرچم پاناما نیز که پیشتر تلاش ناموفقی برای عبور از تنگه داشت، روز یکشنبه از مسیر تعیینشده توسط نیروهای مسلح جمهوری اسلامی عبور کرد.
فشار بر ترامپ پیش از سفر به چین
رویترز گزارش داد در آستانه سفر ترامپ به چین، فشارها بر دولت آمریکا برای پایان دادن به جنگ افزایش یافته است؛ جنگی که بحران جهانی انرژی را تشدید کرده و تهدیدی برای اقتصاد جهان به شمار میرود.
حکومت ایران در هفتههای گذشته عبور بسیاری از کشتیهای غیرایرانی از تنگه هرمز را محدود کرده است؛ آبراهی که پیش از جنگ حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکرد.
ترامپ یکشنبه درباره وضعیت جنگ گفت: «آنها شکست خوردهاند، اما این به معنای پایان کارشان نیست.»
در همین حال، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، تاکید کرد جنگ پایان نیافته و هنوز «کارهای بیشتری» برای حذف اورانیوم غنیشده ایران، برچیدن تاسیسات غنیسازی و مقابله با توان موشکی و نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی باقی مانده است.
او در گفتوگو با برنامه «۶۰ دقیقه» شبکه سیبیاس گفت بهترین راه برای حذف اورانیوم غنیشده، دیپلماسی است، هرچند استفاده از زور را نیز رد نکرد.
از سوی دیگر، مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی ایران، در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت جمهوری اسلامی «هرگز در برابر دشمن سر خم نخواهد کرد» و «با قدرت از منافع ملی دفاع خواهد کرد.»
ادامه تهدیدها در خلیج فارس
رویترز نوشت با وجود تلاشهای دیپلماتیک، تهدید علیه مسیرهای دریایی و اقتصاد منطقه همچنان پابرجاست.
امارات متحده عربی روز یکشنبه اعلام کرد دو پهپاد که از ایران به پرواز درآمده بودند رهگیری کرده است. قطر نیز حمله پهپادی به یک کشتی باری در آبهای خود را محکوم کرد و کویت از مقابله پدافند هواییاش با پهپادهای متخاصم خبر داد.
در روزهای اخیر، شدیدترین درگیریها از زمان آغاز آتشبس در اطراف تنگه هرمز رخ داده است و گزارشهایی از درگیریهای پراکنده میان نیروهای ایرانی و شناورهای آمریکایی منتشر شده است.
در جنوب لبنان نیز، با وجود آتشبسی که ۲۷ فروردین با میانجیگری آمریکا اعلام شد، درگیریها میان اسرائیل و حزبالله ادامه دارد.
در همین حال، کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه حکومت ایران، هشدار داد هرگونه استقرار ناوهای بریتانیایی، فرانسوی یا دیگر کشورها در اطراف تنگه هرمز با عنوان «حفاظت از کشتیرانی» به منزله تشدید تنش خواهد بود و با پاسخ نظامی ایران روبهرو میشود.
در مقابل، امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، گفت پاریس آماده کمک به ماموریت بینالمللی برای امنیت کشتیرانی است، اما «هرگز استقرار نظامی برای بازگشایی هرمز را مدنظر نداشته است.»
شورای خاورمیانه در امور جهانی (Middle East Council on Global Affairs) در تحلیلی که یکشنبه ۲۰ اردیبهشت منتشر شد، نوشت: «این جنگ نه یک بحران منطقهای گذرا یا رویارویی میان قدرتهای رقیب در عرصهای محدود، بلکهلحظهای محوری در تاریخ سیاسی معاصر است.»
خالد الجابر، متخصص ارتباطات سیاسی و امور خاورمیانه و مدیر اجرایی این اندیشکده، در این تحلیل افزوده که جهان اکنون وارد مرحلهای از گذار تاریخی شده است؛ گذاری از یک نظام بینالمللی با مرزهای شناختهشده به سوی نظامی جهانی جدید که نه ویژگیهای آن روشن است و نه قواعدش.
با این حال، او تاکید میکند که این جنگ تنها عامل دگرگونی در نظم جهانی نیست بلکه روندهایی را که پیشتر آغاز شده بودند شتاب داده و آشکار کرده است.
به باور الجابر، نظم جهانی دچار فروپاشی کامل نمیشود، بلکه این دگرگونی بهتدریج به وضعیتی منجر خواهد شد که میتوان آن را «ثبات ناپایدار» یا «تعادل شکننده» توصیف کرد.
در بخشی از این تحلیل درباره نظم چندقطبی آمده است: «جهان نه به سوی آشوب فراگیر هابزی میرود که در آن قواعد بهکلی غایب باشند، و نه در حال بازگشت به نظمی تکقطبی به رهبری یک قدرت هژمونیک واحد است، آنچه بهتدریج در حال شکلگیری است، نظمی رقابتی و چندقطبی است که در آن قدرتهای بزرگ نفوذ و مسئولیتها را میان خود تقسیم میکنند، بیآنکه هیچیک توان تحمیل هژمونی کامل یا تدوین قواعدی الزامآور برای همه را داشته باشد.»
بر این اساس، در چارچوب این نظم تازه، ائتلافها منعطفتر، کمثباتتر و عملگرایانهتر میشوند، و بازدارندگی به دلیل تکثر و درهمتنیدگی منابع تهدید، پرهزینهتر و محاسبه آن دشوارتر میشود. در نتیجه، نظم جدید ناگزیر سیال و متغیر خواهد بود و همین امر پیشبینی پیامدهای آن یا ترسیم مسیرش را دشوار میکند.
بازتعریف امنیت
بخشی از این تحلیل به بازتعریف مفهوم امنیت اختصاص دارد. الجابر نوشته است که جنگ جاری نشان داد که امنیت ملی دیگر فقط به به قدرت نظامی، ارتش و بازدارندگی هستهای محدود نیست. امروز کشوری امنتر است که بتواند زنجیرههای تامین، زیرساختهای دیجیتال، دادهها، انرژی، فناوریهای حیاتی، نیمهرساناها و ظرفیت هوش مصنوعی خود را حفظ و تقویت کند.
در این نگاه تازه، کارخانههای راهبردی، شرکتهای فناوری، آزمایشگاههای پیشرفته و شبکههای دیجیتال به اندازه ارتش در قدرت و بازدارندگی کشورها نقش دارند. بنابراین ممکن است کشوری با ارتش کوچکتر، اگر در فناوری یا امنیت اقتصادی برتری داشته باشد، نفوذی بیش از یک قدرت نظامی بزرگتر پیدا کند.
نشانههای پایان قطعیت راهبردی و پایان اتحاد غرب برای حل بحرانهای بزرگ
این مقاله همچنین جنگ ایران را پایان یک مرحله تاریخی میداند؛ مرحلهای که که در آن جهان به رهبری غرب و ثبات نظم آتلانتیک اعتماد داشت و «قطعیت راهبردی» مهمترین شاخص آن بود.
به باور الجابر این دوران به پایان رسیده است و آمریکا و اروپا دیگر مثل گذشته قادر نیستند بحرانهای بزرگ را بهطور هماهنگ مدیریت کنند و شکاف میان ادعای رهبری غرب و توان واقعی آن آشکار شده است.
اروپا بیش از همه با این وضعیت روبهرو شده، چون امنیت خود را برای دههها بر تضمینهای آمریکا بنا کرده بود؛ اما حالا با آمریکایی روبهروست که بیشتر درگیر رقابت با چین و اولویتهای اقیانوس آرام است. به همین دلیل، بحث درباره استقلال راهبردی و توان دفاعی مستقل اروپا جدیتر شده است.
در عین حال، چین و قدرتهای آسیایی هم با وجود وابستگی شدید به انرژی خلیج فارس، نتوانستهاند جای خالی رهبری غرب را پر کنند یا طرحی جدی برای حفظ ثبات منطقه ارائه دهند.
در بخشی از این تحلیل میخوانیم: «همه قدرتهای بزرگ، از نظر اقتصادی و راهبردی، از بحران آسیب میبینند، اما هیچیک اراده سیاسی، توان عملیاتی یا مشروعیت بینالمللی لازم برای رهبری واکنشی قاطع و هماهنگ در سطح بینالمللی را ندارد. این یعنی آنچه جهان با آن روبهروست، بحران قدرت به معنای کمبود توانمندیها نیست؛ بلکه بحران رهبری جهانی در تبدیل توانمندیهای موجود به اقدام موثر بینالمللی است. نهادهای سنتی بینالمللی، مانند شورای امنیت سازمان ملل، برای دستیابی به اجماع درباره این مناقشه با مشکل روبهرو شدهاند، در حالی که ائتلافها بیش از پیش پراکنده و چندپاره به نظر میرسند.»
دوراهی پیش روی کشورهای خلیج فارس
بخش دیگری از این تحلیل تصویری از آنچه پیش روی کشورهای خلیج فارس قرار دارد، ارائه میدهد. به باور الجابر کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، بهعنوان تامینکنندگان حیاتی انرژی در جهان و بازیگران محوری در موازنه قدرت جهانی، در مرکز این دگرگونی قرار دارند و وزنی یافتهاند که بسیار فراتر از ابعاد جغرافیایی و جمعیت آنهاست.
او نوشته است که بحران اخیر نشان داد این مزیت جغرافیایی و راهبردی به یک «بار راهبردی» و نقطهای آسیبپذیر تبدیل میشود. تهدید تنگه هرمز یا اختلال در کشتیرانی دیگر فقط مسئلهای منطقهای نیست، بلکه مستقیما اقتصاد جهانی، قیمت انرژی، بیمه دریایی و حملونقل بینالمللی را تحت تاثیر قرار میدهد.
به عبارت دیگر، موقعیت کشورهای خلیج فارس هم اهرم قدرت است و هم منبع خطر: به این کشورها قدرت چانهزنی بیشتری میدهد، اما همزمان مسئولیتها و خطراتی استثنایی را نیز بر دوش آنها میگذارد.
این مقاله در نهایت نتیجه گرفته است که مشاهده آنچه در خاورمیانه میگذرد به ما میگوید مهمتر از اینکه چه کسی پیروز این جنگ خواهد بود، چگونگی تغییر قواعد قدرت در جهان است و اینکه نظم نوین بر پایه چه معیارها و اصولی بنا خواهد شد.
الجابر تاکید میکند در نظم نوظهور، دیگر یک مرکز روشن و مسلط وجود ندارد. نفوذ کشورها بیش از آنکه به اندازه ارتش یا جایگاه تاریخی آنها وابسته باشد، به توانشان در سازگاری با تحولات، بازتنظیم ائتلافها، تنوعبخشی به شراکتها و سرمایهگذاری در امنیت اقتصادی، فناورانه، انرژی و دیجیتال بستگی دارد و در این بازآرایی، کشورهایی موفقتر خواهند بود که زودتر تغییرات ساختاری را تشخیص دهند، وابستگیهای خود را کاهش دهند و برای نظم سیال و نامطمئن آینده آماده شوند.
این تحلیل میگوید ساختار رهبری جمهوری اسلامی دچار شکاف میان «واقعگرایان» و «افراطگرایان» شده و بخش تندرو - متشکل از فرماندهان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیروهای امنیتی - مانع هرگونه توافق یا مصالحه با آمریکا شده است.
به نوشته واینت، این جریان تندرو ویژگیهایی شبیه رهبران آلمان نازی در روزهای پایانی جنگ جهانی دوم از خود نشان میدهد؛ از جمله «گسست از واقعیت، باور به معجزه، بیتفاوتی نسبت به وضعیت واقعی مردم و آمادگی برای قربانی کردن کشور.»
نویسنده در این یادداشت با استناد به کتاب «هشت روز در ماه مه» نوشته فولکر اولریش، توضیح میدهد که حتی در واپسین ساعات حکومت نازی، زمانی که شکست آلمان قطعی شده بود، رهبران این رژیم همچنان مردم را به ادامه جنگ و مقاومت فرا میخواندند.
او یادآوری میکند در آوریل ۱۹۴۵، هواپیماهای آمریکایی بر فراز مونیخ اعلامیههایی پخش کردند و از مردم خواستند علیه حکومت نازی شورش کنند تا مانع خونریزی بیشتر شوند، اما اکثریت شهروندان سکوت کردند و وارد قیام نشدند.
بر اساس این گزارش، تنها گروه کوچکی از مخالفان ضدنازی تلاش کردند کنترل یک ایستگاه رادیویی را در دست بگیرند و مردم را به شورش دعوت کنند، اما این تلاش شکست خورد و بسیاری از آنها توسط نیروهای اساس کشته شدند.
واینت مینویسد حکومت نازی تنها زمانی سقوط کرد که نیروهای ارتش آمریکا بدون مقاومت وارد مونیخ شدند و پس از آن، ناگهان پرچمهای سفید بر ساختمانهای شهر ظاهر شد.
این تحلیل همچنین به سخنان توماس مان، نویسنده مشهور آلمانی، اشاره میکند که پس از پایان جنگ گفته بود اگر مردم آلمان زودتر علیه نازیسم شورش کرده بودند، میتوانستند «آزادی و بازگشت به انسانیت» را جشن بگیرند.
نویسنده یادداشت تاکید میکند اکثریت آلمانیها در آن زمان اعتماد خود به آدولف هیتلر را از دست داده بودند، اما با وجود این سکوت کردند و علیه حکومت اقدام نکردند.
واینت سپس این تجربه تاریخی را با وضعیت کنونی ایران مقایسه میکند و مینویسد ترامپ در هفتههای اخیر پیشنهادهایی «معقول» برای پایان دادن به جنگ به جمهوری اسلامی ارائه کرده، اما جناحهای تندرو در تهران این پیشنهادها را با تحقیر رد کردهاند.
به نوشته این تحلیل، با وجود خسارات سنگین نظامی و اقتصادی، تندروهای جمهوری اسلامی همچنان بر ادامه تقابل تاکید دارند و حاضرند بهای سنگینی را به کشور تحمیل کنند.
پلوکر در پایان هشدار میدهد اگر ترامپ تصمیم بگیرد منتظر بماند تا رهبران جمهوری اسلامی خود از «تعصب و افراطگرایی» فاصله بگیرند، ممکن است در نهایت دریابد این انتظار بیفایده بوده است.
او نتیجه میگیرد: «این همان درس سختی است که تاریخ اروپا در ۸۱ سال پیش به ما میدهد.»
بر اساس این گزارش، تنها سه روز پس از آنکه دونالد ترامپ «پروژه آزادی» برای بازگشایی مسیر تردد کشتیهای تجاری در تنگه هرمز را متوقف کرد، تبادل حملات میان آمریکا و حکومت ایران بار دیگر از سر گرفته شد و تهران تهدید کرد «پاسخی قاطع» خواهد داد.
واینت نوشت اکنون هزاران ملوان در انتظار پاسخ نیروی دریایی حکومت ایران هستند تا مشخص شود چه زمانی اجازه خروج از تنگه را خواهند داشت.
یکی از این ملوانان، شمیم صابر، ناوبر اهل بنگلادش در یک کشتی تحقیقاتی، به والاستریت ژورنال گفته است: «ذخایر آب و غذای ما هر روز کمتر میشود. نگرانم و برای جانم میترسم. وضعیت بسیار بد است و ما درمانده شدهایم.»
او گفت مقامهای ایرانی پس از درخواست خروج از طریق رادیو به آنها گفتهاند عبور از تنگه «قرمز» و بسیار خطرناک است.
به نوشته واینت، صدها کشتی در صفی طولانی تا خروجی تنگه لنگر انداختهاند، در حالی که پهپادها بر فراز آنها پرواز میکنند و زبالههای کشتیهای دیگر روی آب شناور است.
این گزارش میافزاید خدمه کشتیها اکنون میان حفظ جایگاه خود در صف انتظار یا حرکت به سمت بنادر برای تامین دوباره آب و غذا مردد ماندهاند؛ زیرا هیچکس نمیداند چه زمانی مسیر خروج باز خواهد شد.
واینت وضعیت کنونی خلیج فارس را «زندان شناور» برای بیش از ۸۰۰ کشتی توصیف کرده که بیش از دو ماه است در منطقه گرفتار شدهاند.
بر اساس دادههای سازمان بینالمللی دریانوردی که در این گزارش به آن استناد شده، در جریان تبادل حملات میان حکومت ایران و آمریکا، بیش از ۳۰ کشتی هدف موشکها و پهپادهای ایرانی قرار گرفتهاند و دستکم ۱۰ ملوان کشته شدهاند.
این گزارش همچنین به روایت یک ملوان هندی اشاره میکند که گفته شاهد سوختن کامل کشتی مجاور خود بوده، در حالی که خدمه آن در انتظار امدادی بودند که هرگز نرسید.
او گفته داروهای کشتی به پایان رسیده و خودش نیز دیگر داروی فشار خون در اختیار ندارد.
به نوشته واینت، برخی خدمه معتقدند برای عبور از محاصره ایران باید به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پول پرداخت شود، اما هماهنگی این پرداختها تنها میان دولتها انجام میشود و ملوانان خارجی در بلاتکلیفی به سر میبرند.
این گزارش یادآوری میکند ترامپ اوایل ماه جاری «پروژه آزادی» را با هدف ازسرگیری عبور کشتیهای تجاری از تنگه هرمز آغاز کرد؛ عملیاتی که او آن را «اقدامی بشردوستانه» توصیف کرده بود.
بر اساس اعلام فرماندهی مرکزی آمریکا، قرار بود این عملیات با پشتیبانی ناوشکنهای موشکانداز، بیش از ۱۰۰ هواگرد و حدود ۱۵ هزار نیروی نظامی اجرا شود، اما تنها پس از ۳۶ ساعت متوقف شد.
روز بعد، پس از آنکه جمهوری اسلامی به سوی ناوشکنهای آمریکایی عبوری از تنگه آتش گشود و ارتش آمریکا پاسخ داد، درگیریها بار دیگر شدت گرفت.
حکومت ایران آمریکا را به نقض آتشبس متهم کرد و تهدید به پاسخ داد. ترامپ نیز همزمان با تهدید تهران، تاکید کرد «آتشبس همچنان برقرار است.»
در ادامه این تنشها، امارات متحده عربی از فعال شدن سامانههای پدافند هوایی خود خبر داد، هرچند مشخص نشد چه اهدافی رهگیری شدهاند.
سخنگوی نیروهای نظامی جمهوری اسلامی نیز آمریکا را به «نقض آتشبس» متهم کرد و هشدار داد تهران «قاطعانه و بدون تردید» پاسخ خواهد داد.
با این حال، تلویزیون حکومت در ایران ساعاتی بعد از «بازگشت شرایط به حالت عادی» خبر داد؛ وضعیتی که به نوشته واینت، همچنان با ادامه محاصره هرمز و سرگردانی صدها کشتی همراه است.
