حساب فرماندهی نیروی دریایی سپاه پاسداران در شبکه ایکس نوشت: «هرگونه تعرض به شناورهای نفتکش و تجاری جمهوری اسلامی، تهاجم سنگین علیه یکی از مراکز آمریکایی در منطقه و کشتیهای دشمن را در پی خواهد داشت.»
سنتکام، فرماندهی مرکزی ایالات متحده، روز شنبه اعلام کرد که از زمان آغاز محاصره بنادر ایران تاکنون، ۵۸ کشتی تجاری تغییر مسیر دادهاند و نیروهای آمریکایی چهار کشتی را از کار انداختهاند تا از ورود یا خروج آنها از این بنادر جلوگیری کنند.
بر اساس این گزارش، روسیه همچنین کالاهایی را تامین میکند که پیشتر معمولا از تنگه هرمز عبور میکردند.
آمارهای تجاری روسیه نشان میدهند حملونقل از طریق دریای خزر در ماههای اخیر افزایش یافته است.
ویتالی چرنوف، مدیر بخش تحلیل در گروه رسانهای پورتنیوز، گفت سالانه دو میلیون تن گندم روسیه که پیشتر از دریای سیاه به ایران ارسال میشد، اکنون از مسیر خزر منتقل میشود.
او افزود: «در سایه بیثباتی در خاورمیانه، مسیرهای خزر به ایران بسیار جذابتر به نظر میرسند.»
الکساندر شاروف، رییس موسسه روسایراناکسپو که به صادرکنندگان روسیه برای یافتن خریداران ایرانی کمک میکند، نیز برآورد کرد حجم بار عبوری از خزر ممکن است امسال دو برابر شود.
نیویورکتایمز نوشت که حمله جنگندههای اسرائیلی به مرکز فرماندهی نیروی دریایی جمهوری اسلامی در بندر انزلی در اسفند ۱۴۰۴، بار دیگر نگاهها را به دریای خزر جلب کرد. جایی که در ماههای اخیر به یکی از مهمترین مسیرهای تجاری و لجستیکی میان ایران و روسیه تبدیل شده است و نقشی فزاینده در تجارت آشکار و پنهان میان تهران و مسکو پیدا کرده است.
مسیر جایگزین
به نوشته نیویورکتایمز، برای ایران و روسیه - دو کشوری که همزمان درگیر جنگ و تحت تحریمهای گسترده غرب هستند - دریای خزر به مسیر مهمی برای انتقال کالا و همکاریهای اقتصادی و نظامی تبدیل شده است.
مقامهای آمریکایی گفتند روسیه از طریق دریای خزر قطعات پهپاد برای حکومت ایران ارسال میکند تا تهران بتواند توان پهپادی خود را که در جنگ اخیر حدود ۶۰ درصد آن از دست رفته است، بازسازی کند.
این مقامها که نخواستند نامشان فاش شود، گفتند مسکو همچنین بخشی از کالاهایی را که پیشتر از مسیر تنگه هرمز وارد ایران میشد، اکنون از طریق دریای خزر منتقل میکند. بهویژه پس از آن که تنگه هرمز با محاصره نیروی دریایی آمریکا روبهرو شد.
مقامهای حکومت ایران نیز اعلام کردهاند توسعه مسیرهای جایگزین تجاری با سرعت در حال انجام است و چهار بندر ایران در ساحل خزر بهصورت شبانهروزی در حال دریافت گندم، ذرت، خوراک دام، روغن آفتابگردان و دیگر کالاهای اساسی هستند.
محمدرضا مرتضوی، رییس انجمن صنایع غذایی ایران، به صداوسیمای جمهوری اسلامی گفت ایران در حال انتقال مسیر واردات کالاهای اساسی به دریای خزر است.
مسیر دشوار برای رصد غرب
آمارهای بنادر روسیه نیز نشاندهنده رشد سریع حملونقل در دریای خزر است.
چرنوف گفت دو میلیون تن گندم روسیه اکنون از مسیر خزر منتقل میشود، زیرا مسیر دریای سیاه در معرض حملات اوکراین قرار دارد.
دریای خزر که بزرگتر از ژاپن و بزرگترین دریاچه جهان محسوب میشود، به نوشته نیویورکتایمز به مسیر دشواری برای رصد غرب تبدیل شده است.
گروههای ردیابی دریایی میگویند کشتیهایی که میان بنادر ایران و روسیه رفتوآمد میکنند، اغلب سامانههای ردیابی خود را خاموش میکنند.
بر خلاف خلیج فارس، آمریکا نیز امکان توقیف یا بازرسی کشتیها در خزر را ندارد، زیرا تنها پنج کشور ساحلی به این آبراه دسترسی دارند.
نیکول گراجفسکی، پژوهشگر حوزه ایران و روسیه در موسسه مطالعات سیاسی پاریس، گفت: «اگر بهدنبال مسیر ایدهآل برای دور زدن تحریمها و انتقال تجهیزات نظامی باشید، دریای خزر همانجاست.»
همکاری پهپادی تهران و مسکو
این گزارش تاکید کرد همکاری نظامی جمهوری اسلامی و روسیه در زمینه پهپادها، نمونهای از نزدیکی دفاعی دو کشور است.
به گفته مقامهای آمریکایی، در حالی که روسیه در سالهای گذشته برای جنگ اوکراین از ایران پهپاد دریافت میکرد، همزمان قطعات و فناوری به ایران میفرستاد.
اما پس از آن که این کشور از تیر ۱۴۰۲ تولید نسخه بومی پهپاد شاهد را در کارخانهای در تاتارستان آغاز کرد، نیازش به واردات مستقیم از ایران کاهش یافت.
اوکراین در مرداد ۱۴۰۴ اعلام کرد یک کشتی روسی را در بندر اولیا در شمال غرب خزر هدف قرار داده که به گفته کییف در حال انتقال قطعات پهپاد شاهد از ایران بوده است.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز پیشتر این کشتی و مالک روس آن را تحریم کرده و گفته بود در انتقال موشکهای بالستیک کوتاهبرد از ایران به روسیه نقش داشتهاند.
خزر، نقطه کور برای آمریکا
به نوشته نیویورکتایمز، اهمیت راهبردی دریای خزر برای ایران و روسیه سالهاست روشن بوده است.
دو کشور نزدیک به دو دهه است طرح ایجاد کریدور تجاری میان دریای بالتیک و اقیانوس هند را دنبال میکنند؛ مسیری ۷۲۰۰ کیلومتری که از غرب روسیه و حوضه خزر عبور میکند و هدف آن دور زدن مسیرهای تجاری تحت کنترل غرب است.
با این حال، کارشناسان معتقدند جنگها و تحریمها ممکن است منابع لازم را برای توسعه زیرساختهای این پروژه تضعیف کرده باشند.
لوک کافی، پژوهشگر ارشد موسسه هادسون، گفت دریای خزر همچنان «نقطه کور ژئوپلیتیکی» برای آمریکاست.
او افزود: «برای سیاستگذاران آمریکایی، خزر تقریبا مثل یک سیاهچاله ژئوپلیتیکی است؛ انگار که اصلا وجود ندارد.»
به نوشته نیویورکتایمز، پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲، اهمیت دریای خزر برای آمریکا و اروپا بیشتر آشکار شد؛ زمانی که روسیه بار دیگر از کشتیهای مستقر در خزر برای شلیک موشک به اهدافی در اوکراین استفاده کرد.
این گزارش افزود که تهران نیز در مراحل اولیه جنگ اوکراین، از مسیر خزر برای ارسال مهمات و سپس پهپادهای شاهد به روسیه استفاده کرد.
آنا بورشفسکایا، پژوهشگر موسسه واشینگتن، گفت: «ایران و روسیه راههایی برای دور زدن تحریمها پیدا کردهاند و دقیقا به همین دلیل، اسرائیل بندر انزلی را هدف قرار داد، چون میدانست روسیه از طریق این مسیر کوچک اما بسیار مهم، میتواند کمک زیادی به ایران بکند.»
صدها هزار ایرانی که در امارات زندگی و تجارت میکردند، اکنون با لغو ویزا، محدودیتهای مالی و آیندهای نامطمئن روبهرو هستند، آن هم در شرایطی که روابط تهران و ابوظبی بهسرعت رو به وخامت رفته است.
به گفته چند تن از ساکنان زیاندیده، شهروندان ایرانی که در جریان درگیریهای اخیر امارات را ترک کردهاند - چه به مقصد ایران و چه دیگر کشورها - دیگر اجازه بازگشت ندارند؛ حتی برای جمعآوری وسایل شخصی خود.
در برخی موارد، به خانوادههایی که هنوز در امارات هستند نیز تنها چند هفته فرصت داده شده تا این کشور را ترک کنند.
بسیاری از ایرانیان مقیم امارات گفتهاند از آنها خواسته شده داراییهای خود را به خارج منتقل کنند و استفاده از حسابهای بانکی اماراتی روزبهروز برایشان دشوارتر میشود.
اگرچه اموال و شرکتها رسما مصادره نشدهاند، برخی مالکان دیگر امکان مدیریت مستقیم داراییهای خود را ندارند و ناچارند برای فروش اموال از وکالتنامه یا واسطه استفاده کنند.
شرکتهای خارجی فعال در امارات نیز به تدریج از همکاری با افراد و شرکتهای ایرانی، بهویژه فعالان تجاری مرتبط با ایران، خودداری میکنند.
گزارشها حاکی است بسیاری از سفارشهای صادراتی مرتبط با ایران لغو شدهاند.
هیچکس نمیداند فردا چه خواهد شد
رضا، شهروند ۴۰ ساله ایرانی که بیش از هشت سال است همراه همسرش در دبی زندگی میکند، گفت ایرانیانی که هنوز در امارات هستند فعلا اخراج نشدهاند، اما «تحت فشار دائمی» قرار دارند.
او گفت: «فعلا وضعیت اقامت ما در دبی تغییر نکرده، اما دوستانم میگویند در شارجه، ابوظبی و دیگر امارتها، حتی ویزای ایرانیهایی را که هنوز داخل کشور هستند لغو میکنند.»
رضا گفت او و همسرش که پزشک است، عملا منبع درآمد خود را از دست دادهاند؛ با وجود آن که هنوز مجوز اقامت دارند.
به گفته او، بیمارستان محل کار همسرش از تمدید قرارداد او خودداری کرده و تجارت، واردات و صادرات خودش نیز عملا متوقف شده است.
او گفت: «وضعیت من کاملا نامشخص است. هیچ کسی نمیداند فردا چه خواهد شد.»
رضا افزود اگرچه مجوز شرکتش رسما لغو نشده، اما دیگر امکان فعالیت ندارد، زیرا تجارت مرتبط با ایران عملا متوقف شده است.
او گفت: «وقتی مجوز کار لغو میشود، افراد دیگر نمیتوانند از داراییهای خودشان استفاده کنند. مغازه عمدهفروشی مواد غذایی یکی از آشنایان را بستهاند و چون مجوز تجاری ندارد، حتی نمیتواند کالاهایی را که در انبارش مانده، بفروشد.»
به گفته رضا، فشار بر افرادی که متهم به کمک به دور زدن تحریمها از سوی حکومت ایران هستند - از جمله در فروش نفت یا انتقال پول - بیشتر است.
او گفت بسیاری از این افراد پیشتر از امارات اخراج شدهاند و حسابهای بانکیشان نیز مسدود شده است.
اختلال در یکی از مهمترین مسیرهای تجاری ایران
دبی، بهویژه بندر جبل علی، سالها یکی از مهمترین دروازههای تجاری ایران بود و بخش بزرگی از واردات و تجارت ترانزیتی ایران از این مسیر انجام میشد.
امارات اغلب پس از چین، بزرگترین یا دومین شریک تجاری ایران به شمار میرفت، اما اکنون، همزمان با افزایش تنشهای منطقهای و آنچه «تشدید محاصره دریایی» توصیف میشود، این مسیر تجاری بهشدت مختل شده است.
امارات ۱۸ اردیبهشت اعلام کرد حملات تازه موشکی و پهپادی منتسب به ایران را رهگیری کرده و در این حملات سه نفر زخمی شدهاند.
در مقابل، قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا در ایران، حمله به امارات را رد کرد، اما هشدار داد هرگونه عملیات از خاک امارات علیه جزایر، بنادر یا سواحل ایران با «پاسخی کوبنده و پشیمانکننده» روبهرو خواهد شد.
بحث درباره جایگزینهای تجاری
رسانههای حکومتی در ایران همزمان حملات لفظی علیه ابوظبی را تشدید کردهاند.
روزنامه جامجم توقیف احتمالی داراییهای ایرانیان را «راهزنی مدرن و دشمنی آشکار» توصیف کرد.
ابوالفضل خاکی، عضو اتاق بازرگانی ایران، نیز امارات را متهم کرد در جریان درگیریهای اخیر «بیشترین سطح خصومت» را علیه بازرگانان ایرانی نشان داده است.
او گفت: «تجربه اخیر نشان داد امارات دیگر مکان امنی برای سرمایهگذاران ایرانی نیست.»
مقامهای ایرانی اکنون آشکارا درباره مسیرهای جایگزین تجاری صحبت میکنند.
ندیر پورجم، عضو اتاق بازرگانی ایران، گفت روابط تجاری با امارات «هرگز به وضعیت سابق باز نخواهد گشت» و بندر حمد قطر را یکی از گزینههای جایگزین معرفی کرد.
رسانهها در ایران همچنین بنادر پاکستان را بهعنوان مسیرهای جایگزین تجارت ایران مطرح کردهاند.
وبسایت مشرقنیوز، نزدیک به اصولگرایان تندرو، نوشت که ایران دیگر به «واسطههای غیرقابل اعتماد» مانند امارات نیازی ندارد و نزدیکی بیشتر به چین و پاکستان میتواند به تهران در مقابله با فشار اقتصادی کمک کند.
این رسانه نوشت: «زمان آن رسیده که دبی بفهمد جغرافیای ایران فروشی نیست.»
بر پایه اعلام وزارت کشور بحرین در روز شنبه ۱۹ اردیبهشت، این اقدام بر اساس نتایج گزارشهای امنیتی در پروندههای «جاسوسی برای نهادهای خارجی» و «همدلی با حملات جمهوری اسلامی» انجام شده است.
عملیات جستوجو و تحقیق به منظور «شناسایی و برخورد قانونی» با دیگر افراد مرتبط با این تشکیلات ادامه دارد.
پیش از این، دادستانی بحرین نیز اعلام کرده بود در دو پرونده جداگانه مربوط به جاسوسی، برای دو تبعه افغانستانی و سه شهروند بحرینی حکم حبس ابد صادر شده است.
این افراد بهدلیل «همکاری با سپاه پاسداران» بهمنظور انجام «اقدامات خصمانه و تروریستی» علیه بحرین و آسیب رساندن به منافع این کشور محکوم شدند.
بحرین در سال ۲۰۱۸ سپاه پاسداران را در فهرست سازمانهای تروریستی قرار داد.
پس از آغاز جنگ میان آمریکا و اسرائیل با جمهوری اسلامی به دنبال حملات هوایی به مواضع حکومت ایران از ۹ اسفند ۱۴۰۴، کشورهای عربی همسایه ایران آماج حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران قرار گرفتند.
حکومت ایران ابتدا تاکید داشت که هدفش پایگاههای نظامی آمریکا در این کشورهاست اما بارها مراکز غیرنظامی، صنعتی و نفتی را هدف قرار داد و آرام آرام، آشکارا به تهدید همسایگان پرداخت.
برخی دولتهای عربی نیز از تحرکاتی در داخل کشورهایشان خبر دادند که از سوی تهران هدایت میشوند.
در یک نمونه، اداره امنیت دولتی امارات متحده عربی اعلام کرد یک «گروه تروریستی» مرتبط با جمهوری اسلامی را شناسایی و اعضای آن را بازداشت کرده است.
دولت امارات ۳۱ فروردین ماه افزود که اعضای این گروه در زمینه جذب نیرو و سازماندهی فعالیتها اقدام میکردند و «هدفشان دسترسی به مراکز و اماکن حساس کشور بوده» است.
پیش از این و در سال ۱۳۹۹ نیز امارات متحده عربی خبر داد نهادهای اطلاعاتی این کشور تعدادی از شهروندان ایرانی را در دبی و ابوظبی دستگیر کردهاند.
این افراد متهم بودند که در سالگرد کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، برای «حملات تروریستی در امارات متحده عربی» برنامهریزی کردهاند.
کامیار بهرنگ، عضو تحریریه ایراناینترنشنال، در یادداشتی تحلیلی به تنش میان تهران و ابوظبی پرداخت و نوشت: «دشمنی جمهوری اسلامی با امارات متحده عربی بیش از آن که بر سر مرزها باشد، ریشه در یک تضاد عمیق وجودی دارد. دقیقترین توصیف از این شکاف را ریم الهاشمی، وزیر مشاور امارات ارائه داد. او تاکید کرد که امارات بیش از هر کشور دیگری هدف حملات تهران بوده است، زیرا این کشور هر آن چیزی است که جمهوری اسلامی نیست.»
بر پایه این اظهارات، امارات با ارائه الگویی از شکوفایی اقتصادی، تنوع ادیان و همزیستی فرهنگهای جهانی، عملا به ضدِ الگوی حکومتی تبدیل شده که بقای خود را در انزوای ایدئولوژیک و ترویج فقر تحت نام مقاومت میبیند.
علاوه بر امارات، وزارت کشور کویت هم به تازگی اعلام کرد در یک عملیات امنیتی، ۲۴ نفر را به اتهام «مشارکت در تامین مالی سازمانهای تروریستی» بازداشت و هشت نفر دیگر را که متواری و خارج از کشور هستند، شناسایی کرده است.
بر اساس ویدیوی منتشرشده، این افراد با جمهوری اسلامی مرتبط بودهاند.
کویت ۲۷ اسفند نیز اعلام کرده بود ۱۰ نفر وابسته به گروه حزبالله لبنان را بازداشت کرده است.
