در جریان تحولات هشتمین روز جنگ، شنبه ۱۶ اسفند، حملات آمریکا و اسرائیل به تهران و چند شهر دیگر ادامه یافت، جمهوری اسلامی بار دیگر اسرائیل و کشورهای منطقه را هدف گرفت، فشار سیاسی برای اعلام رسمی رهبر جدید بالا رفت و تنش با همسایگان عرب و جمهوری آذربایجان وارد مرحله تازهای شد.
ادامه حملات سنگین به ایران و گسترش اهداف نظامی
مهمترین تحول امروز، ادامه موج حملات آمریکا و اسرائیل به اهداف نظامی و امنیتی در ایران بود. تهران، اصفهان، یزد، همدان، پاکدشت و کیش از جمله نقاطی بودند که هدف حملات قرار گرفتند. در تهران، گزارشهایی از انفجارهای شدید در مرکز پایتخت، مهرآباد، غرب تهران و مقرهای وابسته به سپاه منتشر شد. ارتش اسرائیل اعلام کرد موج تازهای از حملات را علیه «زیرساختهای رژیم» در تهران و اصفهان آغاز کرده و حدود ۲۳۰ بمب به چندین سایت نظامی شلیک کرده است.
در این میان، فرودگاه مهرآباد و تاسیسات هوایی آن از مهمترین اهداف بودند. همچنین ارتش اسرائیل از حمله به دانشگاه امام حسین، یک سایت ذخیرهسازی یگان موشکی، و یک سایت زیرزمینی ذخیره و تولید موشکهای بالستیک خبر داد. در اصفهان نیز گزارشهای محلی از بمباران چند نقطه در شرق، غرب و جنوب شهر، انفجار در پادگان ۱۰۱ انبیا و هدف قرار گرفتن هوانیروز اصفهان حکایت داشت. در یزد نیز چهار نقطه هدف حمله قرار گرفت و در کیش، رادارهای فرودگاه و محدوده فرودگاه مورد اصابت قرار گرفتند.
همزمان، سنتکام اعلام کرد آمریکا در هفته نخست عملیات «خشم حماسی» به بیش از ۳۰۰۰ هدف در ایران حمله کرده و این روند با همان شدت ادامه خواهد یافت.
ادامه حملات جمهوری اسلامی به منطقه، با وجود پیام پزشکیان
دومین محور مهم روز، ادامه حملات جمهوری اسلامی به کشورهای منطقه بود؛ موضوعی که با پیام صبح شنبه مسعود پزشکیان در تضاد آشکار قرار داشت. پزشکیان اعلام کرده بود «شورای موقت رهبری» تصویب کرده دیگر به کشورهای همسایه حمله نشود و به نیروهای مسلح ابلاغ شده که از این پس نباید به همسایگان موشک شلیک کنند، مگر آنکه از خاک آن کشورها حملهای به ایران انجام شود. او همچنین گفت حملات قبلی «آتش به اختیار» بوده و از طرف خودش بابت آن عذرخواهی میکند.
با وجود این پیام، حملات جمهوری اسلامی به منطقه ادامه یافت. ارتش اسرائیل از موج تازه شلیک موشکها به جنوب اسرائیل خبر داد و سامانههای پدافندی این کشور فعال شدند. دونالد ترامپ نیز تاکید کرد که حملات تا تسلیم کامل جمهوری اسلامی ادامه خواهد داشت. بحرین از به صدا درآمدن آژیر خطر و رهگیری پرتابهها خبر داد. قطر نیز اعلام کرد یک حمله موشکی را رهگیری کرده و تهدید برطرف شده است. امارات متحده عربی گفت در حملات امروز، ۱۵ موشک از ۱۶ موشک بالستیک و ۱۱۹ پهپاد از ۱۲۱ پهپاد را رهگیری و منهدم کرده است. ابوظبی اعلام کرد از آغاز حملات جمهوری اسلامی تاکنون ۲۰۵ موشک بالستیک و ۱۲۲۹ پهپاد را رهگیری کرده و این حملات سه کشته و ۱۱۲ زخمی برجا گذاشته است.
وزارت دفاع بحرین نیز از رهگیری ۸۶ موشک و ۱۴۸ پهپاد از آغاز درگیریها خبر داد. عربستان سعودی هم بار دیگر درباره «محاسبه نادرست» به تهران هشدار داد و گفت چندین حمله موشکی و پهپادی به پایگاههای نظامی و تاسیسات نفتی را دفع کرده است.
واکنش آمریکا و اسرائیل: تهدید به تشدید حملات و گسترش جنگ
واشینگتن و تلآویو نیز امروز نشانههای تازهای از تشدید جنگ بروز دادند. ترامپ در تروثسوشال نوشت ایران «بهدلیل رفتار بد» امروز بهشدت هدف قرار خواهد گرفت و مناطقی که تا این لحظه در فهرست هدفها نبودهاند اکنون برای «نابودی کامل و مرگ قطعی» تحت بررسی هستند. او همچنین مدعی شد [حکومت] ایران از همسایگان خود عذرخواهی کرده و در برابر آنها «تسلیم» شده است.
در اسرائیل، گزارش کانال آی۲۴ و کانال ۱۱ حاکی از آن بود که این کشور برای گسترش عملیات و مرحله دوم جنگ آماده میشود. به گفته این گزارشها، اسرائیل قصد دارد انهدام مراکز فرماندهی، سامانههای راداری و موشکهای زمینبهزمین ایران را ادامه دهد، برتری هوایی کامل را تثبیت کند و نمادهای حاکمیتی و مقامهای ارشد جمهوری اسلامی را نیز هدف بگیرد. یک مقام ارشد اسرائیلی گفت این کارزار تا تحقق همه اهداف، از جمله سقوط حکومت، ادامه خواهد یافت.
جدال داخلی بر سر پیام پزشکیان و فشار برای اعلام رهبر جدید
یکی از مهمترین تحولات سیاسی روز، موج واکنشها در داخل حکومت به پیام پزشکیان بود. شماری از مقامها و چهرههای حکومتی با انتقاد از عذرخواهی او از همسایگان و توصیف حملات بهعنوان «آتش به اختیار»، بر لزوم ادامه حملات و «تعیین سریع رهبر جدید» تاکید کردند.
محمدمنان رئیسی، نماینده قم، عذرخواهی از همسایگان را «تاسفآور» خواند و گفت معرفی رهبر جدید فوریت دارد. روحالله ایزدخواه و ناصر مکارم شیرازی نیز خواستار سرعت گرفتن روند انتخاب رهبر جدید شدند. عزتالله ضرغامی تاکید کرد نیروهای مسلح «آتش به اختیار» عمل نکردهاند. علیرضا زاکانی، شهردار تهران، هم نوشت باید با «مواجهه قاطع منطقهای با پایگاههای نظامی دشمن» امنیت را بازگرداند. این مواضع نشان میدهد پیام پزشکیان نه تنها نشانه اجماع در درون حکومت نبود، بلکه شکاف در روایت رسمی از جنگ و نحوه تصمیمگیری را آشکارتر کرد.
تشدید تنش دیپلماتیک با همسایگان و اتحادیه عرب
در عرصه منطقهای، حملات جمهوری اسلامی زمینهساز تحرکات تازه دیپلماتیک شد. اتحادیه عرب اعلام کرد یکشنبه ۱۷ اسفند نشست اضطراری وزیران خارجه کشورهای عضو را برای بررسی «حملات ایران به سرزمینهای چند کشور عربی» برگزار میکند. این نشست به درخواست اردن، عربستان سعودی، عمان، قطر، کویت و مصر برگزار خواهد شد.
همزمان، پرونده حمله پهپادی به نخجوان همچنان باز ماند. اگرچه در متن امروز تمرکز اصلی بر کشورهای عربی بود، اما نشانههایی از استمرار تنش با جمهوری آذربایجان نیز دیده شد. در کنار آن، یک مقام امنیتی جمهوری اسلامی تلاش کرد حمله به آذربایجان را کماهمیت جلوه دهد و گفت اگر قصد حمله وجود داشت، با «یک پهپاد کوچک» انجام نمیشد.
دریا، نفت و حملونقل: تشدید اختلال در خلیج فارس
جنگ امروز در جبهه دریایی و اقتصادی نیز ابعاد بیشتری پیدا کرد. سپاه پاسداران اعلام کرد یک نفتکش با پرچم مالت را در خلیج فارس هدف قرار داده است؛ اقدامی که گفته شد پس از بیتوجهی کشتی به هشدارهای سپاه درباره ناامن بودن تنگه هرمز انجام شده است.
در واکنش به بحران حملونقل دریایی، دولت ترامپ یک طرح ۲۰ میلیارد دلاری بیمه اتکایی حملونقل دریایی در خلیج فارس را اجرا کرد تا اعتماد به تجارت دریایی را بازگرداند. در همین حال، با کاهش شدید ترافیک در تنگه هرمز، عراق حریم هوایی خود را برای سه روز دیگر بست. قطر ایرویز تعلیق پروازهایش را ادامه داد، هرچند شرکت هواپیمایی امارات اعلام کرد از بعدازظهر شنبه بخشی از پروازهای خود را از سر میگیرد.
خبرگزاری رویترز نیز گزارش داد هند در اقدامی که «انساندوستانه» خوانده شد، به ناو ایرانی لاوان اجازه پهلوگیری در بندر کوچی داده است؛ آن هم همزمان با حمله آمریکا به ناوچه دنا در نزدیکی سریلانکا.
خاموشی دیجیتال و اختلال در زندگی روزمره
در داخل ایران، نشانههای عمیقتر شدن وضعیت اضطراری ادامه یافت. نتبلاکس اعلام کرد قطع اینترنت در ایران از ۱۶۸ ساعت گذشته و سطح اتصال همچنان در حدود یک درصد از حالت عادی است. همزمان دولت اعلام کرد مدارس از ۱۷ اسفند به صورت غیرحضوری فعالیت خواهند کرد و بازار سهام نیز تا اطلاع ثانوی بسته خواهد ماند. تعویق ثبتنام کنکور ارشد علوم پزشکی نیز از دیگر نشانههای اختلال گسترده در زندگی روزمره بود.
در سطح شهرها، گزارشهای شهروندی از ایستهای بازرسی ماموران نقابدار در شمال کشور و تداوم فضای امنیتی حکایت داشت.
فناوری جنگ: هوش مصنوعی زیر ذرهبین
در حوزه تحلیلی، خبرگزاری فرانسه گزارش داد که در جنگ اخیر برای نخستینبار از هوش مصنوعی بهطور گسترده برای تحلیل اطلاعات و انتخاب اهداف استفاده شده است. به نوشته این خبرگزاری، کارشناسان معتقدند این فناوری احتمالاً در انتخاب اهداف برای هزاران حمله آمریکا و اسرائیل به ایران نقش داشته، هرچند جزئیات آن هنوز رسماً تایید نشده است. این گزارش همزمان پرسشهای تازهای درباره مسئولیت حقوقی و اخلاقی کاربرد هوش مصنوعی در جنگ مطرح کرد.
جمعبندی تحولات امروز نشان میدهد جنگ در سه مسیر بهطور همزمان در حال تشدید است: نخست، گسترش حملات به عمق ایران و تمرکز بر زیرساختهای فرماندهی، هوایی و موشکی؛ دوم، سرایت روزافزون جنگ به کشورهای منطقه و بالا رفتن فشار سیاسی بر تهران از سوی همسایگان عرب؛ و سوم، آشکارتر شدن شکاف درون حکومت بر سر جنگ، جانشینی و پیام عقبنشینی پزشکیان.
جزییات بیشتر از تحولات جنگ را در بلاگ ایراناینترنشنال بخوانید.
بر اساس این گزارش، زمانی که ایالات متحده شنبه ۲۸ فوریه (۹ اسفند) عملیات نظامی موسوم به «خشم حماسی» را علیه حکومت ایران آغاز کرد، دولت ترامپ با این پرسش روبهرو شد که چگونه باید آغاز جنگ را برای افکار عمومی آمریکا، کنگره و جامعه جهانی توضیح دهد. با این حال طی روزهای بعد، مقامهای دولت توضیحهای متفاوتی ارائه کردند؛ از تهدید هستهای ایران گرفته تا تغییر رژیم، دفاع پیشدستانه یا واکنش به اقدامات احتمالی حکومت ایران.
گاردین مینویسد ترامپ آغاز جنگ را در یک ویدیوی هشتدقیقهای در شبکه اجتماعی تروثسوشیال اعلام کرد و عملیات «خشم حماسی» را همزمان پاسخی دفاعی به «دههها تهاجم ایران» و تلاشی برای آزادی مردم ایران توصیف کرد. او گفت هدف این عملیات نابودی موشکها و صنعت موشکی ایران و از بین بردن «تهدید فوری هستهای» است. ترامپ در این پیام همچنین به بحران گروگانگیری سال ۱۳۵۸، حزبالله، حماس و گروههای مورد حمایت حکومت ایران اشاره کرد و از مردم ایران خواست «این لحظه را غنیمت بشمارند و کشور خود را پس بگیرند».
با این حال تنها چند ساعت پس از آغاز حملات، ترامپ در گفتوگو با اکسیوس روایت متفاوتی ارائه داد و گفت این جنگ میتواند به شکلهای مختلفی پایان یابد؛ از جمله یک عملیات کوتاه چند روزه یا حتی تصرف کامل ایران. او گفت در هر صورت حکومت ایران برای بازسازی تواناییهای خود به چند سال زمان نیاز خواهد داشت. به گزارش گاردین، ترامپ همان روز در گفتوگویی دیگر هدف جنگ را «آزادی مردم ایران» توصیف کرد.
در همان روز، نمایندگی آمریکا در سازمان ملل تلاش کرد چارچوب حقوقی برای این اقدام نظامی ارائه دهد و به ماده ۵۱ منشور سازمان ملل درباره حق دفاع مشروع استناد کرد. مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، گفت برنامه موشکی و هستهای ایران تهدیدی مستقیم برای نیروهای آمریکایی در منطقه بوده و واشینگتن پس از تلاش برای حل دیپلماتیک بحران، ناچار به اقدام نظامی شده است. او همچنین مدعی شد مردم ایران از این اقدام حمایت کردهاند.
با این حال گزارش گاردین میگوید اطلاعات ارائهشده به کارکنان کنگره توسط مقامهای پنتاگون در اول مارس نشان میدهد حکومت ایران قصد حمله به نیروهای آمریکایی را نداشت مگر اینکه ابتدا اسرائیل به ایران حمله کند؛ موضوعی که به نوشته گاردین با ادعای دولت ترامپ درباره وجود «تهدید فوری» از سوی حکومت ایران تناقض دارد.
در نخستین نشست خبری پنتاگون پس از آغاز جنگ، پیت هگست وزیر جنگ آمریکا اعلام کرد هدف عملیات «خشم حماسی» نابودی موشکهای تهاجمی ایران، صنعت تولید موشک، نیروی دریایی و زیرساختهای امنیتی این کشور است. او تاکید کرد این جنگ با هدف تغییر رژیم آغاز نشده، هرچند گفت «رژیم تغییر کرده و جهان جای بهتری شده است». هگست همچنین گفت این عملیات برخلاف جنگهای عراق و افغانستان محدود و دارای اهداف مشخص است.
در همان روز اما مارکو روبیو وزیر خارجه آمریکا روایت متفاوتی ارائه داد. او گفت واشینگتن میدانست اسرائیل قصد حمله به ایران را دارد و در صورت وقوع چنین حملهای، حکومت ایران به نیروهای آمریکایی در منطقه حمله میکرد. روبیو گفت آمریکا برای جلوگیری از چنین وضعیتی تصمیم به اقدام پیشدستانه گرفته است. به نوشته گاردین، این سخنان به معنای آن بود که آمریکا عملاً به دلیل اقدام احتمالی یک متحد وارد جنگ شده است.
یک روز بعد، ترامپ این روایت را رد کرد و گفت تصمیم برای حمله به حکومت ایران کاملاً به دلیل نگرانی از اقدام خود ایران بوده است. او گفت: «به نظر من ایران قصد داشت ابتدا حمله کند.» ترامپ همچنین تاکید کرد که اسرائیل او را به جنگ وادار نکرده و حتی ممکن است او اسرائیل را به اقدام نظامی تشویق کرده باشد.
گاردین مینویسد در این مرحله سه توضیح متفاوت برای جنگ مطرح شده بود: تهدید فوری هستهای ایران، احتمال حمله ایران در واکنش به اقدام اسرائیل، یا برنامه حکومت ایران برای حمله مستقیم به آمریکا.
در ادامه، روبیو تلاش کرد توضیح خود را اصلاح کند و گفت سخنانش بد تعبیر شده است و تصمیم ترامپ بر این اساس بوده که ایران نباید بتواند پشت برنامه موشک بالستیک خود پنهان شود.
در نشست خبری دوم پنتاگون در ۴ مارس، وزیر جنگ آمریکا بار دیگر مواضع تندتری مطرح کرد و گفت عملیات نظامی علیه ایران تازه آغاز شده و هدف آن نابودی تواناییهای نظامی این کشور است. او اعلام کرد نیروهای هوایی آمریکا و اسرائیل بهزودی کنترل کامل آسمان ایران را به دست خواهند گرفت و بهطور شبانهروزی زیرساختهای نظامی ایران و فرماندهان آن را هدف قرار خواهند داد.
هگست همچنین دلیل تازهای برای جنگ مطرح کرد و گفت حکومت ایران در گذشته تلاش کرده بود دونالد ترامپ را ترور کند و فرمانده سپاه که مسئول این طرح بوده در جریان عملیات کشته شده است.
در ادامه این تحولات، ترامپ در ۶ مارس در پیامی در شبکه تروثسوشیال اعلام کرد که هیچ توافقی با ایران ممکن نیست مگر «تسلیم کامل و بیقید و شرط». او همچنین گفت پس از آن و با انتخاب رهبران جدید برای ایران، آمریکا و متحدانش برای بازسازی اقتصاد ایران تلاش خواهند کرد.
به نوشته گاردین، این موضعگیری با توضیحهای قبلی دولت ترامپ درباره اهداف محدود نظامی عملیات در تضاد بود. در نهایت کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، تلاش کرد این پیام را تعدیل کند و گفت منظور از «تسلیم بدون قید و شرط» این است که ایران دیگر تهدیدی برای ایالات متحده نباشد و اهداف عملیات «خشم حماسی» به طور کامل تحقق یابد.
گزارش گاردین نتیجه میگیرد که در هفته نخست جنگ، دولت ترامپ روایتهای مختلف و گاه متناقضی درباره اهداف و دلایل این جنگ ارائه کرده است؛ از دفاع پیشدستانه و نابودی برنامه موشکی گرفته تا تغییر رژیم یا آزادی مردم ایران.
پزشکیان شنبه ۱۶ اسفند اعلام کرد حملات نیروهای مسلح جمهوری اسلامی به کشورهای همسایه «آتش به اختیار» بوده و شورای موقت رهبری روز گذشته (جمعه) تصمیم گرفته است چنین حملههایی دیگر انجام نشود. این سخنان در حالی مطرح شد که همزمان با انتشار آن، شهرهای دبی و ابوظبی در امارات متحده عربی صبح شنبه هدف حملات جمهوری اسلامی قرار گرفتند.
همزمان ابوالفضل شکارچی، سخنگوی نیروهای مسلح جمهوری اسلامی، نیز اعلام کرد از ابتدای «تجاوز آمریکا و اسرائیل» اعلام شده بود هر نقطهای که مبدا حمله به ایران باشد، هدف مشروع نیروهای مسلح خواهد بود. او گفت تمامی پایگاههایی که از آنها علیه جمهوری اسلامی استفاده شده هدف قرار گرفتهاند و در عین حال تلاش شده به کشورهای همسایه آسیب وارد نشود. شکارچی همچنین تاکید کرد کشورهایی که اجازه استفاده از فضای خود برای حمله به ایران را ندادهاند هدف حمله قرار نگرفتهاند و «حاکمیت ملی کشورها مورد احترام است».
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیای سپاه نیز در بیانیهای اعلام کرد نیروهای مسلح جمهوری اسلامی «منافع و حاکمیت ملی کشورهای همسایه را محترم میشمارند». در این بیانیه تاکید شده است که تاکنون تعرضی به این کشورها صورت نگرفته، اما در صورت ادامه حملات، پایگاهها و منافع آمریکا و اسرائیل در منطقه همچنان هدف عملیات نیروهای مسلح حکومت ایران قرار خواهند گرفت.
در واکنش به اظهارات پزشکیان، محمدمنان رئیسی، نماینده قم در مجلس، سخنان او را «ذلیلانه» توصیف کرد و گفت این موضعگیری نشان میدهد مجلس خبرگان باید هرچه سریعتر رهبر جدید جمهوری اسلامی را انتخاب کند. او خطاب به پزشکیان نوشت: «آیا غیر از این است که کشورهای همسایه خاک و داراییها و هتلهای خود را در اختیار دشمنان ما قرار دادند و آیا نیروهای نظامی ما نباید به این پایگاهها و داراییهای دشمن حمله میکردند که حالا اینطور ذلیلانه عذرخواهی میکنید؟»
در ادامه واکنشها به اظهارات پزشکیان درباره «آتش به اختیار» بودن حملات به کشورهای همسایه، ابراهیم عزیزی، نماینده مجلس و رییس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس، نیز در شبکه اجتماعی ایکس نوشت همه پایگاههای آمریکا و اسرائیل در منطقه «هدف مشروع و قانونی» جمهوری اسلامی در جنگ جاری هستند. او در این پیام تاکید کرد جمهوری اسلامی «هیچ خط قرمزی در دفاع از منافع ملی ندارد» و افزود: «این نبرد ادامه دارد.»
در فضای سیاسی و رسانهای داخل کشور نیز واکنشهایی به سخنان پزشکیان منتشر شد. عزتالله ضرغامی، وزیر پیشین میراث فرهنگی و رییس سابق سازمان صداوسیما، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «ما که نفهمیدیم چه شد؛ ولی نه نیروهای مسلح آتش به اختیار عمل کردند و نه جنگ منطقهای که “امام شهید” گفتند قابل تفسیر و تاویل است.» او همچنین افزود که «قاتلان ملت و حامیان آنان را مجبور به عذرخواهی خواهیم کرد».
در همین حال میثم نیلی، فعال رسانهای نزدیک به جریان اصولگرا، نیز در واکنش به سخنان پزشکیان نوشت: «چرا در شرایطی که در آستانه تعیین رهبری جدید هستیم از راهبرد نظامی امام شهید عقبنشینی کردید؟ چرا دوباره پالس ضعف و شرمندگی به دشمن میدهید؟ والله هرگونه آتشبس خیانت است.»
همچنین جلال رشیدی کوچی، نماینده پیشین مجلس، در شبکه اجتماعی ایکس با انتقاد از پیام پزشکیان نوشت: «عذرخواهی زمانی انجام میشود که اشتباهی رخ داده باشد. ما هیچ اشتباهی نکردهایم. پیام شما هیچ نشانهای از اقتدار نداشت و ضعیف بود؛ چه در متن، چه در بیان و چه در زبان بدن.»
این واکنشها در حالی مطرح میشود که اظهارات پزشکیان درباره «آتش به اختیار» بودن حملات و توقف آنها و واکنشها به این موضع، در بحبوحه ادامه درگیریهای نظامی و حملات متقابل در منطقه بیان شده است و نشانهای است از بحران «رهبری» در جمهوری اسلامی.
بر اساس این گزارش، ناو لاوان روز چهارشنبه در بندر کوچی پهلو گرفت؛ همان روزی که یک زیردریایی آمریکایی ناوچه ایرانی دنا را هدف قرار داد و غرق کرد. یک منبع دولتی هند به رویترز گفت این پهلوگیری پس از درخواست فوری تهران انجام شده است.
سوبرامانیام جایشانکار، وزیر امور خارجه هند، در نشست سالانه گفت کشتی لاوان به همراه دو شناور دیگر در مسیر حضور در یک بازبینی ناوگان دریایی قرار داشتند اما در جریان تحولات جنگی اخیر گرفتار شدند. او تاکید کرد تصمیم دهلینو برای پذیرش این کشتی از منظر ملاحظات انسانی گرفته شده است.
جایشانکار گفت: «ما این موضوع را از دیدگاه انسانی بررسی کردیم، جدا از مسائل حقوقی که ممکن بود مطرح باشد. فکر میکنم کار درستی انجام دادیم.»
به گفته وبسایت خبری موسسه نیروی دریایی آمریکا، کشتی لاوان یک شناور آبی-خاکی برای عملیات پیادهسازی نیرو است.
این اقدام در حالی صورت گرفته که دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، اعلام کرده یکی از اهداف جنگی ایالات متحده و اسرائیل در درگیری اخیر با جمهوری اسلامی، نابودی نیروی دریایی حکومت ایران است.
طبق این گزارش، در حمله آمریکا به ناوچه دنا که در منطقه اقتصادی انحصاری سریلانکا و در فاصله حدود ۱۹ مایل دریایی از ساحل این کشور رخ داد، دستکم ۸۷ نفر کشته شدند. این منطقه خارج از مرزهای دریایی رسمی سریلانکا قرار دارد.
منبع دولتی هند همچنین گفت دهلینو درخواست پهلوگیری ناو لاوان را در ۹ اسفند، یعنی روز آغاز جنگ، دریافت کرده بود. به گفته این منبع، درخواست جمهوری اسلامی ایران فوری بوده زیرا کشتی با مشکلات فنی روبهرو شده بود.
بر اساس این گزارش، ۱۸۳ خدمه ناو لاوان در تاسیسات نیروی دریایی هند در بندر کوچی اسکان داده شدهاند. این مقام دولتی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، این اطلاعات را در اختیار رویترز قرار داده است.
رویترز همچنین نوشت ناوچه دنا در زمان حمله در حال بازگشت از رزمایش دریاییای بود که توسط هند سازماندهی شده بود؛ موضوعی که در وبسایت رسمی این رزمایش و همچنین از سوی مقامهای سریلانکا تایید شده است.
در همین حال، مقامهای سریلانکا اعلام کردند که در حال اسکورت ناو ایرانی «بوشهر» به سمت یک بندر در ساحل شرقی این کشور هستند. به گفته این مقامها، بخش عمده خدمه این کشتی نیز به یک اردوگاه نیروی دریایی در نزدیکی کلمبو منتقل شدهاند.
بر اساس این گزارش، در ۳ مارس ۲۰۲۶ یک موشک بالستیک ایرانی از سامانههای دفاع هوایی قطر عبور کرد و به پایگاه العدید، مقر پیشرفته فرماندهی مرکزی آمریکا (سنتکام) در منطقه، اصابت کرد. وزارت دفاع قطر اعلام کرد دو موشک به سمت خاک این کشور شلیک شده که یکی رهگیری شده و دیگری بدون ایجاد تلفات انسانی به پایگاه اصابت کرده است.
با این حال، به نوشته واینت، تصاویر ماهوارهای و گزارشهای تحلیلی نشان میدهد خسارتهای به مجموعه وارد شده است. به گفته این گزارش، این حمله سامانه راداری هشدار زودهنگام AN/FPS-132 را هدف قرار داده است؛ سامانهای پیشرفته به ارزش حدود ۱.۱ میلیارد دلار که در نزدیکی پایگاه العدید در منطقه امدحال مستقر است.
این رادار قادر است موشکهای بالستیک را تا فاصله پنج هزار کیلومتری ردیابی کند و دادههای آن برای سامانههای دفاع موشکی آمریکا و متحدانش در خلیج فارس از جمله تاد و پاتریوت استفاده میشود. رسانههای حکومتی ایران و سپاه پاسداران ادعا کردند این حمله «دقیق» بوده و رادار را «به طور کامل نابود کرده است»، هرچند مقامهای آمریکا و قطر هنوز نابودی کامل آن را تایید نکردهاند.
واینت با استناد به تصاویر ماهوارهای شرکت «پلانتلبز» (Planet Labs) و تحلیلهای منتشر شده نوشت که مجموعه راداری و زیرساختهای ارتباطی اطراف آن دچار آسیب جدی شدهاند. بر اساس برآوردها، خسارت وارد شده به تجهیزات نظامی آمریکا در منطقه از زمان تشدید درگیریها به ۱.۹ تا ۲.۴ میلیارد دلار رسیده است و خسارت به این رادار یکی از پرهزینهترین آسیبها محسوب میشود.
این گزارش تاکید میکند که آسیب به چنین سامانهای تنها یک خسارت فنی نیست، بلکه میتواند توانایی آمریکا و اسرائیل برای شناسایی تهدیدهای موشکی از سوی ایران یا نیروهای نیابتی آن را کاهش دهد. کوتاهتر شدن زمان هشدار، فرصت واکنش سامانههای دفاعی برای حفاظت از شهرهای اسرائیل، کشورهای خلیج فارس و نیروهای آمریکایی را محدودتر میکند.
به نوشته واینت، حکومت ایران این حملات را پاسخی به عملیات آمریکا و اسرائیل علیه تاسیسات هستهای و مراکز فرماندهی خود عنوان کرده است. با این حال این گزارش تاکید میکند که این حمله تناقض سیاستهای قطر را برجسته کرده است؛ کشوری که میزبان نیروهای آمریکایی برای مقابله با تهدیدهایی مانند حکومت ایران است، اما همزمان میزبان رهبران حماس نیز بوده است.
بر اساس این گزارش، قطر همچنان محل اقامت شماری از رهبران سیاسی حماس است که بیش از یک دهه در دوحه فعالیت داشتهاند. حتی پس از حمله اسرائیل در سپتامبر ۲۰۲۵ به محل استقرار مذاکرهکنندگان حماس در دوحه - که دستکم شش کشته برجای گذاشت - دفتر سیاسی این گروه همچنان در قطر باقی مانده است و رهبران آن از این کشور برای فعالیتهای سیاسی، دیپلماتیک و جمعآوری کمک مالی استفاده میکنند.
واینت مینویسد کمکهای مالی میلیارد دلاری قطر به غزه نیز بارها از سوی اسرائیل به عنوان حمایت غیرمستقیم از ساختار نظامی حماس مورد انتقاد قرار گرفته است. دفتر نخستوزیر اسرائیل پیشتر دوحه را متهم کرده بود که با پناه دادن به رهبران حماس، به طراحان حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ امکان فعالیت داده است.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که در موجهای اخیر حملات، سامانههای دفاعی قطر دهها موشک و پهپاد ایرانی را رهگیری کردهاند، اما عبور تنها یک موشک نشان داد که این سامانهها همچنان آسیبپذیر هستند.
به نوشته واینت، این حمله نشان میدهد سیاست دوگانه قطر - همکاری امنیتی با آمریکا و در عین حال ارتباط با بازیگران نزدیک به جمهوری اسلامی و حماس - میتواند خطرات قابل توجهی برای امنیت منطقه ایجاد کند.
این گزارش در پایان میافزاید که با افزایش قیمت نفت در پی تنشها در تنگه هرمز و فشار بر سامانههای دفاعی کشورهای خلیج فارس، اسرائیل ممکن است فشار بیشتری بر متحدان خود وارد کند تا حمایت مالی از گروههایی مانند حماس متوقف شود. به نوشته واینت، حمله به پایگاه العدید نشان داد که پیامدهای چنین سیاستهایی ممکن است در نهایت دامان حامیان آن را نیز بگیرد.
بر اساس این گزارش، کارشناسان معتقدند هوش مصنوعی احتمالاً در انتخاب اهداف برای هزاران حمله آمریکا و اسرائیل به ایران از ۹ اسفند نقش داشته است، هرچند جزئیات دقیق این کاربردها هنوز بهطور رسمی تایید نشده است. پیشتر نیز از فناوریهای مشابه در هدایت عملیات نظامی اسرائیل در غزه و همچنین در عملیات آمریکا برای بازداشت نیکلاس مادورو استفاده شده بود.
لور دو روسی-روشگونده، پژوهشگر اندیشکده فرانسوی «آیافآرآی» (IFRI)، به خبرگزاری فرانسه گفت امروز تقریباً همه قدرتهای نظامی بزرگ جهان سرمایهگذاری گستردهای روی کاربردهای نظامی هوش مصنوعی انجام میدهند. به گفته او، این فناوری میتواند تقریباً در همه بخشهای عملیات نظامی از جمله تدارکات، شناسایی، دیدهبانی، جنگ اطلاعاتی، جنگ الکترونیک و امنیت سایبری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین هوش مصنوعی در برخی تسلیحات از جمله پهپادهای تهاجمی نیمهخودکار نیز به کار گرفته شده است.
یکی از مهمترین کاربردهای این فناوری، کوتاه کردن «زنجیره کشتار» است؛ یعنی کاهش زمان و فرآیند تصمیمگیری میان شناسایی یک هدف و اجرای حمله. در همین چارچوب، نیروهای آمریکایی از سامانهای موسوم به «ماون اسمارت سیستم» (Maven Smart System) که توسط شرکت «پالانتیر» توسعه داده شده استفاده میکنند. این سامانه به گفته سازندگان آن قادر است اهداف بالقوه را شناسایی و اولویتبندی کند. روزنامه واشینگتنپست نیز گزارش داده است که مدل هوش مصنوعی مولد «کلود» (Claude) از شرکت «انتروپیک» (Anthropic) برای افزایش توان شناسایی و شبیهسازی این سامانه با آن ادغام شده است، هرچند این شرکتها به درخواست خبرگزاری فرانسه برای اظهارنظر پاسخ ندادهاند.
برتران روندپییر، رییس آژانس هوش مصنوعی ارتش فرانسه، در این باره گفت الگوریتمهای هوش مصنوعی امکان پردازش سریعتر و جامعتر اطلاعات را فراهم میکنند. به گفته او این فناوری قادر است حجم عظیمی از دادهها از جمله تصاویر ماهوارهای، دادههای راداری، امواج الکترومغناطیسی، صدا، تصاویر پهپادی و حتی ویدیوهای زنده را تحلیل کند.
با این حال استفاده از هوش مصنوعی در جنگ پرسشهای مهمی درباره مسئولیت و کنترل انسانی مطرح کرده است. این بحث پیشتر در جریان جنگ غزه نیز مطرح شد؛ زمانی که ارتش اسرائیل از برنامهای به نام «لاوندر» (Lavender) برای شناسایی اهداف استفاده کرد. کارشناسان میگویند چنین سامانهای در غزه به دلیل محدوده جغرافیایی کوچک و وجود سیستمهای نظارت گسترده کارایی بیشتری داشت و احتمال ایجاد سامانهای مشابه در ایران کمتر است.
پیتر آسارو، رییس کمیته بینالمللی کنترل تسلیحات رباتیک، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه گفت یکی از پرسشهای اصلی این است که در صورت وقوع اشتباه، چه کسی مسئول خواهد بود. او به گزارشهایی درباره بمباران یک مدرسه در ایران که گفته میشود ۱۵۰ نفر در آن کشته شدهاند اشاره کرد و گفت ممکن است چنین رویدادی ناشی از هدفگیری اشتباه توسط سامانههای هوش مصنوعی باشد. با این حال نه آمریکا و نه اسرائیل مسئولیت این حمله را نپذیرفتهاند و خبرگزاری فرانسه نیز امکان بررسی مستقل محل حادثه را نداشته است.
به گفته آسارو، اگر در چنین حملهای از هوش مصنوعی استفاده شده باشد، پرسش کلیدی این است که دادههای مورد استفاده برای هدفگیری تا چه اندازه بهروز بوده و آیا خطا در پایگاه داده میتواند باعث حمله به هدف اشتباه شده باشد یا نه.
در مقابل، برخی مقامهای نظامی تاکید میکنند که سامانههای هوش مصنوعی هنوز بدون کنترل انسانی عمل نمیکنند. روندپییر گفت تصور هوش مصنوعیهایی که بدون نظارت انسان تصمیم میگیرند بیشتر به «علمیتخیلی» شباهت دارد و در عمل فرماندهان نظامی همچنان در مرکز تصمیمگیری قرار دارند. به گفته او هیچ فرمانده نظامی از سامانهای استفاده نمیکند مگر آنکه به عملکرد آن اعتماد داشته باشد و بتواند آن را کنترل کند.
در همین حال بنجامین جنسن، پژوهشگر اندیشکده مرکز مطالعات استراتژیک و بینالمللی، «سیاسآیاس» (CSIS)، در واشینگتن که طی یک دهه گذشته در آزمایشهای مربوط به استفاده از هوش مصنوعی در تصمیمگیری نظامی مشارکت داشته، گفت استفاده از این فناوری در ارتشهای جهان هنوز در ابتدای راه است. او تاکید کرد ارتشها هنوز بهطور کامل در شیوه برنامهریزی و اجرای عملیات نظامی خود بازنگری نکردهاند تا از ظرفیتهای کامل هوش مصنوعی استفاده کنند و به گفته او «ممکن است یک نسل زمان لازم باشد تا جهان نظامی واقعاً بفهمد چگونه از این فناوری بهره ببرد.»
