کریم آقاخان، چهلونهمین امام شیعیان اسماعیلیه که به خاطر موفقیتهایش در مسابقات اسبدوانی، ثروت چشمگیر و فعالیتهای توسعهای در سراسر جهان شناخته میشود، در سن ۸۸ سالگی در لیسبون درگذشت.
کریم آقاخان، چهلونهمین امام موروثی اسماعیلیان، رهبری معنوی و میلیاردر اهل کمک به برنامههای توسعه در کشورهای مختلف جهان بود که بر اساس باور اسماعیلیان، نسب او بهطور مستقیم به پیامبر اسلام میرسد.
سازمانهای خیریه زیر مجموعه شبکه توسعه آقاخان صدها بیمارستان و پروژههای آموزشی و فرهنگی را عمدتا در کشورهای در حال توسعه اداره میکردند.
بر اساس بیانیه شبکه توسعه آقاخان در شبکههای اجتماعی، او «در کمال آرامش» در لیسبون پرتغال، در میان اعضای خانوادهاش چشم از جهان فروبست.
در این بیانیه با اشاره به برنامههای این شبکه گفته شده «ما طبق خواست ایشان، فارغ از مذهب یا ملیت افراد، با سازمانهای همکار خود همکاری میکنیم تا کیفیت زندگی اشخاص و جوامع را در سراسر جهان بهبود ببخشیم.»
اسماعیلیان، که فرقهای از مسلمانان هستند، جمعیتی بالغ بر حدود ۱۵ میلیون نفر در جهان دارند، حدود ۵۰۰ هزار نفر آنان در پاکستان زندگی میکنند و جمعیتهای بزرگی از آنان نیز در هند، افغانستان و آفریقا حضور دارند.
کریم آقاخان در سال ۱۹۵۷، در سن ۲۰ سالگی، جانشین پدربزرگ خود شد که تا پیش از او عنوان امام اسماعیلیان را داشت.
نام «آقاخان» که غالبا آن را آمیزهای از ترکی و فارسی به معنای «فرمانده برتر» میدانند، بهگونهای نامعمول از پدربزرگ او، آقاخان سوم، به او رسید که او را به عنوان جانشین برگزید.
او در آن زمان، دانشجوی ۲۰ساله رشته تاریخ اسلام در دانشگاه هاروارد بود. در همان سال، ملکه الیزابت دوم بریتانیا، بهنشانه پیوند نزدیک میان این دو خاندان، عنوان موروثی «والاحضرت» را به او اعطا کرد.
پدربزرگ او، سلطان محمد شاه، در وصیتنامهاش گفت که بهدلیل «دگرگون شدن بنیادین اوضاع جهان»، از جمله پیشرفتهای علوم هستهای، برای جانشینی او به «مرد جوانی نیاز است که در سالهای اخیر، در متن عصر نو تربیت شده و دیدگاه تازهای به زندگی بیاورد.»
واقعیت این بود که آقاخان چهارم باید با بحرانهای دنیای جدید که گریبانگیر پیروانش در آسیای مرکزی، افغانستان، پاکستان، ایران و شرق آفریقا بود، دستوپنجه نرم میکرد.
سیاری از آنها با رویدادهای پرالتهاب مواجه شدند، از جمله اخراج آسیاییها از اوگاندا در سال ۱۹۷۲ به دستور عیدی امین و آشوبهای تاجیکستان پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی.
آقاخان که در سوئیس متولد شده بود، تابعیت بریتانیا داشت و در قصری در فرانسه زندگی میکرد. او زندگی مرفهای داشت، صاحب جزیرهای خصوصی در باهاما، یک کشتی تفریحی بسیار مجلل و یک جت شخصی بود.
به گزارش نیویورک تایمز آقاخان که مردی جهاندیده و اغلب دور از توجه رسانهها بود، این ایده را رد میکرد که افزایش ثروت شخصیاش ممکن است با فعالیتهای بشردوستانهاش در تضاد باشد. آقاخان میگفت توان او در موفقیت مالی، مکمل وظیفهاش در بهبود زندگی اسماعیلیان است.
او به پیروانش گفته بود: «از یک امام انتظار نمیرود از زندگی روزمره کناره بگیرد. برعکس، انتظار میرود از جامعهاش محافظت کند و برای بهبود کیفیت زندگی آنها تلاش کند. بنابراین مفهوم جدایی ایمان از دنیا در اسلام بیگانه است.»
او در سال ۲۰۰۶ در سخنرانیای گفت: «نقش و مسئولیت امام هم تفسیر دین برای جامعه است و هم هر کاری که از دستش برمیآید انجام دهد تا کیفیت و امنیت زندگی روزمرهٔ آنها را ارتقا دهد.»
گرچه او قلمروی موروثی به شکل پادشاهیهای دیگر نداشت، اما بنابر برآوردهای مختلف بین یک تا سیزده میلیارد دلار ثروت داشت. سرمایهای که از محل سرمایهگذاریها، مشارکتها و سهامداری در هتلهای مجلل، خطوط هوایی، اسبهای مسابقه و روزنامهها و نیز از نوعی «عُشر قرآنی» که پیروانش میپرداختند، به دست آمد.
او یکی از مهمترین مالکان و پرورشدهندگان اسبهای مسابقه در بریتانیا، فرانسه و ایرلند شد و اسبی به نام شِرگار را پرورش داد که زمانی مشهورترین و باارزشترین اسب مسابقه جهان بود.
او بنیانگذار بنیاد خیریه آقاخان بود و نامش بر نهادهایی چون دانشگاهی در کراچی و همچنین «برنامه آقاخان برای معماری اسلامی» در دانشگاه هاروارد و موسسه فناوری ماساچوست (MIT) قرار گرفته است.
«بنیاد آقاخان برای فرهنگ» نقش کلیدی در مرمت محوطه مقبره همایون در دهلی داشته است. جایزه سالانهای نیز بهنام «جایزه آقاخان برای معماری» وجود دارد.
همچنین او «گروه رسانهای نِیشِن» را بنیان گذاشت که امروزه بزرگترین سازمان رسانهای مستقل در شرق و مرکز آفریقا بهشمار میرود.
آقاخان با اسب معروفش شِرگار در سال ۱۹۸۱ جام دربی در اِپسِم را با فاصلهٔ ۱۰ طول اسب پیروز شد، اسبی که لباس سبز زمردی آقاخان و سرشانههای قرمزرنگ بر تن داشت. اما دو سال بعد در ایرلند ربوده شد و دیگر هرگز پیدا نشد.
گاردین در گزارشی به نقل از آوا گرین از دانشگاه سیتی سنت جورج لندن نوشت دانشمندان سالها بر این باور بودند که زنان «موجوداتی فوقالعاده» هستند و نمیتوانند بهطور قابل توجهی جامعهستیز (سایکوپت) یا خودشیفته باشند.
این دیدگاه باعث شد مطالعات در این زمینه عمدتا بر مردان متمرکز شود.
درست مانند اوتیسم یا ایدیاچدی، این ویژگیها در زنان به شکلی متفاوت بروز میکنند و با آزمونهای تشخیصی که عمدتا برای مردان طراحی شدهاند، شناسایی آنها دشوارتر است.
چالشهای تشخیص خودشیفتگی در زنان
بسیاری از پروتکلهای رایج تشخیصی در روانپزشکی عمدتا بر اساس نشانههای خودشیفتگی در مردان تدوین شدهاند و بیشتر به نوع «بزرگمنشانه» این اختلال توجه میکنند.
گرین گفت همین موضوع باعث شده بسیاری از روانپزشکان و روانشناسان، خودشیفتگی در زنان را به اشتباه «اختلال شخصیت مرزی» تشخیص دهند. اما کتابچه راهنمای تشخیصی اروپایی (ICD-11) با در نظر گرفتن ویژگیهای آسیبپذیر، احتمال شناسایی درست زنان خودشیفته را افزایش داده است.
سهگانه تاریک شخصیت و شیوع آن
محققان ویژگیهای تاریک شخصیتی را در قالب «سهگانه تاریک» شامل جامعهستیزی، خودشیفتگی و ماکیاولیسم (تمایل به کنترل و کسب قدرت از طریق دستکاری و رفتارهای غیراخلاقی) دستهبندی میکنند.
بر اساس تحقیقات، حدود یک تا پنج درصد از جامعه دارای خودشیفتگی در سطح بالینی هستند و یک درصد به جامعهستیزی بالینی مبتلا هستند که بسیاری از این افراد در زندان به سر میبرند.
با این حال، مشکل فقط محدود به این گروه نیست و افرادی که سطوح خفیفتری از این ویژگیها را دارند نیز میتوانند برای دیگران مشکلساز باشند.
آمارها نشان میدهند حدود یکسوم جمعیت، دارای سطوحی بالاتر از حد متوسط این صفات هستند؛ افرادی که معمولا تشنه قدرت و کنترل بوده و ویژگیهایی مانند خودخواهی، فقدان همدلی، فریبکاری و تا حدی بیپروایی را از خود بروز میدهند.
الگوهای متفاوت خودشیفتگی در زنان و مردان
بر اساس پژوهش تازه آنتونلا سوما و همکارانش که روی هزار زن ایتالیایی انجام شده است، زنانی که ویژگیهای تاریک شخصیتی دارند، بیشتر به رفتارهای پرخاشگرانه گرایش پیدا میکنند.
به گفته سوما، تفاوت اصلی اینجاست: «در حالی که مردان پرخاشگری مستقیم نشان میدهند، زنان بیشتر به شایعهپراکنی و آسیبرسانی غیرمستقیم روی میآورند.»
تحقیقات روانشناختی حاکی از آن است که خودشیفتگی به دو شکل متفاوت بروز میکند: نوع «بزرگمنشانه» و نوع «آسیبپذیر».
گرین در مطالعات خود به تفاوتهای جالبی در این زمینه میان زنان و مردان دست یافته است.
طبق این پژوهشها، مردان خودشیفته معمولا الگوی بزرگمنشانه را نشان میدهند، یعنی اعتماد به نفس بالا دارند و برونگرا هستند.
در مقابل، خودشیفتگی در زنان بیشتر به شکل آسیبپذیر ظاهر میشود که با درونگرایی، واکنشهای تدافعی و عزت نفس پایین همراه است.
به باور گرین، این تفاوت ریشه در هنجارهای اجتماعی دارد. جامعه معمولا خودنمایی و رفتارهای متظاهرانه را در مردان راحتتر میپذیرد، در حالی که چنین رفتارهایی از سوی زنان کمتر مورد قبول واقع میشود.
دادههای جدید از جامعهستیزی زنان
کلایو بادی، پژوهشگر دانشگاه آنگلیا راسکین، با مطالعهای گسترده روی ۹۱۳ نفر در سه کشور آمریکا، بریتانیا و استرالیا که ۵۷۰ نفر از آنها زن بودند، به نتایج قابل تاملی دست یافته است.
مایکل لوِنسون در سال ۱۹۹۵ تخمین زده بود که تنها شش درصد زنان دارای سطوح نگرانکننده جامعهستیزی هستند، اما یافتههای بادی نشان میدهد این رقم در واقع نزدیک به ۱۹ درصد است. در مردان نیز این میزان به ۲۸ درصد میرسد.
این افراد سطح قابل توجهی از «جامعهستیزی اولیه» را به نمایش میگذارند؛ ویژگیهایی که میتواند روابط و محیط اطرافشان را سمی کند.
طبق این یافتههای جدید، مساله جامعهستیزی، بهویژه در زنان، بسیار گستردهتر از چیزی است که پیشتر تصور میشد.
روشهای متفاوت اعمال قدرت
پژوهشها نشان میدهند زنان با ویژگیهای تاریک شخصیتی بهطور معمول از روشهای غیرمستقیمتر برای اعمال قدرت استفاده میکنند.
بر اساس این پژوهشها، زنان به جای خشونت فیزیکی، بیشتر از طریق دستکاری عاطفی، شایعهپراکنی و رفتارهای پنهان عمل میکنند.
به گفته گرین، آنها هر چیزی را که جامعه اجازه استفاده از آن را میدهد، به سلاح تبدیل میکنند. این یعنی آنها ممکن است در استفاده از فرزندان علیه همسر خود یا مطرح کردن اتهامات دروغین سوءاستفاده، موفقتر از تهدید فیزیکی عمل کنند.
آسیبهای پنهان در محیطهای کاری
مدیران زن با ویژگیهای خودشیفتگی میتوانند درست به اندازه همتایان مرد خود به سازمان آسیب برسانند، باعث ترک شغل کارکنان شوند و محیط کار را به فضایی ناسالم تبدیل کنند؛ تنها تفاوت در شیوه کار آنهاست که معمولا زیرکانهتر است.
در میان افرادی که به ردههای بالای مدیریتی میرسند، مشکلاتی مانند تقلب در رزومه و بیتوجهی به مسائل مهمی چون پایداری محیط زیست، برابری و تنوع در محیط کار به وفور دیده میشود.
اهمیت بازنگری در رویکردهای تشخیصی و درمانی
محققان تاکید دارند که ابزارهای تشخیصی موجود باید بازنگری شوند تا بتوانند ویژگیهای تاریک شخصیتی را در زنان نیز بهدرستی شناسایی کنند.
این موضوع بهویژه در محیطهای قضایی و درمانی اهمیت دارد، زیرا تشخیص نادرست میتواند به درمان نامناسب و ناموفق ماندن بازپروری منجر شود.
درمان افراد جامعهستیز بسیار دشوارتر از دیگران و احتمال تکرار جرم در آنها بیشتر است.
گرین معتقد است که نادیده گرفتن ظرفیت زنان برای داشتن ویژگیهای منفی شخصیتی، در واقع به مفهوم برابری آسیب میرساند.
اصرار بر اینکه زنان به شکل ذاتی نرمخو و مراقبتکننده هستند، میتواند به تبعیض ناخودآگاه علیه آنها در نقشهای رهبری، انتظامی یا سیاسی منجر شود.
در نهایت همه انسانها، فارغ از جنسیت، ظرفیت رفتارهای مثبت و منفی را دارند و اگر زنان یاد گرفتهاند که در نتیجه فشارهای اجتماعی، برخی از پرخاشگریهای خود را مهار کنند، این احتمال وجود دارد که مردان نیز بتوانند چنین کنند.
به گزارش روزنامه سان، این ساختارهای عظیم که به «نواحی بزرگ با سرعت برشی پایین» یا «الالاسویپی» معروف هستند، در مرز میان گوشته و هسته زمین کشف شدهاند و ارتفاعی حدود هزار کیلومتر دارند که در مقایسه با ارتفاع هشت هزار و ۸۰۰ متری اورست، بسیار عظیمتر هستند.
الالاسویپی به مناطقی گفته میشود که در آنها امواج زلزله با سرعت کمتری نسبت به محیط اطراف حرکت میکند که این موضوع نشاندهنده چگالی و ترکیب متفاوت این مناطق است.
این کوهها که زیر قاره آفریقا و اقیانوس آرام قرار دارند، بخشی از «قبرستان» صفحات تکتونیکی هستند که در اثر فرورانش (فرآیند فرو رفتن یک صفحه به زیر صفحه دیگر) به اعماق زمین رفتهاند.
وجود این کوهها از دهه ۱۹۹۰ یک معما بود، زمانی که محققان متوجه کاهش سرعت امواج زلزله در نقاط خاصی از اعماق زمین شدند.
دانشمندان دانشگاه اوترخت توانستهاند با استفاده از امواج لرزهای مانند پرتو ایکس، تصویر دقیقتری از این ساختارهای عظیم به دست آورند.
زلزلههای بزرگ باعث میشوند کره زمین همچون یک زنگ یا ناقوس شروع به لرزش کند. هنگامی که این امواج لرزهای به الالاسویپیها برخورد میکند، مانند این است که زنگ یا ناقوس بهجای صدای معمول، صدایی ناهماهنگ و خارج از نُت تولید کند.
دانشمندان با مطالعه این تغییر در صدای زنگ زمین (امواج لرزهای) توانستهاند نه تنها اندازه این کوههای عظیم را تخمین بزنند، بلکه به این نتیجه برسند که این ساختارها باید بسیار قدیمی باشند و به احتمال فراوان از زمان شکلگیری زمین وجود داشتهاند.
گوشته زمین که ضخیمترین لایه سیاره ما است، در طول میلیونها سال همانند یک مایع بسیار چسبناک بهآرامی در حال حرکت و جریان است، اما الالاسویپیها از این قاعده پیروی نمیکنند.
این کوههای عظیم چنان ساختار متفاوتی دارند که برخی دانشمندان معتقدند باید همزمان با شکلگیری زمین به وجود آمده باشند.
به گفته دکتر آرون دیوس، محقق ارشد و زلزلهشناس دانشگاه اوترخت، در ابتدا هیچکس نمیدانست این ساختارهای عظیم درون زمین چه هستند؛ آیا پدیدهای گذرا هستند یا میلیونها و شاید میلیاردها سال است که آنجا قرار دارند؟
این کوههای داغ به دلیل چسبندگی زیادشان بهسختی حرکت میکنند و حداقل یک میلیارد سال و شاید خیلی بیشتر است که در پایینترین بخش گوشته زمین ثابت ماندهاند.
این کوههای درونی زمین که ارتفاعشان به هزار کیلومتر میرسد، با صفحات سنگی معمولی که از سطح زمین به درون آن فرو میروند، تفاوت دارند؛ در حالی که صفحات معمولی از دانههای ریز تشکیل میشوند، این کوهها از کانیهای بسیار بزرگتری ساخته شدهاند.
شکلگیری چنین کانیهای بزرگی نیاز به زمان بسیار طولانی دارد و همین موضوع نشان میدهد که این کوههای زیرزمینی باید از قدیمیترین ساختارهای کره زمین باشند.
سوجانیا تالاورا-سوزا از دانشگاه اوترخت میگوید این کانیها بهسرعت شکل نمیگیرند و این تنها یک معنا دارد: این کوههای عظیم بسیار قدیمیتر از صفحات سنگی اطرافشان هستند.
ساختار این کوهها از قطعات بسیار بزرگتر و محکمتری تشکیل شده و به همین دلیل، برخلاف سایر بخشهای گوشته زمین، در جریان چرخشی درون زمین شرکت نمیکنند.
شاید این کوههای غولپیکر درون زمین برای اکتشاف وسوسهانگیز باشند، اما دسترسی به آنها برای انسان غیرممکن است. دمای این کوهها از محیط اطرافشان بالاتر است و هیچ فنآوری امروزی نمیتواند به چنین عمقی از زمین نفوذ کند.
با این حال، کشف این کوهها دیدگاه دانشمندان را درباره ساختار درونی زمین تغییر داده است. آنها دریافتهاند که گوشته زمین آنطور که پیشتر تصور میشد، یکنواخت نیست و حرکت مواد در آن کندتر از پیشبینیها انجام میشود.
اگرچه اورست همچنان بلندترین کوه قابل صعود جهان است، اما دیگر بلندترین قله زمین نیست. این افتخار به کوههای الالاسویپیها تعلق دارد که در زیر پای ما پنهان شدهاند، خاموش و نادیده، اما پایدار در گذر میلیاردها سال.