در آغاز دومین ماه تهاجم روسیه علیه اوکراین، روسیه از حمله موشکی به بزرگترین انبار سوخت در نزدیکی کییف خبر داد، جو بایدن به لهستان و نزدیکی مرز اوکراین رفت، و به رغم گزارشها، مسکو کشته شدن فقط ۱۳۵۱ سرباز خود را تایید کرد.
سرگئی رودسکوی معاون رییس ستاد کل ارتش روسیه، روز جمعه پنجم فروردین گفت در جریان «عملیات ویژه نظامی» در اوکراین هزار و ۳۵۱ نظامی روس کشته و سههزار و ۸۲۵ سرباز دیگر زخمی شدند.
اوکراین و کشورهای غربی تعداد تلفات روسیه در این جنگ را بسیار بیش از این میدانند و چند روز پیش نیز یک مقام ارشد ناتو برآورد کرد که بین هفت تا ۱۵ هزار نیروی روسیه در اوکراین کشته شدهاند.
از سوی دیگر وزارت دفاع بریتانیا روز جمعه اعلام کرد که اوکراین با ضدحملات خود نیروهای روسیه را به ۳۵ کیلومتری کییف عقب رانده و مناطق این محدوده را بار دیگر به کنترل خود درآورده است.
بنابر این گزارش، نیروهای روسیه در جنوب اوکراین همچنان در تلاش برای دور زدن میکولایف و حرکت به سمت اودسا هستند اما پیشرفتشان به دلیل مسائل لجستیکی و مقاومت اوکراین کند شده است.
همچنین روز جمعه وزارت دفاع روسیه از نابود کردن یک انبار سوخت در نزدیکی کییف با استفاده از موشک «کالیبر» خبر داد و آن را بزرگترین ذخیره سوخت ارتش اوکراین خواند.
همزمان شهردار بوریسپیل، در نزدیکی فرودگاه بینالمللی کییف، گفت حدود بیست هزار نفر به درخواستها برای تخلیه شهر پاسخ دادند و از خانههای خود فرار کردند.
او از دیگر ساکنان نیز خواست شهر را تخلیه کنند، زیرا حضور غیرنظامیان در روستاهای اطراف، پاکسازی نیروهای روس در منطقه از سوی نیروهای اوکراینی را دشوار کرده است.
همچنین روز جمعه فرماندار دنیپرو، در شرق اوکراین، از اصابت دو موشک روسیه به یک واحد نظامی در حومه این شهر خبر داد و گفت این حمله «ویرانیهای جدی» به بار آورد و جستوجو برای بازماندگان در میان آوار ادامه دارد.
از سوی دیگر آمریکا و اتحادیه اروپا روز جمعه از تمهیدات جدید برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه سخن گفتند.
در همین روز جو بایدن، رییس جمهوری آمریکا که برای شرکت در سه نشست ناتو، گروه ۲۰ و گروه ۷ به اروپا سفر کرده، به شهر ژِژوف لهستان رفت تا با مقامهای لهستان، نیروهای آمریکایی مستقر در این کشور و پناهجویان اوکراینی اسکانیافته در این شهر دیدار کند.
مقامهای ماریوپل، در جنوب اوکراین، نیز روز جمعه اعلام کردند بیم آن میرود که حمله هوایی هفته گذشته به سالن تئاتر این شهر حدود سیصد نفر کشته شده باشند.
همچنین وزارت زیرساختهای اوکراین روز جمعه از اتحادیه اروپا خواست تا «ارتباطات زمینی و دریایی با روسیه و بلاروس را به طور کامل مسدود کند» تا از عرضه کالاهایی که میتواند برای اهداف نظامی استفاده شوند، جلوگیری شود.
بنابر اعلام کمیساریای عالی پناهجویان سازمان ملل متحد، تا روز جمعه نزدیک به سه میلیون و ۷۰۰ هزار نفر از مردم اوکراین برای نجات جان خود در پی تهاجم روسیه، کشورشان را ترک کردهاند.
بر اساس اعلام این کمیساریا، در مجموع بیش از ۱۰ میلیون نفر از جمعیت بیش از ۴۰ میلیون نفری اوکراین در داخل این کشور خانههای خود را ترک کرده و آواره شدند.
پیروزی نیروهای اوکراینی در به دست گرفتن کنترل دوباره ماکاریف، نقطهعطفی در حفاظت از کییف است؛ در حالت عادی، این شهر واقع در حومه کییف با ماشین تنها یک ساعت تا بلوار معروف خرشاتیک کییف فاصله داشت.
زمانی به نظر میرسید که کییف، هدف شماره اول کرملین برای تغییر رژیم سریع در اوکراین باشد. گرچه کییف طی روزهای گذشته با انفجارها بر خود لرزیده است، اما هنوز تا محاصره شدن فاصله زیادی دارد.
سمت دریای آزوف، ماریوپل، شهری واقع در جنوب شرقی اوکراین، محاصره شده و هدف حملات پیدرپی نیروهای روسیه است. ماریوپل هنوز تسلیم نشده است. این شهر ضربالاجل روسیه برای تسلیم تا صبح دوشنبه یکم فروردین را رد کرد و نقشه روسیه برای برقراری پلی زمینی که شبهجزیره کریمه را به جمهوریهای خودخوانده منطقه دونباس در شرق اوکراین وصل میکند را نقش بر آب کرد.
یک ماه از حمله روسیه به اوکراین گذشته است. پیشروی نیروهای روسیه تقریبا متوقف شده است و بنا بر گزارش اوکراینیها، این امر به تغییر تاکتیک روسیه انجامیده است.
شواهد زیادی حاکی از توسل روسیه به شیوههایی متخاصمانهتر از پیش وجود دارد. ارتش روسیه با کند شدن در نبرد زمینی، از خارج حریم هوایی اوکراین، این کشور را آماج موشک قرار میدهد.
اما با تمام حملات و کشتار و ویرانیها، روسیه تاکنون موفق به تصرف هیچ شهر مهم اوکراین نشده است؛ نه خارکف در شمال شرق و نه اودسا در جنوب غرب. حتی سومی و چرنیهف را هر دو در مرز روسیه و نزدیک به محل استقرار تجهیزات جنگ این کشورند هم تصرف نکرده است. روسیه در خرسون، شهری با اندازه متوسط در جنوب اوکراین که به تصرف نیروهای روسیه درآمده، با مشکل هر روزه مردمی مواجه است که با تجمع در میدان مرکزی از نیروهای روسی میخواهند به کشورشان بازگردند. نیروهای روسی روز دوشنبه به روی این تجمعات آتش گشودند و از بمب صوتی برای متفرق کردن مردم استفاده کردند. یک مرد بهشدت مجروح شد.
تحلیلگران نظامی نگران پیامدهای این مرحله جدید از جنگاند؛ نگران از اینکه نیروهای زمینی روسیه در گل بمانند و پیشروی اندکی داشته باشند، چرا که در این صورت هر چه بیشتر به استفاده تنبیهی و ناحق از سلاح علیه شهرهای اوکراین متوسل میشوند.
ارزیابی موسسه مطالعات جنگ چند روز پیش، دقیقا دربردارنده چنین پیشبینی ناگواری بود.
در این ارزیابی آمده بود که در صورت به بنبست رسیدن جنگ اوکراین، نیروهای روسیه به بمباران شهرهای اوکراین ادامه میدهند، شهرها را ویران و شهروندان را خواهند کشت. حتی اگر نیروهای اوکراینی تلفات و ضدحمله بر نیروهای روسیه تحمیل کنند.
در ارزیابی این موسسه آمده است که اوکراین احتمالا در بدو ورود به دوره جدید و خطرناکی از درگیری است که عزم اوکراین و غرب را محک خواهد زد.
همچنین ممکن است که اوکراین با دشمنی نو در جبههای جدید روبهرو شود ستاد کل اوکراین چند روز پیش درباره تهدید احتمالی بلاروس برای شمال غرب اوکراین هشدار داد و آن را تهدیدی بزرگ خواند اما جزئیاتی از این که چرا چنین نگرانی به وجود آمده در میان نگذاشت.
منطقه ولین، واقع در شمال غرب اوکراین از شمال با بلاروس و لهستان، از متحدان ناتو، هممرز است و میتواند بهعنوان دروازهای برای حمله روسیه از سمت شمال برای پیشروی به سمت لویو استفاده شود. لویو از نظر راهبردی اهمیت بالایی برای اوکراین دارد و قطب لجستیک دولت و تلاشهای امدادی در وضعیت فعلی است. لویو همچنین به گذرگاه بسیاری شهروندان اوکراینی که به دنبال راه فرار از جنگاند تبدیل شده است.
روسیه پیشتر از قلمرو بلاروس بهعنوان سکوی پرتاب حمله به اوکراین استفاده کرده است؛ نیروهای روسی از جنوب بلاروس برای نزدیکتر شدن به کییف، پایتخت، و مرکز اوکراین فشار آوردهاند.
مشخص نیست که آیا بلاروس فعالانه وارد جنگ اوکراین میشود یا نه. اما ستاد کل اوکراین هشدار داده است که روسیه بهدنبال آوردن نیروی ذخیره به مرز اوکراین است.
اگر ادعای ستاد کل اوکراین صحت داشته باشد، این گواهی بر آن است که ارتش روسیه بهای سنگینی با جان سربازانش پرداخت کرده است. کرملین بیش از ۲۰ روز است که آماری از تلفاتش در جنگ اوکراین منتشر نکرده است. اما آنچه اوکراین ادعا میکند، نشانه خواست سیاسی تنها یک نفر است و آن کسی جز ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه نیست و گواهی بر اینکه پوتین بهصرف جان و مال، به جنگ در اوکراین ادامه خواهد داد.
این گروهها و داوطلبان به مقابله پرده آهنین جدیدی رفتهاند که روسیه با محدودتر کردن اینترنت به راه انداخته است. آنها ابزارهایی ساختهاند که به هر کسی اجازه میدهد حقایق را در اختیار شهروندان روسیه قرار دهد؛ از ارسال پیامک حاوی آمار تلفات غیرنظامیان در جنگ گرفته تا ویدئوهای ضد جنگ و ایجاد وبسایتهای خبری برای دور زدن ممنوعیتهای دولت روسیه.
داوطلبان حتی پایگاههای اطلاعاتی حاوی اطلاعات شخصی پرسنل نظامی روسیه را نیز جمعآوری کردهاند. واشینگتن پست در مقالهای به جزییات این ابتکارات پرداخته است.
پس از جنگ سرد که رسانههای تحت حمایت دولت آمریکا مانند رادیو اروپای آزاد پیامهای ضدکمونیستی را در سراسر کشورهای شوروی پخش میکردند، غرب، هرچند اغلب بیثمر، تلاش کرده حباب تبلیغاتی که مردم روسیه را احاطه و منزوی میکند بشکند.
اما دنیای امروز و دسترسی به اینترنت جنگ اطلاعاتی را بیش از هر زمان دیگری به جریان انداخته است و این امکان را فراهم کرده که با طراحی ابزارهای هوشمند به دورترین مردم دنیا نیز دسترسی پیدا کرد.
داوطلبانی که امروزه پشت این تلاشها هستند میگویند امیدوارند بتوانند با سرکوب و فجایع انسانی که دولت روسیه در این جنگ به راه انداخته مقابله کنند. برخی گروههای حقوق بشری روسیه میگویند از آغاز تهاجم روسیه به اوکراین، هزاران نفر از مردم روسیه در اعتراضات ضد جنگ دستگیر شدهاند.
از طرفی قدرت و سرعتی که کرملین برای دور کردن میلیونها نفر از مردم روسیه از اینترنت آزاد به کار برده، ممکن است این تلاشها را بیثمر کند.
دولت روسیه با انتقاد از سانسور کشورهای غربی، دسترسی به شبکههای اجتماعی فیسبوک، توییتر و اینستاگرام و همچنین وبسایتهای پخشکنندههای متکی به بودجه عمومی مانند بیبیسی در کشور بریتانیا، دویچه وله در آلمان و رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی و صدای آمریکا و سایتهای خبری مستقل که برای مخاطبان روسی جذاب است را یا مسدود یا محدود کرده است.
بر اساس قانون جدیدی که «اخبار جعلی» نام دارد و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه آن را امضا کرد، روزنامهنگارانی که با اقدامهایی مانند جنگ خواندن تهاجم روسیه به اوکراین با ماشین تبلیغاتی دولت مخالفت میکنند با حکم ۱۵ سال زندان روبرو خواهند شد. این امر واشنگتن پست و سایر سازمانهای خبری را مجبور به توقف گزارش در داخل روسیه کرد. شبکههای تلویزیونی و رادیویی مستقل و پرطرفدار در روسیه تعطیل یا ممنوع شدهاند.
اما اینترنت نشان داده چقدر چنین خفقانهای سنتی میتوانند ناکارآمد باشند و پیامهای سیاسی با چه سرعتی میتوانند در فضای مجازی منتشر شوند. پس از اینکه یک تهیهکننده تلویزیون دولتی روسیه به نام مارینا اووسیانیکوا با پلاکارد «نه به جنگ» در یک برنامه خبری دولتی ظاهر شد، این لحظه تقریباً بلافاصله در اینترنت روسیه پخش شد و صفحه فیس بوک او با هزاران کامنت مثبت که برخی از آنها به زبان روسی بودند بمباران شد.
او در یک پیام ویدیویی که قبل از دستگیریاش در تلگرام پست و به طور گسترده به اشتراک گذاشته شد گفت: « من از اینکه اجازه دادم دروغ روی صفحه تلویزیون برود و اجازه دادم مردم روسیه زامبی شوند شرمنده هستم.» یک سایت خبری مستقل روسی زبان که روسیه اخیرا آن را ممنوع کرده، روز سه شنبه گزارش داد کارکنان برخی شبکههای دولتی برای دسترسی و درک اخبار جنگ رسانههای غربی را دنبال میکنند.
بیبیسی، دویچهوله و توییتر لینکهایی روی سایتهای تور خود که با یک مرورگر رایگان قابل دسترس هستند و همچنین راهنماهایی به زبان روسی در مورد نحوه مشاهده آنها منتشر کردهاند.
دادههای بازار نشان میدهد برنامههای وی پی ان یا شبکه خصوصی مجازی که به مردم در روسیه امکان دسترسی به سایتهای ممنوعه را میدهند، در هفتههای اخیر میلیونها بار در اپلیکیشن اپل و گوگل دانلود شدهاند.
دولت آمریکا همچنین از حضور مداوم شرکتهایی مانند کلود فلر (Cloudflare)، که یک شرکت امنیت سایبری است برای آنلاین نگه داشتن وب سایتها در اینترنت استفاده میشود حمایت میکند. این شرکت با درخواستهایی برای حذف سایتهایی که سیاستهای کرملین را تبلیغ میکنند، مواجه شده است، اما به دلیل نگرانی از اینکه این اقدام منجر به آفلاین شدن سایر مشتریانش از جمله رسانههای مستقل که اخبار واقعی را به مردم روسیه میرسانند شود مقاومت کرده است.
وزارت امور خارجه آمریکا از این شرکت حمایت کرده، به طوری که سخنگویی به واشنگتن پست گفت: « حفظ جریان اطلاعرسانی به مردم روسیه تا حد امکان حیاتی است.»
نیویورک تایمز و واشنگتن پست کانالهایی را در تلگرام که پیامرسان بدون سانسور و محبوب در روسیه است، راهاندازی و دسترسی به برخی پوششهای جنگ را در روسیه و اوکراین رایگان کردهاند.
بیبیسی نیز که از تلگرام استفاده میکند، میگوید موج مخاطبانش در پلتفرمهای دیجیتال روسی زبان این رسانه افزایش یافته است. تنها در اولین هفته جنگ نزدیک به ۱۷ میلیون نفر به این پلتفرمها روی آرودهاند. اما این غول خبری بریتانیایی همچنین برای دسترسی به شنوندگان روسی به یکی از نخستین شگفتیهای رسانه یعنی رادیو موج کوتاه، روی آورد و گفت در این ماه پخش با فرکانسهای جدیدی را آغاز میکند که «به خوبی در کیف و بخشهایی از روسیه قابل دریافت هستند.»
توماس کنت، رئیس سابق رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، هفته گذشته در مقالهای نوشت که استراتژیستهای غربی باید گزینههای ابتکاری بیشتری برای دامن زدن به نارضایتیها در داخل روسیه، مانند سازماندهی کارزارهایی برای ایمیل فایلهای صوتی، برگزاری جلسههای بحث به صورت بسته در شبکههای اجتماعی کوچک و قاچاق فلش مموری در نظر بگیرند.
کنت نوشت: «رهبران کرملین نمیتوانند برای همیشه نارضایتی عمومی را نادیده بگیرند، حتی اگر فعلاً حاضر باشند هر کسی را که جرأت اعتراض در خیابانها را دارد مورد خشونت قرار دهند. جهان غرب باید نشان دهد که به مردم روسیه احترام میگذارد، حتی اگر رژیم این کار را نکند. این به معنای نشان دادن تعهد به این اصل است که روسها حق دارند به اطلاعات و اخبار دسترسی داشته باشند.»
رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی و بیبیسی میگویند که از زمان تهاجم روسیه و سرکوب رسانههای مستقل، شاهد رشد چشمگیر مخاطبان سرویسهای روسی زبان خود بودهاند.
وب سایت رادیو آزادی در دو هفته اول جنگ شاهد افزایش ۸۶ درصدی بازدیدکنندگان منحصر به فرد خود از روسیه بود. در یوتیوب، بسیاری از آخرین ویدیوهای آن بیش از۱ میلیون بازدید شده است. جیمی فلای، رئیس و مدیر اجرایی رادیو آزادی گفت مردم همچنین با ارسال خبرها از طریق تلگرام و ایمیل، سانسور در روسیه را دور میزنند. او گفت مانند دوران جنگ سرد مردم همواره راهی برای دستیابی به خبار و اطلاعات پیدا میکنند.
فراتر از تلاشهای رسمی، تیمهایی از برنامه نویسان رایانه نیز اقدامهایی را برای برانگیختن خشم عمومی در روسیه آغاز کردهاند. یکی از این گروهها وبسایتی راهاندازی کردهاند که آدرس ایمیل، تلفن یا شماره واتساپ یک شهروند روسی با یک پیام از پیش نوشته شده را منتشر میکند که بازدیدکنندگان میتوانند از آن طریق با آن شهروندان تماس بگیرند.
به گفته یکی از برنامهنویسان، دهها میلیون شماره تلفن و ایمیل ار شهروندان روسی که از پایگاههای دادههای در این کشور هک شده در اختیار این گروه است. او گفت میلیونها پیام، که برخی از آنها عکسهای جنگ یا آمار کشتههای غیرنظامی را نشان میدهد، در کمتر از دو هفته به شماره شهروندان روسی ارسال شده است. این تیم به سرعت در حال توسعه زیرساختهای خود است و سرورهای آنها از یک عدد در اوایل ماه مارس به ۱۶ سرور رسیده و سایر عملیات توزیع انبوه نیز در دست انجام است.
گروه دیگری موتور جستجوگری ساختهاند که اطلاعات شخصی نظامیان روسی از جمله نام و آدرس محل زندگی و شماره تلفن و مشخصات پاسپورت آنها را در اختیار قرار میدهد. یکی از مهندسان نرمافزار در این گروه میگوید میتوان از این دادهها برای آگاه کردن مردم روسیه در مورد اقدامهای جنگی دولت روسیه و تحقیق و در مورد جرایم جنگی که روسیه مرتکب میشود استفاده کرد. او میگوید: « نمیدانم این کار چقدر طول میکشد و یا اصلا انجام میشود یا خیر اما همینقدر میدانم که هر کدام از ما در یک جبهه می جنگیم و من هم در جبهه خودم میجنگم.»