پس از انتقادها از تاخیر در خارج کردن شهروندان ایرانی از اوکراین، مقامهای وزارت خارجه از مذاکره با لهستان و مجارستان برای انتقال شهروندان ایرانی از طریق این دو کشور خبر دادند.
دبیر انجمن اسلامی دانشجویان ایرانی در اوکراین خبر داده که تاکنون ٧۶۴ ایرانی برای بازگشت به ایران ثبت نام کردهاند. حریم هوایی اوکراین بسته شده و در همین حال حسین امیرعبداللهیان، وزیر خارجه ایران، در تماس تلفنی با پیتر سیارتو، وزیر خارجه مجارستان، خواستار کمک این کشور برای بازگشت شهروندان ایرانی شد.
وزیر خارجه مجارستان اعلام کرده که به شهروندان کشورهایی چون ایران اجازه ورود بدون ویزا را میدهد تا به کشورهای خود بازگردند. مجارستان، اسلوواکی و لهستان با اوکراین مرز مشترک دارد.
در همین حال علیرضا حقیقیان، مدیرکل اورآسیای وزارت خارجه، در دیدار با سفیر اوکراین در تهران خواستار آن شد که با توجه به بسته بودن حریم هوایی اوکراین، امکان خروج اتباع ایرانی از مرز زمینی کشورهای همسایه از جمله لهستان فراهم شود.
برخی کاربران شبکههای اجتماعی از تاخیر وزارت خارجه در خارج کردن شهروندان ایرانی انتقاد کرده و نوشتهاند که مقامهای روسیه درباره حمله به اوکراین به مقامات جمهوری اسلامی نیز دروغ گفتهاند.
با این حال سعید خطیبزاده، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت که این وزارتخانه «پیشبینیهای دقیقی» در اینباره انجام و «به اطلاع مراجع و نهادهای ذیربط نیز رسانده شده بود.»
او تاکید کرد سفارتخانههای ایران در لهستان، مجارستان، بلاروس، مولداوی و رومانی در حالت آمادهباش کامل بوده و اختیاراتی برای مدیریت عبور ایرانیان به آنان داده شده است.
سازمان هواپیمایی کشوری نیز اعلام کرده که آماده اعزام هواپیما به کشورهای همسایه اوکراین است.
پنجشنبه ۵ اسفند، نخستوزیر بریتانیا از بسته تحریمی «شدید» علیه روسیه رونمایی کرد که بیش از ۱۰۰ نهاد، شرکتهای تابعه و اعضای نزدیکترین حلقه ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه و ثروتمندان روس، از جمله داماد سابق ولادیمیر پوتین را هدف قرار میدهد.
دولت بریتانیا اعلام کرد که داراییهای برخی از بانکهای بزرگ روسیه از جمله بانک دولتی ویتیبی، دومین بانک بزرگ این کشور را مسدود میکند.
جو بایدن، رییس جمهور آمریکا نیز همزمان از تحریمهای جدید ایالات متحده علیه روسیه خبر داد و گفت این تحریمها به گونهای طراحی شدهاند که تاثیر بلندمدتی بر مسکو داشته باشد و تاثیر آن بر آمریکا و متحدانش، حداقلی باشد.
وزارت خزانهداری آمریکا پس از اظهارات جو بایدن اعلام کرد واشینگتن تحریمهایی را بر دو موسسه مالی بزرگ روسیه و چندین شخص که با کرملین در ارتباطند اعمال کرده است.
ناتو نیز روز جمعه ششم اسفندماه برای ترسیم اقدامات بیشتر تشکیل جلسه میدهد.
مقامهای اروپایی هم گفتهاند که رهبران اتحادیه اروپا، تحریمهای جدیدی علیه روسیه اعمال خواهند کرد. اتحادیه اروپا قرار است داراییهای مسکو را مسدود و دسترسی بانکهایش به بازارهای مالی اروپا را متوقف سازد.
جوزپ بورل، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، اقدامات این اتحادیه که شامگاه پنجشنبه پنجم اسفند مورد بررسی قرار گرفت را «سختترین» بسته تحریمی علیه روسیه توصیف کرد.
تاثیر تحریمها
یکی از مهمترین اهداف تحریمهای غرب، هدف قرار دادن بانکهای روسیه بود.
رویترز به نقل از سه مقام اجرایی آشنا با بانکداری نوشت که بانکهای ایالات متحده انتظار ندارند تحریمهای جهانی تاثیر خاصی بر بانکهای تجاری آمریکا بگذارد. با در نظر گرفتن اینکه وامدهندگان با اقتصاد روسیه سروکار کمی دارند.
وزرای خارجه اتحادیه اروپا سهشنبه سوم اسفند بر تحریم ۲۷ مقام و نهاد، از جمله بانکهایی که تصمیمگیرندگان روس و عملیات در مناطق جداییطلب را تامین مالی میکنند موافقت کردند.
این تحریمها، تمام اعضای مجلس عوام روسیه که به بهرسمیتشناسی مناطق دونتسک و لوهانسک در شرق اوکراین رای دادند را هم در برمیگرفت.
بریتانیا نیز در همان روز اعلام کرد که گنادی تیمچنکو و دو میلیاردر دیگر روس که ارتباط نزدیکی با ولادیمیر پوتین، رییسجمهور روسیه دارند و پنج بانک روسی روسیا، آیاس، جِن، پرومسویاز و «دریای سیاه» را تحریم میکند.
این بانکها بهنسبت کوچکاند و تنها بانک پرومسویاز بانک نظامی است که در فهرست موسسات اعتباری مهم بانک مرکزی روسیه قرار دارد. بانک روسیا پیشتر و از سال ۲۰۱۴ بهدلیل نزدیکی به کاخ کرملین تحت تحریم قرار داشت.
واشینگتن هم روز سوم اسفندماه از اعمال تحریم بر بانک پرومسویاز و ویایبی خبر داد.
تاثیر تحریم بانکهای روسیه چیست؟
بانکهای بزرگ روسیه در سیستم مالی جهانی تنیدهشدهاند؛ به این معنا که تاثیر تحریم بر بزرگترین نهادهای این کشور میتواند از مرزهای آن فراتر رود. اما تحریمهای سوم اسفندماه تنها بر بانکهای کوچکتر تمرکز کرد
اقداماتی که بانکهای روسیه را هدف قرار داد، بهگستردگی تحریمهایی که پس از الحاق شبهجزیره کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ بر این کشور اعمال شد، نبود. البته بسیاری از تحریمهای مربوط به ضمیمه کردن این شبهجزیره به روسیه، همچنان برجاست.
بریتانیا در اعلام تحریمهای جدید خود از محدود کردن بانکهای بزرگ دولتی روسیه، قطع سرمایه برای شرکتهای روسی و بیرون راندن ثروتمندان سرشناس روس از بریتانیا خودداری کرده بود.
سهام بانکهای روسی اسبر و ویتیبی، پس از جان به در بردن این بانکها از تحریمها در روز سوم اسفند افزایش یافت، اما بانک ویتیبی، دومین بانک بزرگ روسیه، هم روز جمعه پنجم اسفند به فهرست بانکهای تحریمی بریتانیا اضافه شد.
تحلیلگران میگویند که موسسات روسی امروزه در برابر تحریمهای محدود، از هشت سال پیش مقاومترند و بانکهای دولتی روسیه نیز وابستگیشان به بازارهای غربی را کاهش دادهاند.
سپر دفاعی اقتصاد کلان روسیه نیز محکم است؛ ذخایر فراوان ارزهای پرمبادله یا احتیاطی بهارزش۶۳۵ میلیارد دلار، دارایی نفتی نزدیک به ۱۰۰ دلار بهازای هر بشکه و نرخ نسبت بدهی به تولید ناخالص داخلی ۱۸ درصد در سال ۲۰۲۱ از آن جمله است.
تحریمها در راه
اتحادیه اروپا برای اعمال «عواقب عظیم» بر اقتصاد روسیه آماده میشود، اما با در نظر گرفتن مبادلات تنگاتنگ بین اروپا و روسیه در حوزه انرژی و تجارت، این اتحادیه تصمیم دارد پلهبهپله به این تحریمها بیفزاید.
بهجز وامدهندگانی که مستقیما با مناطق تجزیهطلب اوکراین تجارت دارند، مشخص نیست که آیا اتحادیه اروپا بانکهای بزرگ روسیه را هدف قرار خواهد داد یا نه.
از کار انداختن پرداخت بینالمللی ضربه سهمگینی خواهد بود و باید دید که چنین اقدامی در بسته تحریمی اروپا جای میگیرد یا نه.
یک مقام ارشد آمریکایی به خبرنگاران گفته بود که بانکهای اسبر و ویتیبی در صورت تشدید تنش در اوکراین، تحریم خواهد شد؛ با حمله روسیه به اوکراین در روز پنجشنبه پنجم اسفند، بریتانیا بانک ویتیبی را به لیست تحریمها اضافه کرد.
تحریم این بانکها میتواند بانکهای آمریکا را هدف حملات تلافیجویانه، همچون حملات سایبری قرار دهد.
اعمال چه تحریمی بر روسیه موثرترین است؟
آنچه بانکهای «منطقه» و سرمایهگذاران غربی بیش از هر چیز از آن بیمناکند احتمال قطع دسترسی روسیه به «سوییفت»، سامانه پرداخت بانکی رایج بینالمللی است. «سوییفت» مورداستفاده بیش از ۱۱ هزار موسسه مالی در بیش از ۲۰۰ کشور جهان است. دمیترو کولبا، وزیر خارجه اوکراین روز پنجشنبه ۵ اسفند و پس از آغاز حمله روسیه به اوکراین که در تنها در روز نخست جنگ دستکم ۱۳۷ کشته بر جای گذاشت گفت که اگر اتحادیه اروپا استفاده از «سوییفت» را برای روسیه ممنوع نکند، «دستش آلوده به خون خواهد بود».
چنین حرکتی به بانکهای روسیه ضربه سختی وارد خواهد آورد اما تبعات چنین اقدامی پیچیده است. ممنوعیت «سوییفت» برای روسیه هم میتواند موجب آن شود که سرمایهگذاران اروپایی برای بازپسگیری پولشان به دردسر بیفتند و هم اینکه روسیه در حال ساخت یک نظام پرداخت جایگزین بوده است.
دادههای «بانک تسویهحسابهای بینالمللی» نشان میدهد که وامدهندگان اروپایی صاحب سهم عمده حدود ۳۰ میلیارد دلار موجود در بانکهای خارجیاند که با بانکهای روسیه در تماساند.
چه بانکهای خارجی بیشتر در معرض خطرند؟
بانکهای اروپایی، بهویژه بانکهای اتریش، ایتالیا و فرانسه، بیش از هر کشوری در جهان در رابطه با بانکهای روسیهاند و باید در صورت اعلام تحریمهای بیشتر، گوشبهزنگ باشند.
اما بسیاری بانکهای خارجی از سال ۲۰۱۴ بدینسو تماس با بانکهای روسیه را بهشکل قابلتوجهی کاهش دادهاند که موجب میشود که اعمال تحریمها مایه نگرانی برخی بانکداران نباشد.