دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، در پاسخ به پرسشی درباره انفجار در فرودگاه ریاض گفت تازه از این حمله مطلع شده است و درباره آن تصمیم خواهد گرفت.
ترامپ شنبه ۱۸ مهر هنگام خروج از کاخ سفید برای شرکت در یک گردهمایی در تنسی، در پاسخ به پرسشی درباره ایران و حملات نیز گفت موضوع را بررسی خواهد کرد.
همایون فلکشاهی، رییس بخش تحلیل نفت خام شرکت اطلاعات انرژی کپلر، به ایران‌اینترنشنال گفت اگر محاصره دریایی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ادامه یابد، درآمد حاصل از صادرات نفت خام و میعانات گازی ایران ممکن است برای نخستین بار در تاریخ این کشور تا اواخر آذر ماه به‌طور کامل متوقف شود.
همایون فلکشاهی، رییس بخش تحلیل نفت خام شرکت کپلر، در گفت‌وگو با برنامه آی فور ایران (Eye For Iran) گفت: تهران ممکن است ماهانه بین سه تا شش میلیارد دلار از درآمد نفتی خود را از دست بدهد.
به‌گفته فلکشاهی، ماه دسامبر از این نظر اهمیت تعیین‌کننده‌ای دارد که آخرین محموله‌های نفت ایران که پیش‌تر از محدوده محاصره خارج شده‌اند، تا آن زمان به خریداران چینی تحویل داده می‌شوند و پرداخت‌های مربوط به آنها نیز پایان می‌یابد.
کاهش نفت ایران روی آب از ۹۰ میلیون به هشت میلیون بشکه
بر اساس داده‌های کپلر، حجم نفت خام ایران که در نفتکش‌های خارج از محدوده محاصره قرار دارد، از نزدیک به ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به تنها هشت میلیون بشکه کاهش یافته است.
فلکشاهی پیش‌بینی کرد که این محموله‌های باقی‌مانده تا حدود ۱۸ اکتبر تخلیه شوند.
از آنجا که پالایشگاه‌های چینی معمولا یک تا دو ماه پس از دریافت نفت، پرداخت‌های خود را تسویه می‌کنند، انتظار می‌رود آخرین درآمدهای حاصل از این محموله‌ها تا نیمه دسامبر به تهران برسد.
در صورت تداوم محاصره و توقف صادرات جدید، پس از آن دیگر درآمدی از محل فروش نفت خام و میعانات گازی به ایران نخواهد رسید.
توقف کامل بارگیری نفت برای نخستین بار از انقلاب ۱۳۵۷
داده‌های کپلر نشان می‌دهد که ایران در سراسر ماه سپتامبر هیچ محموله نفت خام یا میعانات گازی در نفتکش‌ها بارگیری نکرده است.
این نخستین ماه کامل بدون بارگیری نفت ایران از زمان انقلاب سال ۱۳۵۷ به شمار می‌رود.
آخرین بارگیری ثبت‌شده نفت ایران حدود ۲۶ یا ۲۷ اوت انجام شده است.
به‌گفته فلکشاهی، حتی در جریان انقلاب ۱۳۵۷، جنگ ایران و عراق و دوره‌های مختلف تحریم‌های غرب، نفت خام ایران همچنان به بازارهای بین‌المللی می‌رسید.
در دوران همه‌گیری کرونا، صادرات نفت ایران در برخی ماه‌ها تا حدود ۳۰۰ هزار بشکه در روز کاهش یافت؛ رقمی بسیار پایین‌تر از حجم معمول صادرات روزانه ۱.۷ تا ۱.۸ میلیون بشکه‌ای، اما صادرات هرگز به‌طور کامل متوقف نشد.
فلکشاهی به ایران‌اینترنشنال گفت: «این اتفاق برای نخستین بار در تاریخ رخ می‌دهد.»
تهدید بزرگ‌ترین منبع ارز خارجی ایران
با وجود تلاش‌های چند دهه گذشته برای کاهش وابستگی دولت به درآمدهای نفتی، صادرات نفت همچنان بزرگ‌ترین منبع تأمین ارز خارجی ایران است.
فلکشاهی گفت بخش قابل توجهی از تجارت نفت ایران با چین، با وجود تحریم‌های آمریکا، همچنان به دلار تسویه می‌شود.
به‌گفته او، قطع این پرداخت‌ها می‌تواند پیامدهای سنگینی برای اقتصادی داشته باشد که پیش‌تر نیز با کاهش ارزش پول ملی مواجه بوده است.
او احتمال داد که انتظار برای کاهش درآمدهای نفتی در افت اخیر ارزش ریال نقش داشته باشد.
تداوم کمبود ارز خارجی می‌تواند فشار بیشتری بر نرخ ارز و منابع مالی دولت وارد کند.
این وضعیت همچنین ممکن است توانایی تهران برای تأمین مالی متحدان منطقه‌ای خود را تحت تأثیر قرار دهد؛ هرچند به‌گفته فلکشاهی، میزان این تاثیر به اولویت‌های حکومت بستگی دارد.
او توضیح داد که جمهوری اسلامی ممکن است تصمیم بگیرد حمایت مالی از متحدان منطقه‌ای خود را حفظ کند و در مقابل، هزینه‌های داخلی را کاهش دهد.
فلکشاهی همچنین گفت فشار اقتصادی مداوم می‌تواند بر محاسبات تهران در مذاکرات احتمالی با واشینگتن تاثیر بگذارد، اما ابراز تردید کرد که رهبران جمهوری اسلامی برای دادن امتیازهای قابل توجه درباره برنامه هسته‌ای آماده باشند.
چرا روش‌های دور زدن تحریم‌ها دیگر کارایی گذشته را ندارند؟
جمهوری اسلامی طی دهه‌های گذشته شبکه‌های گسترده‌ای برای دور زدن تحریم‌های غرب و ادامه صادرات نفت ایجاد کرده است.
با این حال، فلکشاهی معتقد است محاصره فیزیکی نفتکش‌ها شرایط کاملا متفاوتی ایجاد کرده است.
برخلاف محدودیت‌های مالی که تهران در گذشته با استفاده از واسطه‌ها، پنهان کردن منشاء محموله‌ها و ترتیبات تجاری جایگزین از آنها عبور می‌کرد، محاصره کنونی مانع خروج فیزیکی نفتکش‌ها از آب‌های ایران می‌شود.
یکی از راهکارهای احتمالی، انتقال نفت ایران از مسیر عراق و سپس صادرات آن به چین با منشأ تغییر‌یافته است.
این احتمال در شرایطی مطرح شده که پالایشگاه‌های مستقل چین برای جایگزینی نفت ایران، خرید نفت خام عراق را افزایش داده‌اند.
اما به‌گفته فلکشاهی، حتی انتقال روزانه ۵۰ تا ۷۰ هزار بشکه نفت از مرز عراق مستلزم هزاران تردد کامیون خواهد بود.
او گفت: «احتمالاا فیلم‌های آن را در اینترنت خواهید دید.»
فلکشاهی برآورد کرد که انتقال نفت کافی برای پر کردن یک نفتکش بزرگ از طریق کامیون ممکن است حدود ۲۰ روز طول بکشد؛ در حالی که ایران پیش‌تر تقریبا هر روز یک نفتکش بزرگ بارگیری می‌کرد.
عراق همچنان از ایران گاز طبیعی وارد می‌کند، اما به‌دلیل تحریم‌های آمریکا، مبالغ پرداختی به تهران در حسابی محدودشده در بانک مرکزی عراق نگهداری می‌شود.
به‌گفته فلکشاهی، بعید است بغداد خطر تحریم‌های بیشتر آمریکا را برای تسهیل صادرات گسترده نفت ایران بپذیرد.
محدودیت مسیرهای زمینی و ریلی
انتقال نفت از طریق راه‌آهن نیز گزینه محدودی است.
فلکشاهی توضیح داد که مسیر ریلی متصل به چین به تهران می‌رسد؛ شهری که فاصله زیادی با مناطق اصلی تولید نفت ایران دارد.
همچنین ظرفیت خط لوله تامین نفت پایتخت تنها حدود ۲۰۰ هزار بشکه در روز است.
بر اساس گزارش‌ها، ترکمنستان نیز به‌دلیل نگرانی از تحریم‌های آمریکا، محدودیت‌هایی برای ترانزیت ریلی از خاک خود اعمال کرده است.
حتی اگر تهران بتواند مقادیر محدودی نفت را از طریق کشورهای همسایه منتقل کند، ظرفیت حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی برای جایگزینی صادرات دریایی پیشین کافی نخواهد بود.
فلکشاهی گفت: «ایران سابقه‌ای از دور زدن نسبتا موفق تحریم‌ها دارد، اما این وضعیت بسیار دشوارتر به نظر می‌رسد.»
محاصره آمریکا واردات گندم و ذرت را نیز تحت تاثیر قرار داده است
فشار ناشی از محاصره آمریکا تنها به صادرات نفت محدود نمی‌شود.
به‌گفته فلکشاهی، هم‌زمان با نزدیک شدن درآمد نفتی ایران به توقف احتمالی، توانایی کشور برای واردات کالاهای اساسی نیز محدود شده است.
او گفت محموله‌های محصولات کشاورزی، از جمله ذرت و گندم، به‌شدت کاهش یافته‌اند.
مسیرهای جایگزین تامین کالا از طریق دریای خزر نیز تنها بخش کوچکی از ظرفیت بنادر خلیج فارس را در اختیار دارند و نمی‌توانند حجم پیشین واردات را جبران کنند.
به‌گفته رییس بخش تحلیل نفت خام کپلر، پرسش اصلی اکنون این است که آیا محاصره آمریکا آن‌قدر ادامه خواهد یافت که آخرین پرداخت‌های مربوط به نفت فروخته‌شده ایران نیز به پایان برسد یا خیر.
اگر چنین اتفاقی رخ دهد، دسامبر ۲۰۲۶ ممکن است نخستین ماه در تاریخ معاصر صنعت نفت ایران باشد که درآمد صادرات نفت خام و میعانات گازی کشور به صفر می‌رسد.
این سناریو به معنای قطع مهم‌ترین منبع ارز خارجی جمهوری اسلامی خواهد بود؛ آن هم در شرایطی که تا زمان ادامه محاصره، مسیر روشنی برای ازسرگیری صادرات نفت وجود ندارد.
محمود عباس، رییس تشکیلات خودگردان فلسطین، شنبه ۱۸ مهر اعلام کرد انتخابات پارلمانی که قرار بود ماه آینده برگزار شود، تا ۲۰ شهریور ۱۴۰۶ به تعویق افتاده است. او همچنین دستور داد انتخابات ریاست تشکیلات خودگردان فلسطین در همان روز برگزار شود.
عباس اقدامات اسرائیل و شرایط امنیتی در سرزمین‌های فلسطینی را دلیل این تصمیم اعلام کرده است.
بر اساس فرمان عباس، که خبرگزاری رسمی فلسطین، وفا، آن را منتشر کرد، «موانع ناشی از اقدامات اسرائیل» و ضرورت فراهم کردن شرایط مناسب سیاسی، امنیتی و میدانی برای برگزاری «انتخاباتی آزاد، عادلانه و فراگیر» از دلایل تعویق انتخابات بوده‌اند.
در این فرمان از فلسطینیان ساکن بیت‌المقدس، کرانه باختری و نوار غزه خواسته شده است در انتخابات شرکت کنند
دو دهه بدون انتخابات سراسری
فلسطینیان از سال‌های ۲۰۰۵ و ۲۰۰۶ تاکنون انتخابات ریاست تشکیلات خودگران و پارلمانی برگزار نکرده‌اند.
پس از انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۶، حماس، رقیب جنبش فتح به رهبری محمود عباس، کنترل نوار غزه را به دست گرفت و نیروهای وفادار به عباس را از این منطقه بیرون راند.
دوره قانونی ریاست محمود عباس در سال ۲۰۰۹ به پایان رسید، اما او از آن زمان تاکنون از طریق صدور فرمان به اداره تشکیلات خودگردان فلسطین ادامه داده است.
پیش از اعلام تصمیم جدید نیز تردیدهایی جدی درباره امکان برگزاری انتخابات در ماه نوامبر وجود داشت.
تشکیلات خودگردان فلسطین در ماه آوریل انتخابات شوراهای محلی را در کرانه باختری و شهر دیرالبلح در مرکز نوار غزه برگزار کرد. دیرالبلح تنها شهر غزه بود که در این انتخابات شرکت کرد و این رأی‌گیری نخستین انتخابات برگزارشده در غزه از سال ۲۰۰۶ محسوب می‌شد.
عباس: حملات اسرائیل و شرایط غزه مانع انتخابات است
در فرمان رییس تشکیلات خودگردان فلسطین آمده است که حملات نظامی اسرائیل، گسترش شهرک‌سازی‌ها، خشونت شهرک‌نشینان و محدودیت‌های رفت‌وآمد در کرانه باختری، از جمله بیت‌المقدس شرقی، برگزاری انتخابات را دشوار کرده است.
ادامه خودداری اسرائیل از انتقال درآمدهای مالیاتی فلسطینیان نیز از دیگر موانع ذکرشده در این فرمان است.
درباره نوار غزه، در فرمان عباس به «شرایط استثنایی امنیتی و انسانی»، تکمیل نشدن عقب‌نشینی نیروهای اسرائیلی، پیشرفت نکردن بازسازی و اجرا نشدن ترتیبات مربوط به استقرار نیروهای بین‌المللی تثبیت‌کننده امنیت و پلیس اشاره شده است.
به‌گفته تشکیلات خودگردان، محدودیت‌های اسرائیل برای ورود کارکنان کمیسیون انتخابات و ناظران بین‌المللی به غزه و بیت‌المقدس شرقی نیز روند آماده‌سازی انتخابات را با مشکل مواجه کرده است.
مقام‌های اسرائیلی هنوز به تصمیم عباس واکنشی نشان نداده‌اند.
به‌گزارش رویترز اسرائیل معمولا اجازه برگزاری انتخابات تشکیلات خودگردان فلسطین در بیت‌المقدس شرقی را نمی‌دهد؛ این منطقه در جنگ سال ۱۹۶۷ تصرف و سپس به اسرائیل ضمیمه شد.
توافق فتح و حماس برای تعویق انتخابات
تصمیم به تعویق انتخابات پس از رایزنی با گروه‌ها و جریان‌های سیاسی فلسطینی اتخاذ شده است.
در فرمان عباس همچنین آمده است که این تعویق فرصتی برای برگزاری گفت‌وگوی جامع ملی فلسطینی با هدف تقویت وحدت و رسیدگی به چالش‌های روند انتخابات فراهم می‌کند.
دو مقام فلسطینی پنج‌شنبه به رویترز گفته بودند که رهبران جنبش فتح و حماس در نشستی که چهارشنبه در قاهره برگزار شد، بر سر تعویق انتخابات به توافق رسیده‌اند.
نظرسنجی ماه اوت مرکز فلسطینی پژوهش‌های سیاست‌گذاری و نظرسنجی، مستقر در کرانه باختری، نشان داده بود که حمایت عمومی از هر دو جنبش فتح و حماس کاهش یافته است.
بسیاری از فلسطینیان در غزه و کرانه باختری این دو جریان را مسئول تداوم اختلافات سیاسی داخلی می‌دانند.
تعویق انتخابات با وجود تعهد عباس به جامعه بین‌المللی
اعلام تعویق انتخابات تنها چند هفته پس از آن صورت گرفت که محمود عباس در سخنرانی آنلاین خود در مجمع عمومی سازمان ملل متحد در دوم مهر، بار دیگر بر برگزاری انتخابات در ماه نوامبر تاکید کرده بود.
عباس در چارچوب تلاش برای پیشبرد اصلاحات مورد حمایت جامعه بین‌المللی، پیش‌تر نیز به‌صورت کتبی به امانوئل مکرون، رییس‌جمهوری فرانسه، و محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان سعودی، تعهد داده بود که انتخابات ریاست تشکیلات خودگردان و پارلمانی را برگزار کند.
این تعهد بخشی از روند سیاسی مرتبط با به‌رسمیت شناختن کشور فلسطین از سوی فرانسه در سپتامبر ۲۰۲۵ بود.
وزارت امور خارجه فرانسه پنج‌شنبه تاکید کرده بود که برگزاری انتخابات فلسطین ضروری است. فرانسه همچنین از آغاز فعالیت هیات نظارت انتخاباتی اتحادیه اروپا استقبال کرده بود.
با تصمیم جدید محمود عباس، برگزاری انتخابات سراسری فلسطین دست‌کم تا ۲۰ شهریور ۱۴۰۶ به تعویق افتاده است؛ هرچند تحقق این برنامه همچنان به فراهم شدن شرایط سیاسی و امنیتی مورد اشاره تشکیلات خودگردان بستگی دارد.
دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا، پس از ناکامی دوباره در دریافت جایزه صلح نوبل، به‌شدت از کمیته نوبل انتقاد کرد و گفت به‌دلیل پایان دادن به هشت جنگ، شایسته دریافت هشت جایزه صلح نوبل بوده است. او همچنین این تصمیم را «شرم‌آور» خواند و آن را لکه‌ای پاک‌نشدنی بر اعتبار نروژ دانست.
ترامپ اندکی پیش از نیمه‌شب جمعه ۱۷ مهر، ساعاتی پس از اعلام برنده جایزه صلح نوبل ۲۰۲۶، در یک گردهمایی در شهر سیراکیوز ایالت نیویورک و سپس در پیامی نسبتا طولانی در شبکه اجتماعی خود تروث‌سوشیال، به‌تندی به انتخاب ناوی پیلای، حقوقدان اهل آفریقای جنوبی، اعتراض کرد.
ترامپ در واکنش به انتخاب پیلای گفت: «من هیچ‌چیز درباره این زن نمی‌دانم و هیچ‌کس دیگری هم نمی‌داند. تا جایی که اطلاع دارم، هیچ‌کس نام او را نشنیده است، جز اینکه کاملا آشکار است از اسرائیل متنفر است.»
او افزود: «نمی‌دانم این زن چه کاری انجام داده است.»
ناوی پیلای، ۸۵ ساله، قاضی پیشین دیوان کیفری بین‌المللی، کمیسر عالی سابق حقوق بشر سازمان ملل متحد و رییس پیشین کمیسیون مستقل بین‌المللی تحقیق این سازمان درباره سرزمین‌های اشغالی فلسطین است.
این کمیسیون در گزارشی به این نتیجه رسیده بود که اسرائیل در نوار غزه مرتکب نسل‌کشی شده است.
کمیته نوبل اعلام کرد جایزه صلح امسال به‌دلیل «تلاش‌های پیلای برای پیشبرد صلح و حقوق بین‌الملل» به او اعطا شده است.
پیلای نیز پس از اعلام دریافت جایزه تاکید کرد که رهبران جهان «تعهد قانونی دارند از حقوق بشر محافظت کنند و از جنگ بپرهیزند».
ترامپ: در آستانه حل‌وفصل دو جنگ دیگر، از جمله ایران، هستم
ترامپ در پیام خود گفت که تاکنون به هشت جنگ پایان داده و رهبران کشورهای درگیر، برای تایید نقش او نامه‌هایی به کمیته نوبل نروژ ارسال کرده‌اند.
او نوشت: «من به هشت جنگ پایان داده‌ام و اکنون هم در آستانه حل‌وفصل یا پیروزی در دو مورد دیگر هستم؛ ایران و جنگ روسیه و اوکراین.»
رییس‌جمهوری آمریکا با اشاره به درگیری میان هند و پاکستان گفت که حتی پایان دادن به یکی از این جنگ‌ها برای دریافت جایزه صلح نوبل کافی بوده است.
او افزود: «در واقع، من باید هشت جایزه صلح نوبل می‌گرفتم، نه فقط یکی.»
ترامپ همچنین گفت که از وقوع جنگ میان کره شمالی و کره جنوبی، ژاپن و کره شمالی و چین و تایوان جلوگیری کرده است.
او در بخش دیگری از پیام خود، سازمان ملل متحد را نیز هدف انتقاد قرار داد و نوشت: «در تمام جنگ‌هایی که به آنها پایان داده‌ام، هرگز با سازمان ملل متحد صحبت نکردم؛ آنها هیچ کمکی نکردند.»
ترامپ تاکید کرد: «ایالات متحده آمریکا، با نمایندگی من به‌عنوان رییس‌جمهوری، باید جایزه صلح نوبل را دریافت می‌کرد، اما چنین نشد.»
حمله ترامپ به نروژ و کمیته نوبل
ترامپ در ادامه، تصمیم کمیته نوبل را «شرم‌آور و خجالت‌آور» توصیف کرد و گفت: «این تصمیم لکه‌ای پاک‌نشدنی بر اعتبار کشور نروژ و کسانی است که چنین تصمیمی گرفته‌اند.»
او افزود: «جایزه صلح نوبل برای همیشه به دست مشتی ایدئولوگ افراطی که ضد دموکراسی و دشمنان تمدن هستند، بی‌اعتبار شده است.»
رییس‌جمهوری آمریکا در پایان هشدار داد: «ما این موضوع را فراموش نخواهیم کرد، نروژ.»
اگرچه کمیته نوبل صلح در نروژ مستقر است، دولت این کشور مسئول انتخاب برنده جایزه نیست.
ترامپ پیش‌تر نیز بارها از دریافت نکردن جایزه صلح نوبل ابراز نارضایتی کرده و نروژ را به‌دلیل تصمیم‌های کمیته نوبل هدف انتقاد قرار داده بود.
انتخاب ناوی پیلای در حالی صورت گرفت که دولت ترامپ همان روز تحریم‌های تازه‌ای علیه دیوان کیفری بین‌المللی اعلام کرد؛ نهادی که پیلای از سال ۲۰۰۳ تا ۲۰۰۸ در شعبه تجدیدنظر آن قاضی بوده است.
واشینگتن پیش‌تر نیز به‌دلیل صدور حکم بازداشت برای مقام‌های اسرائیلی، از جمله بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، این دیوان را هدف انتقاد و تحریم قرار داده بود.
روزنامه اسرائیلی معاریو شنبه ۱۸ مهر گزارش داد که دولت آمریکا در جریان مذاکرات دو هفته گذشته با اسرائیل درباره ایران، از تل‌آویو خواسته بود به‌تنهایی حمله تازه‌ای علیه جمهوری اسلامی انجام دهد؛ اما مخالفت ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل، باعث شده این طرح فعلا کنار گذاشته شود.
به نوشته بن کاسپیت، نویسنده این گزارش، واشینگتن خواهان حمله مستقل اسرائیل و نه یک عملیات نظامی مشترک بوده است.
براساس این گزارش ایال زمیر، رییس ستاد کل ارتش اسرائیل، به مقام‌های آمریکایی هشدار داده است که چنین حمله‌ای به احتمال زیاد باعث به تعویق افتادن انتخابات اسرائیل خواهد شد.
در این گزارش با اشاره به گزارش اخیر اکسیوس گفته شده است که آمریکایی‌ها در حال حاضر از این درخواست عقب‌نشینی کرده‌اند.
اکسیوس پنج‌شنبه ۱۶ مهر به‌نقل از مقام‌های آمریکایی گزارش داد پنتاگون دستور داده آماده‌سازی‌ها برای ازسرگیری عملیات رزمی گسترده در ایران تکمیل شود. ترامپ هنوز تصمیم نهایی را نگرفته، اما منابع آمریکایی و اسرائیلی احتمال حمله پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا را مطرح کرده‌اند.
بر اساس این گزارش، پنتاگون چند روز پیش این دستور را به فرماندهی مرکزی ارتش آمریکا صادر کرده، اما تاریخ مشخصی برای آغاز حملات تعیین نکرده است. منابع اکسیوس می‌گویند عملیات ممکن است حتی پیش از انتخابات اسرائیل آغاز شود؛ انتخاباتی که یک هفته زودتر از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا برگزار می‌شود.
به‌گفته این منابع، در صورت ازسرگیری عملیات، انتظار می‌رود اهداف مرتبط با انرژی، زیرساخت‌ها و تاسیسات هسته‌ای ایران به‌شدت بمباران شوند. این عملیات به احتمال زیاد با هماهنگی آمریکا و اسرائیل و با مشارکت ارتش اسرائیل انجام خواهد شد.
یک مقام پنتاگون در پاسخ به اکسیوس گفت وظیفه وزارت جنگ «تدوین گزینه‌های نظامی و ارائه آنها به رییس‌جمهوری» است. یک مقام کاخ سفید نیز تاکید کرد که همه گزینه‌ها در هر زمانی در اختیار ترامپ قرار دارند.
این گزاش یک روز پس از گفت‌وگوی تلفنی دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو منتشر شد. این دومین تماس رهبران آمریکا و اسرائیل در چند روز گذشته بود. این دو در هفته‌های گذشته به‌ندرت با یکدیگر صحبت کرده بودند.
گزارش اکسیوس پس از آن منتشر شد که مجله آتلانتیک نیز چهارشنبه ۱۵ مهر ماه از بررسی احتمال حمله به جمهوری اسلامی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای از سوی ترامپ خبر داده بود.
محاسبات انتخاباتی آمریکا و اسرائیل
به‌نوشته معاریو، درخواست آمریکا برای حمله اسرائیل به جمهوری اسلامی در پی اطلاعات تازه‌ای درباره بازسازی سریع توانایی جمهوری اسلامی در تولید پهپاد و موشک‌های بالستیک مطرح شده است.
با این حال، براساس گزارش معاریو، دولت ترامپ ترجیح می‌داد اسرائیل مسئولیت خطرات سیاسی حمله نظامی جدید به جمهوری اسلامی را بر عهده بگیرد.
به‌نوشته معاریو، مقام‌های آمریکایی بر این باور بودند که حمله نظامی به جمهوری اسلامی پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا می‌تواند از نظر سیاسی به دونالد ترامپ آسیب بزند، در حالی که چنین عملیاتی ممکن است پیش از انتخابات اسرائیل به سود بنیامین نتانیاهو تمام شود.
معاریو در گزارش خود افزود گزارش‌های قبلی عمدتا بر این موضوع متمرکز بودند که ترامپ در حال بررسی ازسرگیری حملات به جمهوری اسلامی است، اما اطلاعات تازه نشان می‌دهد که دست‌کم در طرح اولیه، رییس‌جمهوری آمریکا از اسرائیل خواسته بود پیش از انتخابات به ایران حمله کند.
موضع نامشخص نتانیاهو
در این گزارش در عین حال تاکید شده است که هنوز تصویر روشنی از موضع بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، درباره این درخواست آمریکا در دست نیست.
به‌نوشته معاریو برنامه کاری نتانیاهو در هفته گذشته به‌شدت بر مسائل امنیتی متمرکز بوده و نخست‌وزیر اسرائیل چندین گفت‌وگو و دیدار حساس داشته است.
با این حال، این روزنامه جزییات بیشتری درباره این دیدارها یا موضع نهایی نتانیاهو ارائه نکرد.
بلومبرگ: ایران توانایی تولید موشک و پهپاد را حفظ کرده است
هم‌زمان با گزارش معاریو، بلومبرگ نیز شنبه ۱۸ مهر به‌نقل از مقام‌های غربی گزارش داد جمهوری اسلامی با وجود ماه‌ها حملات آمریکا و اسرائیل، توان تولید موشک و پهپاد و تجدید ذخایر تسلیحاتی خود را حفظ کرده است.
کاخ سفید این ارزیابی را رد کرد و گفت زیرساخت‌های تولید تسلیحات حکومت ایران نابود شده‌اند.
بر اساس این گزارش مقام‌های غربی معتقدند تهران همچنان از توان آتش کافی برای تلافی در صورت ازسرگیری حملات هوایی آمریکا برخوردار است. این مقام‌ها به دلیل محرمانه بودن ارزیابی‌ها نخواستند نامشان فاش شود.
یکی از آنها گفت [حکومت] ایران ذخایر قابل‌توجهی از موشک‌های بالستیک و برخی تسلیحات ضدکشتی دارد و می‌تواند به‌سرعت بر آنها بیفزاید.
به‌گفته همین مقام، روسیه نیز به جمهوری اسلامی موشک می‌دهد؛ ادعایی همسو با ارزیابی جداگانه‌ای که در ماه ژوئن مطرح شده بود. وزارت دفاع روسیه به درخواست بلومبرگ برای اظهارنظر پاسخ نداد.
کاخ سفید ارزیابی مقام‌های غربی را رد کرد
این ارزیابی با اظهارات دونالد ترامپ و اعضای دولتش درباره میزان تخریب توان نظامی [حکومت] ایران در تضاد است. ترامپ اوایل سال جاری میلادی گفته بود نیروهای نظامی حکومت ایران «کاملا نابود شده» است. پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، نیز ۳۰ سپتامبر، برابر با هشتم مهر، اعلام کرد آمریکا «ظرفیت صنعتی نظامی» و «کل زیرساخت دفاعی» [حکومت] ایران را از بین برده است.
آنا کلی، سخنگوی کاخ سفید، در پاسخ به بلومبرگ گفت آمریکا ابتدا در عملیات «چکش نیمه‌شب» تاسیسات هسته‌ای ایران را نابود کرد و سپس در عملیات «خشم حماسی»، سپر تسلیحات متعارف این کشور، از جمله موشک‌های بالستیک، تاسیسات تولیدی و نیروی دریایی آن را از بین برد.
با این حال، گزارش بلومبرگ به ارزیابی جیم لمسون، تحلیلگر پیشین سیا و پژوهشگر مهمان کینگز کالج لندن، نیز اشاره می‌کند که بر اساس آن، حملات آمریکا و اسرائیل به احتمال زیاد بخش بزرگی از ظرفیت تولید موشک ایران در پیش از جنگ را برای مدتی طولانی به‌شدت تضعیف کرده است.
ایران حدود ۱۲۸ هزار هکتار تاکستان دارد؛ تنها ۳۱ هزار هکتار کمتر از استرالیا، کشوری که صادرات شراب آن در سال ۲۰۲۵ حدود ۱.۳ میلیارد یورو ارزش داشت. با این حال، سهم رسمی ایران از بازار جهانی شراب تقریبا صفر است؛ بازاری که ارزش صادرات آن در سال ۲۰۲۵ به ۳۳.۸ میلیارد یورو رسید.
این تفاوت تنها به میزان تولید انگور مربوط نیست، بلکه نتیجه حذف صنعتی است که پس از انقلاب ۱۳۵۷ از اقتصاد رسمی ایران کنار گذاشته شد. انگور همچنان در فارس، قزوین، همدان و ارومیه تولید می‌شود و کشمش ایران در بازارهای جهانی حضور دارد، اما یکی از مسیرهای تبدیل این محصول کشاورزی به صنعت، صادرات، اشتغال و گردشگری، نزدیک به نیم قرن است که بسته مانده است.
از شراب تاریخی شیراز تا ممنوعیت پس از انقلاب
نام «شیراز» اکنون یکی از شناخته‌شده‌ترین نام‌ها در صنعت جهانی شراب است، هرچند شراب شیراز استرالیا از انگور «سیرا» با منشاء فرانسوی تولید می‌شود و ارتباط ژنتیکی اثبات‌شده‌ای با انگور تاریخی شیراز ایران ندارد.
شراب‌سازی در ایران پیشینه‌ای چند هزار ساله دارد. یافته‌های باستان‌شناسی در حاجی‌فیروزتپه، در شمال‌غرب ایران، شواهد نگهداری شراب انگور را به حدود هفت هزار سال پیش می‌رساند. قرن‌ها بعد، شراب به بخشی از فرهنگ و ادبیات فارسی تبدیل شد و در شعر ایران، واژه‌هایی مانند «می»، «باده» و «ساقی» جایگاهی ماندگار یافتند.
شراب شیراز در دوره صفوی شهرت تجاری داشت. بازرگانان انگلیسی و هلندی بخشی از آن را از مسیر خلیج فارس به هند و دیگر مناطق آسیا، عمدتا برای مصرف خود، می‌بردند. در سال ۱۶۶۵ میلادی نیز شاه عباس دوم به کمپانی فرانسوی هند شرقی اجازه داد برای کارکنان خود در شیراز شراب تولید کند.
این سنت تا دوره پهلوی ادامه یافت. پیش از انقلاب ۱۳۵۷، تولید و فروش شراب در ایران قانونی بود و کارخانه‌های تجاری در این حوزه فعالیت می‌کردند. با استقرار جمهوری اسلامی، تولید و تجارت رسمی مشروبات الکلی ممنوع شد، اما تاکداری ادامه یافت.
در تمام این سال‌ها، آنچه از اقتصاد رسمی ایران حذف شد، نه تولید انگور، بلکه یکی از مسیرهای صنعتی و تجاری استفاده از آن بود.
صنعتی با ظرفیت صادرات سالانه میلیون‌ها یورو
شراب فقط محصول یک تاکستان نیست؛ صنعتی است که از کشاورزی آغاز می‌شود و به کارخانه، آزمایشگاه، تولید بطری، بسته‌بندی، حمل‌ونقل، بازاریابی، صادرات و گردشگری گسترش می‌یابد.
در همان دهه‌هایی که صنعت رسمی شراب در ایران متوقف شد، کشورهایی مانند استرالیا، شیلی و نیوزیلند با سرمایه‌گذاری در فناوری، آموزش و برندسازی، جایگاه خود را در بازار جهانی توسعه دادند.
بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی تاک و شراب، استرالیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۵۹ هزار هکتار تاکستان داشت. ارزش صادرات شراب این کشور در همان سال به ۲.۳۴ میلیارد دلار استرالیا، معادل تقریبی ۱.۳۴ میلیارد یورو، رسید.
این مقایسه البته به معنای یکسان بودن ظرفیت تولید دو کشور نیست. بخش عمده تاکستان‌های ایران برای تولید انگور تازه، کشمش و دیگر فرآورده‌ها استفاده می‌شوند، در حالی که صنعت شراب به ارقام مناسب انگور، تجهیزات تخصصی، استانداردهای تولید و شبکه‌های صادراتی نیاز دارد.
با این حال، می‌توان با استفاده از داده‌های واقعی صنعت شراب جهان، تصویری از ظرفیت بالقوه ایران در این حوزه ترسیم کرد.
بر اساس یک مدل محاسباتی مبتنی بر آمار سازمان بین‌المللی تاک و شراب و داده‌های تولید استرالیا، اگر تنها ۲۰ درصد تاکستان‌های کنونی ایران، معادل ۲۵ هزار و ۶۰۰ هکتار، به تولید انگور مناسب شراب اختصاص یابد، با فرض برداشت متوسط هفت تن انگور از هر هکتار، ظرفیت تولید سالانه می‌تواند به حدود ۱۲۵ میلیون لیتر شراب برسد.
این مدل برای تبدیل هر کیلوگرم انگور به شراب، ضریب ۰.۷ لیتر را در نظر می‌گیرد؛ ضریبی نزدیک به بازده واقعی صنعت شراب استرالیا در سال ۲۰۲۵.
برای برآورد ارزش اقتصادی این تولید نیز می‌توان از قیمت‌های واقعی تجارت جهانی استفاده کرد. بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی تاک و شراب، در سال ۲۰۲۵ متوسط قیمت صادراتی شراب بطری‌شده ۴.۵۳ یورو و شراب فله‌ای ۷۵ سنت به ازای هر لیتر بود.
اگر در یک سناریو فرضی، نیمی از تولید ۱۲۵ میلیون لیتری ایران صادر شود و صادرات به نسبت مساوی میان شراب بطری‌شده و فله‌ای تقسیم شود، ارزش سالانه آن با قیمت‌های مرجع سال ۲۰۲۵ به حدود ۱۶۶ میلیون یورو خواهد رسید.
این رقم پیش‌بینی قطعی صادرات ایران نیست، بلکه حاصل محاسبه‌ای مشروط است که به عملکرد تاکستان‌ها، نوع محصول، قیمت فروش و دستیابی به بازارهای خارجی بستگی دارد.
هزینه تغییر کشت، احداث کارخانه، بسته‌بندی، بازاریابی و حمل‌ونقل نیز باید از درآمد کسر شود. همچنین تغییر کاربری بخشی از تاکستان‌ها به معنای کنار گذاشتن تولید فعلی انگور تازه یا کشمش در همان زمین‌هاست و هزینه اقتصادی خود را دارد.
با این حال، این محاسبه نشان می‌دهد چگونه بخشی از ظرفیت کشاورزی موجود می‌توانست، در صورت فراهم بودن شرایط قانونی و سرمایه‌گذاری، به صنعتی صادراتی تبدیل شود.
چنین صنعتی همچنین می‌توانست در مناطق تولیدکننده انگور، از کشاورزی و صنایع غذایی گرفته تا کارخانه‌های بسته‌بندی، حمل‌ونقل و صادرات، فرصت‌های شغلی تازه‌ای ایجاد کند.
البته بازار جهانی شراب بدون چالش نیست. بر اساس گزارش سازمان بین‌المللی تاک و شراب، ارزش صادرات جهانی این محصول در سال ۲۰۲۵ حدود ۶.۷ درصد کاهش یافت. ورود به چنین بازاری نیازمند سرمایه‌گذاری بلندمدت، کیفیت رقابتی و دستیابی به مشتریان خارجی است.
شیراز؛ از شهر حافظ تا مقصد گردشگری شراب
فرصت از دست‌رفته ایران تنها به صادرات محدود نمی‌شود. در بسیاری از کشورهای جهان، شراب‌سازی به بخشی مهم از اقتصاد گردشگری تبدیل شده است.
بوردو در فرانسه، توسکانی در ایتالیا و ناپا ولی در آمریکا نمونه‌هایی از مناطقی هستند که تاکستان‌های‌شان علاوه بر تولید شراب، گردشگر نیز جذب می‌کنند.
ناپا ولی در سال ۲۰۲۳ حدود ۳.۷ میلیون بازدیدکننده داشت. گردشگران بیش از ۲.۵ میلیارد دلار در اقتصاد محلی هزینه کردند و فعالیت‌های گردشگری منطقه از حدود ۱۶ هزار شغل پشتیبانی کرد. این ارقام مربوط به کل گردشگری منطقه است و صرفا درآمد صنعت شراب نیست.
شیراز نیز از ظرفیت توسعه گردشگری مشابهی برخوردار است؛ هرچند نمی‌توان درآمد مناطق مشهور شراب‌سازی جهان را مستقیما به ایران تعمیم داد.
تخت‌جمشید، پاسارگاد، حافظیه، سعدیه، باغ‌های تاریخی و غذاهای محلی فارس از پیش جاذبه‌هایی شناخته‌شده‌اند. تاکستان‌ها، بازدید از کارخانه‌های شراب‌سازی و تجربه غذا و شراب محلی می‌توانستند به این مجموعه اضافه شوند، اقامت گردشگران را طولانی‌تر کنند و درآمد بیشتری به هتل‌ها، رستوران‌ها و روستاهای اطراف برسانند.
نام «شیراز» نیز یک مزیت تجاری بالقوه است. اگرچه شهرت کنونی شراب Shiraz عمدتا محصول موفقیت صنعت شراب استرالیاست و به معنای ایرانی بودن انگور سیرا نیست، ایران می‌توانست با تکیه بر تاریخ و جغرافیای فارس، نام تجاری مستقلی برای شراب تولیدشده در شیراز ایجاد کند؛ همان‌طور که «بوردو» نام یک منطقه تولید شراب است، نه یک نوع مشخص انگور.
ترکیب شهرت جهانی نام شیراز با حافظ، سعدی، تخت‌جمشید، باغ‌های ایرانی و پیشینه شراب‌سازی می‌توانست هویتی متمایز برای گردشگری این منطقه بسازد.
قزوین و شهر تاکستان، همدان و ارومیه نیز می‌توانستند با تکیه بر اقلیم و سنت تاکداری خود، مناطق مستقل تولید شراب و گردشگری مرتبط با آن باشند.
نزدیک به نیم قرن پس از انقلاب، ایران همچنان تاکستان، انگور، پیشینه تاریخی و نامی شناخته‌شده در فرهنگ شراب دارد، اما صنعتی که می‌توانست این ظرفیت‌ها را به صادرات، اشتغال و گردشگری پیوند دهد، از اقتصاد رسمی کشور حذف شده است.
فرصت از دست‌رفته ایران فقط میلیون‌ها بطری شرابی نیست که تولید نشد؛ نزدیک به پنج دهه زمان برای سرمایه‌گذاری، اشتغال، صادرات و گردشگری است که امکان شکل‌گیری پیدا نکرد.
و شاید تصویری از آینده‌ای که این صنعت می‌توانست داشته باشد، در یکی از مشهورترین ابیات حافظ دیده شود:
بیا تا گل برافشانیم و می در ساغر اندازیم
فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم
