دفتر شاهزاده رضا پهلوی در شبکه اجتماعی ایکس با اشاره به اینکه محبوبه شعبانی، زندانی سیاسی، پس از ماهها بازداشت و پروندهسازی، با اتهامات ساختگی هدف اعدام قرار گرفته است، نوشت: «صدای محبوبه شعبانی و تمام زندانیان سیاسی در خطر اعدام باشیم.»
دفتر شاهزاده رضا پهلوی با هشدار درباره اینکه برنامهریزی برای این قتلهای حکومتی با هدف ایجاد هراس در جامعه است، گفت: «کشتار دی ماه، با صدور رای اعدام برای بازداشتشدگان انقلاب ملی شیروخورشید ایران ادامه دارد و جنایتکاران جمهوری اسلامی جان یک زن جوان دیگر را نشانه گرفتهاند.»
خراسان شمالی؛ آغاز زودهنگام اعتراض و سرکوب
استان خراسان شمالی با جمعیتی بیش از ۹۰۰ هزار نفر و بافتی متشکل از قومیتهای گوناگون نظیر کردهای کرمانج، ترکها، فارسها، تاتها و ترکمنها، اعتراضات دیماه را حدود یک هفته پیش از ۱۸ و ۱۹ دی آغاز کرده بود.
این استان با بحرانهای عمیق اقتصادی و اجتماعی، از جمله حاشیهنشینی یکسوم جمعیت و نرخ فزاینده طلاق با سقوط اعتماد به حاکمیت و مشارکت سیاسی در دو دهه گذشته مواجه بوده است.
مشارکت انتخاباتی در خراسان شمالی از حدود ۸۵ درصد در سال ۱۳۸۸ به زیر ۵۰ درصد سقوط کرده است.
در دیماه، همزمان با شکلگیری موج اعتراضات، شش شهرستان مختلف در این استان شامل بجنورد، اسفراین، شیروان، گرمه، جاجرم، و مانه و سملقان شاهد تجمع شهروندان بود.
این شهرستانها غالب جمعیت استان و دوسوم پهنای آن را شکل میدهند.
معترضان از ۱۱ دیماه در این تجمعها با سردادن شعارهای ضدحکومتی و حمایت از شاهزاده رضا پهلوی، اعتراضات را آغاز کردند و با فراخوان او در ۱۸ و ۱۹ دی به اوج رساندند.
واکنش نهادهای امنیتی در این شهرها از روزهای نخست با حضور نیروهای انتظامی، لباسشخصیها و یگانهای ویژه همراه بود.
ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد حکومت برای سرکوب از همان روزهای نخست دست به کشتار و شلیک مستقیم به مردم زد.
نقش شبکه مذهبی؛ فعالیت سازمانیافته برادران نظم بجنوردی
بررسی روایت افراد مطلع و شاهدان عینی سرکوب حاکی از آن است که روند شناسایی و مقابله با معترضان در بجنورد، فراتر از نیروهای رسمی، متکی بر یک شبکه شبهنظامی و مذهبی سازمانیافته بوده است.
در کانون این ساختار، نهادهای مذهبی محلی و دستکم یک حسینیه بهعنوان مکان سازماندهی و استقرار نیروهای لباسشخصی عمل کردند.
در این میان، نقش دو برادر به نامهای حمید و محمود نظم بجنوردی بهعنوان سرشاخههای اصلی کاملا برجسته روایت شده است.
حمید نظم بجنوردی دستیار فرماندار بجنورد در دولت ابراهیم رئیسی بود و سابقه انتشار مقالاتی درباره ابعاد امنیتی بحران اقتصادی دارد.
محمود نظم بجنوردی نیز در قرارگاههای بسیج و مراکز حراست و گزینش فعالیت و همکاری کرده است.
طبق روایت افراد مطلع، ریشه فعالیتهای این شبکه مذهبی و سازماندهی آنها به پس از انتخابات سال ۱۳۸۸ بازمیگردد، اما انسجام و فعالیتهای تهاجمی آنها از سال ۱۴۰۱ به بعد به صورت یک واحد کاملا مستقل و خودسر شدت گرفت.
این شبکه زیرمجموعهای بالغ بر ۳۰ نفر را شامل میشود که اعضای آن بهجز برادران نظم بجنوردی، با ماسک و پیراهنهای مشکی، با استفاده از موتورسیکلت، باتون، سلاح گرم و دستبندهای مستقل در مسیرهای اصلی اعتراضات مردمی دست به عملیات سرکوب میزدند.
یک فرد مطلع گفت محمود نظم بجنوردی از طریق ارتباط با یک نماینده بجنورد در مجلس، در دانشگاه علوم پزشکی خراسان شمالی مشغول به کار بوده است.
این تیم سرکوب در هماهنگی با عناصر انصار حزبالله بجنورد، وظیفه ضربوجرح شدید معترضان و شناسایی آنها را بر عهده داشت.
حمید نظم بجنوردی نیز در سرکوب شهروندان بهویژه در مناطق نزدیک به فرمانداری که از مراکز اصلی اعتراضات و شلیک به مردم بود، حضور داشت.
روشهای نفوذ، رصد و سازماندهی شبکه مذهبی
شاهدان عینی در اعتراضات گفتند این شبکه مذهبی و امنیتی، شیوههای پیچیدهای را برای در دام انداختن معترضان به کار بست.
نیروهای لباسشخصی با حضور در میان تجمعکنندگان یا در پوشش راهپیماییهای ساختگی، با استفاده از مواد رنگی پنهانی، لباس معترضان را علامتگذاری میکردند تا در زمان یورش موتورسواران، شناسایی و بازداشت آنها در کوچههای فرعی تسهیل شود.
علاوه بر این، با همکاری مدیران بخشهای مرتبط از جمله مخابرات استان، دادهها و تصاویر دوربینهای پایش شهری برای رصد ترددها بهطور مستقیم در اختیار نهادهای امنیتی قرار گرفت.
از حسن دهقانی مقدم، مدیر مخابرات خراسان شمالی، در زمینه همکاری با نهادهای امنیتی برای شناسایی از طریق دوربینها نام برده شده است.
استفاده از پهپادها برای پایش هوایی جمعیت و مسدود کردن مسیرهای خروجی از دیگر اقداماتی بود که برای کنترل اعتراضات به کار گرفته شد.
سرکوب در دیگر مناطق استان
خشونت در برخورد با اعتراضات در خراسان شمالی تنها به مرکز استان محدود نماند و سایر شهرستانها نیز شاهد ابعاد گوناگون سرکوب بودند.
در اسفراین، این درگیریها با تیراندازی مستقیم نیروهای سپاه و یگانهای اعزامی با سلاحهای جنگی و تیربار از بالای ساختمانها همراه شد که به گزارش منابع محلی و کادر درمان، به کشته شدن دهها نفر انجامید.
در این میان، رانندگان تراکتور و ماشینهای آتشنشانی هم که برای گشودن مسیر کلانتری تلاش میکردند، هدف گلوله مستقیم قرار گرفتند.
پنهانسازی اجساد و اخاذی مالی از دیگر ابعاد این سرکوب بود، به گونهای که پیکر جانباختگان با کامیون و اتوبوس از مراکز درمانی به بجنورد منتقل شد و نهادهای حکومتی برای تحویل هر پیکر مبالغی بین ۱ تا ۲ میلیارد تومان مطالبه کردند.
آنها همچنین خانوادهها را تحت فشار گذاشتند تا کشتهشدگان را «بسیجی» معرفی کنند.
در شهرستان شیروان، نیروهای یگان ویژه از اواسط دیماه با بیرون راندن پرسنل مرکز بهداشت، این مکان را به استقرارگاه شبانهروزی خود تبدیل کردند و با مانور در سطح شهر و شکستن شیشه مغازهها به ایجاد رعب و وحشت دست زدند.
همزمان، بهدلیل حاکم شدن فضای شدید امنیتی و حکومت نظامی، مجروحان از مراجعه به بیمارستانها پرهیز کردند و پزشکان و پرستاران با راهاندازی شبکههای درمان زیرزمینی و خانگی به یاری شهروندان شتافتند؛ اقدامی که با شناسایی و بازداشت کادر درمان همراه شد.
مصاحبه مارگارت برنان با پزشکیان روز جمعه سوم مهر ماه در نیویورک ضبط شده و قرار است یکشنبه پنجم مهر ماه در برنامه «فیس د نیشن» پخش شود. بخش مهمی از گفتوگو به پیشنهاد تازه تهران برای توقف جنگ، برنامه هستهای، وضعیت رهبر جدید جمهوری اسلامی، سرکوب اعتراضات و آمریکاییهای زندانی در ایران اختصاص داشت.
پزشکیان از پاسخ مستقیم درباره دیدار با ترامپ خودداری کرد
مجری با اشاره به آمادگی اعلامشده ترامپ برای ملاقات با پزشکیان پرسید آیا «رییسجمهوری ایران» حاضر است مستقیما با او گفتوگو یا دیدار کند.
پزشکیان به جای پاسخ مستقیم، به خروج آمریکا از برجام و حملات آمریکا و اسرائیل در جریان مذاکرات اشاره کرد و گفت این تحولات باعث ایجاد «فضای بیاعتمادی» شده است.
مجری سخنان او را قطع کرد و پرسید: «پس پاسخ منفی است؟ با او ملاقات نمیکنید؟»
پزشکیان باز هم پاسخ صریحی نداد و گفت ابتدا باید مشخص شود دو طرف بر سر چه چیزی میخواهند به تفاهم برسند و آیا توافقهای مکتوب اجرا خواهند شد یا نه.
مجری شبکه سیبیاس در پایان مصاحبه نیز بار دیگر همین پرسش را مطرح کرد و حتی پرسید آیا پزشکیان حاضر است ترامپ را به ایران دعوت کند. پزشکیان بار دیگر گفت ابتدا باید اعتماد بازسازی شود.
او افزود: «هر روز تحریمها علیه ما را افزایش میدهند، هر روز ما را تهدید میکنند، هر روز به ما حمله میکنند و به آنچه نوشته و امضا کردهاند پایبند نیستند.»
بازرسیهای هستهای؛ موافقت، اما در چارچوب توافق جدید
یکی دیگر از بخشهای چالشی مصاحبه به برنامه هستهای ایران اختصاص داشت.
پزشکیان گفت تهران حاضر است درباره محدودیتهای برنامه هستهای در چارچوب پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای مذاکره کند و تاکید کرد جمهوری اسلامی قصد ساخت سلاح هستهای ندارد.
برنان در پاسخ یادآوری کرد که بر اساس همین مقررات بینالمللی، بازرسان سازمان ملل باید امکان دسترسی به تاسیسات ایران را داشته باشند و پرسید آیا تهران اکنون اجازه ورود بازرسان را خواهد داد.
پزشکیان ابتدا حملات آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران را مطرح کرد، اما برنان با اشاره به گزارشهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی گفت بازرسان دسترسی کامل نداشتند و آژانس قادر نبود صلحآمیز بودن برنامه ایران را تضمین کند. او همچنین به وجود ۴۴۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده تا سطح ۶۰ درصد اشاره کرد.
پزشکیان در نهایت گفت موضوع بازرسیها میتواند در مذاکرات جدید مورد توافق قرار گیرد، اما با بازگشت فوری بازرسان تحت ترتیبات پیشین موافقت نکرد.
پرسشهای مکرر درباره رهبر جدید جمهوری اسلامی
برنان سپس پزشکیان را درباره رهبر جدید جمهوری اسلامی و نحوه اداره حکومت پس از تغییر رهبری به چالش کشید.
پزشکیان گفت تاکنون دو بار با رهبر جدید دیدار کرده است. هنگامی که برنان پرسید چرا از زمان به قدرت رسیدن او در ماه اسفند هیچ تصویری از او منتشر نشده، پزشکیان نگرانیهای امنیتی و احتمال حمله و ترور را دلیل این وضعیت دانست.
برنان گفت: «من درباره رهبر جدید سوال میکنم، چون پرسشهایی درباره نحوه عملکرد حکومت شما در حال حاضر وجود دارد.»
او همچنین از پزشکیان، که پزشک است، درباره وضعیت جسمانی رهبر جدید پس از جراحات ناشی از حملهای که پدر و اعضای خانوادهاش در آن کشته شدند، پرسید.
پزشکیان گفت رهبر جدید «کاملا سالم» است و مدعی شد آخرین دیدار آنها بیش از هفت ساعت طول کشیده است. برنان برای روشن شدن پاسخ او پرسید آیا صورت و پاهای رهبر جدید بهبود یافته و آیا قادر بوده روی زمین بنشیند. پزشکیان به هر دو پرسش پاسخ مثبت داد.
فشار بر پزشکیان درباره هزینه جنگ برای مردم ایران
برنان با اشاره به محاصره صادرات نفت، مسدود شدن داراییهای خارجی ایران، افزایش شدید تورم و فشار تحریمها یادآوری کرد که پزشکیان با وعده بهبود وضعیت اقتصادی مردم به قدرت رسیده است.
او پرسید: «در چه نقطهای این فشار مالی آنقدر زیاد میشود که مجبور شوید به ایالات متحده امتیاز دهید؟»
پزشکیان تحریمها را «غیرانسانی» خواند و گفت محدود کردن دسترسی به غذا و دارو بیش از همه مردم عادی را هدف قرار میدهد.
برنان در پاسخ تاکید کرد که قدرتهای جهانی میگویند در صورت تغییر مسیر جمهوری اسلامی و کنار گذاشتن هرگونه تلاش برای دستیابی به سلاح هستهای، امکان لغو بخشی از تحریمها وجود دارد.
پزشکیان گفت جمهوری اسلامی هیچگاه اعلام نکرده که به دنبال سلاح هستهای است و با اشاره به فتوای رهبر پیشین جمهوری اسلامی، ساخت سلاح هستهای را «حرام» دانست.
برنان در میان پاسخ او مداخله کرد و یادآور شد که ایران پیش از این نیز همواره گفته است به دنبال سلاح هستهای نیست.
رویارویی بر سر سرکوب اعتراضات
یکی از صریحترین بخشهای مصاحبه زمانی بود که برنان به گزارش شورای حقوق بشر سازمان ملل اشاره کرد. او گفت همان گزارشی که دلایلی برای مسئولیت حملات هوایی آمریکا در هدف قرار گرفتن مدرسه دخترانه میناب ارائه کرده، جمهوری اسلامی را نیز به ارتکاب جنایت علیه بشریت در جریان سرکوب خشونتآمیز معترضان متهم کرده است.
برنان از پزشکیان پرسید: «آیا همه این یافتهها را میپذیرید؟»
پزشکیان مستقیما به این پرسش پاسخ نداد و اعتراضات را به دخالت آمریکا مرتبط کرد. او مدعی شد برخی افراد در اعتراضات مسلح بودهاند و هدف «کودتا» بوده است.
برنان سپس سخنان پیشین خود پزشکیان را یادآوری کرد که گفته بود: «ما در برابر مردم شرمندهایم و موظفیم به همه کسانی که در آن حوادث آسیب دیدند کمک کنیم.»
او از پزشکیان پرسید آیا این سخنان به معنای پذیرش نادرست بودن نحوه برخورد حکومت با معترضان نیست.
پزشکیان در پاسخ پذیرفت که «برخی افراد بیگناه کشته شدند» و «افرادی بودند که واقعا اعتراض داشتند»، اما گفت افراد مسلح نیز در میان آنها حضور داشتند. او افزود در جریان این حوادث «مشکلی رخ داد که نباید رخ میداد».
چرا آمریکاییهای زندانی را آزاد نمیکنید؟
برنان همچنین موضوع دو شهروند آمریکایی را که واشینگتن آنها را به ناحق بازداشتشده میداند، مطرح کرد و به رضا ولیزاده، روزنامهنگار زندانی در اوین، اشاره کرد.
او پرسید چرا تهران برای نشان دادن حسن نیت و بازسازی اعتماد، این افراد را آزاد نمیکند.
پزشکیان پاسخ داد: «فکر میکنید با آزاد کردن آنها میتوانیم اعتماد را بازسازی کنیم؟»
برنان بلافاصله پرسید: «چرا امتحانش نمیکنید؟»
پزشکیان گفت ایران پیش از این چنین اقدامی کرده، اما آمریکا به تعهدات خود برای آزادسازی پولهای ایران عمل نکرده است. او در عین حال تاکید کرد تهران خواهان جنگ نیست، اما در صورت حمله از خود دفاع خواهد کرد.
مصاحبه در نهایت با سومین تلاش برنان برای روشن کردن موضع پزشکیان درباره دیدار با ترامپ پایان یافت. پزشکیان باز هم دیدار را صریحا رد نکرد، اما آن را به بازسازی اعتماد و اجرای توافقهای پیشین مشروط کرد و گفت: «ما به دنبال جنگ نیستیم. جنگ به ما تحمیل شده است.»
برنان در پایان گفت شاید با وجود همه مسائلی که پزشکیان برشمرده، همچنان امکان دستیابی به توافق وجود داشته باشد. پزشکیان نیز ابراز امیدواری کرد که چنین توافقی حاصل شود و صلح به منطقه بازگردد.
این اظهارات در حالی منتشر شد که در ساعاتی پایانی جمعه سوم مهر ماه والاستریت ژورنال گزارش داد که دونالد ترامپ پیشنهاد جمهوری اسلامی برای بازگشایی تنگه هرمز و توقف درگیریهای منطقهای ظرف هفت روز را رد کرده و به دستیارانش گفته است احتمالا پس از انتخابات میاندورهای کنگره، حملات به ایران از سر گرفته خواهد شد.
والاستریت ژورنال به نقل از مقامهای آمریکایی که نامشان فاش نشده است گزارش داد رییسجمهوری آمریکا نسبت به پذیرش خواستههای واشینگتن از سوی تهران بدبین است و ازسرگیری کارزار بمباران را محتمل میداند.
گزارش والاستریت ژورنال ساعاتی پس از آن منتشر شد که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک از ارائه طرحی برای پایان دادن به درگیریها خبر داد.
عراقچی گفت تهران این پیشنهاد را از طریق میانجیهای قطری به آمریکا منتقل کرده است و در صورت دستیابی به توافق، یک مهلت هفتروزه برای بازگشایی تنگه هرمز و توقف درگیریها در منطقه آغاز خواهد شد.
کیهان در گزارشی با عنوان «مذاکره عملیات فریب است؛ محاصره دریایی و هوایی با قدرت شکسته میشود»، استدلال کرد که پیشنهادهای مربوط به مذاکره را نمیتوان جدا از افزایش فشارهای نظامی و اقتصادی آمریکا علیه جمهوری اسلامی ارزیابی کرد.
این روزنامه که تحت مدیریت نماینده ولیفقیه منتشر میشود نوشت آمریکا در حالی موضوع مذاکره را مطرح میکند که همزمان در حال گسترش آنچه کیهان «محاصره هوایی و دریایی» ایران میخواند و تقویت آرایش نظامی خود در منطقه است. کیهان از این وضعیت نتیجه گرفت که دیپلماسی برای واشینگتن بخشی از یک «عملیات فریب» با هدف کاهش فشار بر آمریکا و تغییر محاسبات تهران است.
بخش مهمی از انتقاد روزنامه کیهان متوجه مواضع عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، است.
این روزنامه به طرح مطرحشده از سوی عراقچی در نیویورک اشاره کرد که بر اساس آن، در صورت موافقت آمریکا، تنگه هرمز ظرف هفت روز بازگشایی و مذاکرات از سر گرفته میشود. کیهان همچنین اظهارات پزشکیان درباره تلاش برای دستیابی به توافق پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا را مورد انتقاد قرار داد.
کیهان این مواضع را «پالس ضعف به کاخ سفید» توصیف کرد و نوشت گره زدن بازگشایی تنگه هرمز به مذاکراتی که تضمینی برای نتیجه آن وجود ندارد، فرصتی برای آمریکا و متحدان منطقهای آن فراهم میکند تا از فشار کنونی خارج شوند.
این روزنامه با اشاره به اهمیت تنگه هرمز برای انتقال نفت و تجارت جهانی، آن را یکی از مهمترین اهرمهای فشار جمهوری اسلامی دانست و پرسید چرا باید چنین «اهرم طلایی» در «رویای مذاکره حراج شود».
ساعاتی پیش از این، جمهوری اسلامی پیشنهاد کرده بود در صورت رفع محاصره دریایی بنادر ایران، اعطای معافیت تحریمی برای فروش نفت و رعایت آتشبسی شامل لبنان، تنگه هرمز را بازگشایی و مذاکرات با آمریکا را در چارچوب طرحی هفتروزه از سر بگیرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، جمعه سوم مهر در جمع خبرنگاران بیرون از سالن شورای امنیت سازمان ملل گفت: «جدول زمانی هفتروزه بهمحض پذیرش این طرح از سوی آمریکا آغاز خواهد شد.»
به گفته او، اجرای گامهای اولیه حدود چهار تا پنج روز طول میکشد و تنگه هرمز در روز ششم بازگشایی خواهد شد.
عراقچی با اشاره به برنامه هستهای افزود: «در روز هفتم، گفتوگوها با آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی درباره موضوعات مورد توافق دو طرف آغاز خواهد شد.»
مخالفت کیهان تنها به نحوه آغاز مذاکرات محدود نمیشود. این روزنامه از آنچه «عقبنشینی از غنیسازی ۶۰ درصد» خواند نیز انتقاد کرد و تاکید مکرر مقامهای دولت بر آمادگی برای مذاکره را عامل انتقال «حس ضعف و ناامیدی» دانست.
کیهان با استناد به مواضع پیشین رهبر جمهوری اسلامی نوشت مذاکره با آمریکا «وسیلهای برای رفع دشمنی نیست» و در مقابل، بر افزایش بازدارندگی و پاسخ متقابل به فشارهای واشینگتن تاکید کرد.
این روزنامه تهدید کرد که اگر محاصره هوایی و دریایی ادامه یابد، تاسیسات نفتی، پایگاهها و منافع اقتصادی و فناوری آمریکا در منطقه میتوانند هدف حملات موشکی جمهوری اسلامی قرار گیرند. کیهان همچنین هشدار داد کشورهای همسایهای که امکانات هوایی و دریایی خود را در اختیار آمریکا قرار دهند، نباید انتظار «خویشتنداری» تهران را داشته باشند.
همزمان، حسین شریعتمداری، نماینده رهبر جمهوری اسلامی در موسسه کیهان، در یادداشت روز این روزنامه به رویکرد دولت در قبال عربستان سعودی نیز حمله کرد. او حضور محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رییس دولت، و علیاکبر صالحی، وزیر خارجه پیشین، در مراسم روز ملی عربستان سعودی در تهران را با توجه به مواضع ریاض در جنگ اخیر «غیرقابل توجیه» خواند.
شریعتمداری همچنین توضیح دولت مبنی بر اینکه این حضور با هدف «تثبیت منافع ملی و تقویت روابط منطقهای» انجام شده است، زیر سوال برد و با تاکید بر حمایت جمهوری اسلامی از انصارالله یمن [حوثیها]، حزبالله لبنان، حشدالشعبی عراق و حماس، از تلاش برای بهبود روابط با ریاض انتقاد کرد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، جمعه سوم مهر در جمع خبرنگاران بیرون از سالن شورای امنیت سازمان ملل گفت: «جدول زمانی هفتروزه بهمحض پذیرش این طرح از سوی آمریکا آغاز خواهد شد.»
به گفته او، اجرای گامهای اولیه حدود چهار تا پنج روز طول میکشد و تنگه هرمز در روز ششم بازگشایی خواهد شد.
عراقچی با اشاره به برنامه هستهای افزود: «در روز هفتم، گفتوگوها با آمریکا برای دستیابی به توافق نهایی درباره موضوعات مورد توافق دو طرف آغاز خواهد شد.»
به نوشته آسوشیتدپرس این پیشنهاد از طریق میانجیها به واشینگتن منتقل شده است. کاخ سفید در پاسخ به پرسشهای آسوشیتدپرس، بدون اعلام پذیرش یا رد آن، گفت مقامهای آمریکایی درباره جنگ ایران گفتوگوهای «مثبت و سازندهای» با میانجیها دارند.
کاخ سفید همچنین اعلام کرد آمریکا عبور حجم قابلتوجهی از صادرات نفت از تنگه هرمز را تسهیل میکند.
اخلال جمهوری اسلامی در عبور و مرور از این آبراه، که پیش از جنگ یکپنجم نفت و گاز مورد معامله در جهان از آن عبور میکرد، به اهرم اصلی فشار تهران تبدیل شده و پیامدهای آن فراتر از خاورمیانه احساس شده است.
آسوشیتدپرس نوشت پیشنهاد تازه شباهت زیادی به تفاهمنامه خرداد ماه دارد، اما جدول زمانی آن کوتاهتر است. توافق پیشین یک دوره موقت ۶۰روزه را پیشبینی میکرد، ولی با ازسرگیری حملات نیروهای نظامی جمهوری اسلامی به کشتیرانی در تنگه هرمز بهسرعت فروپاشید. تهران و واشینگتن یکدیگر را به نقض آن توافق متهم میکنند.
ترامپ پیشتر گفته است برای رسیدن به توافق عجلهای ندارد، حتی در شرایطی که افزایش بهای نفت به تورم دامن میزند.
تلاش تازه برای توافق همزمان با تحرکات دیپلماتیک در نیویورک مطرح شده است. مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، بامداد جمعه میزبان نخستوزیر قطر بود؛ کشوری که در گفتوگوهای غیرمستقیم چندساعته حکومت ایران و آمریکا در سازمان ملل در هفته جاری نقش میانجی داشت.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز چهارشنبه گفته بود: «اگر فرصتی برای تبادل نظر و پیام وجود داشته باشد، این کار را خواهیم کرد.»
با این حال، یک فرد آگاه از رایزنیها به آسوشیتدپرس گفت عربستان سعودی به تازهترین تلاش برای دستیابی به توافق بدبین است. او به شرط فاش نشدن نامش درباره مذاکرات خصوصی صحبت کرد.
به گفته این منبع، عربستان و دیگر کشورهای خلیج فارس در تابستان از بازگشت به مذاکرات حمایت میکردند و آماده پذیرش توافقی بودند که نقشی موقت در مدیریت تنگه هرمز به ایران بدهد. اما تصرف سواحل راهبردی دریای سرخ در یمن به دست حوثیها و حمله به یک خط لوله حیاتی عربستان، محاسبات ریاض را تغییر داده است.
پیشنهاد جمهوری اسلامی لبنان را دربر میگیرد، اما مشخص نیست آیا درگیری ازسرگرفتهشده میان حوثیهای مورد حمایت تهران و عربستان سعودی نیز مشمول آن میشود یا نه.
همزمان، یحیی رحیم صفوی، مشاور نظامی رهبر جدید جمهوری اسلامی، با اشاره به تهدید تنگه بابالمندب از سوی حوثیها گفت آمریکاییها «با مشکل تازهای به نام تنگه بابالمندب روبهرو هستند».
او افزود: «فکر میکنم روندی که در حال شکلگیری است به نفع ماست و آمریکاییها مجبور خواهند شد شروط ایران را بپذیرند.»
در داخل ایران نیز نشانههایی از اختلاف بر سر ادامه جنگ یا مصالحه دیده میشود. به نوشته آسوشیتدپرس، برخی تندروها خواهان ادامه یا تشدید جنگ برای گرفتن امتیازهای بیشتر هستند و از اقدامات دیپلماتیک پزشکیان و عراقچی انتقاد کردهاند.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی و رییس هیات مذاکرهکننده در گفتوگوهای پیشین با آمریکا، در اظهاراتی به این اختلافها اشاره کرد. او از یک سو، دیدگاهی را نقد کرد که از جنگ سخن میگوید اما سازوکاری برای پایان مقتدرانه آن ندارد و از سوی دیگر، جریانی را که توانمندیهای ملی را دستکم میگیرد.
قالیباف نوشت: «خطای نخست کشور را در وضعیت بحران دائمی نگه میدارد، در حالی که خطای دوم، منابع و عزت ملی را به دشمن واگذار میکند.»
