مدیرعامل شرکت خدمات مالی گلدمن ساکس گفت که ممکن است چند هفته زمان ببرد تا بازارها تحولات مربوط به جمهوری اسلامی را هضم کنند. به گفته او، رویدادهای جهانی معمولا فشارهای تورمی را تشدید میکنند.
شنبه ۹ اسفند ۱۴۰۴ اسرائیل اعلام کرد یک حمله موشکی «پیشدستانه-پیشگیرانه» علیه اهدافی در داخل ایران را آغاز کرده است و آن را تلاشی برای جلوگیری از «حمله قریبالوقوع» جمهوری اسلامی و متحدانش توصیف کرد.
این اقدام با اعلام وضعیت اضطراری، محدودیتهای پروازی و هشدار درباره واکنش احتمالی ایران همراه شد و در همان ساعات اولیه، شاخصهای تنش نظامی در خاورمیانه را بهطور محسوس بالا برد.
در لحظه تنظیم این متن، روایتها هنوز در حال تکمیل است و همه جزییات، یکدست و قابل راستیآزمایی مستقل نیست؛ اما اصل رخداد، یعنی وقوع حمله و آغاز جنگ، قطعی است.
دقیقا چه شد؟
بر اساس روایتهای منتشرشده تا این لحظه، یسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، اعلام کرد ارتش این کشور یک «حمله پیشگیرانه موشکی» علیه ایران انجام داده است.
همزمان، رسانههای بینالمللی از شنیده شدن انفجارهایی در تهران خبر دادند و گزارش کردند که تلویزیون دولتی ایران نیز اصل وقوع حادثه را تایید کرده، اما جزییات عملیاتی، میزان خسارت و تلفات را اعلام نکرده است.
در اسرائیل نیز آژیرهای هشدار در بخشهایی به صدا درآمده و ارتش اسرائیل این اقدام را «پیشدستانه برای آمادهسازی افکار عمومی در برابر احتمال شلیک موشک از سوی ایران» توصیف کرده است.
در نتیجه، فضای خبری و امنیتی از همان ساعات آغازین، به سمت «آمادگی برای تلافی» رفت؛ در حالی که هنوز جزییات اهداف، سطح خسارت و دامنه عملیات از مسیرهای رسمیِ قابل اتکا، بهصورت کامل روشن نشده است.
اما چه شد که وضعیت به اینجا رسید؟
برای فهمیدن اینکه چرا وضعیت امروز به این نقطه رسیده، باید مسیر نزدیک به ۹ ماه گذشته را دید؛ مسیری که در آن جنگ، دیپلماسی و بحران داخلی ایران، همزمان جلو رفتند و روی هم اثر گذاشتند.
پسزمینه جنگ و توقف موقت؛ نقطه شروع چرخه (خرداد و تیر ۱۴۰۴)
۲۳ خرداد ۱۴۰۴ اسرائیل حملات هوایی گستردهای علیه اهدافی در ایران انجام داد؛ حملاتی که اسرائیل میگفت بر تاسیسات مرتبط با برنامه هستهای و نظامی تمرکز دارد.
ایران در پاسخ، موشکها و پهپادهایی را به سوی اسرائیل پرتاب کرد. این دوره در روایتهای رسانهای با عنوان «جنگ ۱۲ روزه» شناخته شد و در سوم تیر ۱۴۰۴ با یک آتشبس شکننده متوقف شد.
در این جنگ، خسارات قابل توجهی به زیرساختهای ایران وارد شد و گزارشها از ضربه به بخشهایی از شبکه فرماندهی، کنترل و از دست رفتن برخی چهرههای ارشد خبر دادند؛ اما در همان روایتها نیز تاکید میشد که برنامه هستهای و موشکی ایران «بهطور کامل» متوقف نشده است.
اسرائیل حمله را «ضرورتی برای جلوگیری از تهدید هستهای» خواند و ایران وعده «پاسخ در زمان مناسب» داد.
آتشبسِ پس از جنگ، بیش از آن که پایان بحران باشد، عملا به «بازی با زمان» تبدیل شد؛ دورهای که دو طرف همزمان تهدید میکردند، آماده میشدند و در عین حال، مسیرهای دیپلماتیک را هم - با تردید و سوءظن - باز نگه میداشتند.
اعتراضهای سراسری و جامعهای که همزمان نان، آزادی و امنیت مطالبه میکند
هفتم دی ۱۴۰۴ موج تازهای از اعتراضهای اجتماعی در ایران آغاز شد. موجی که ابتدا با مطالبات معیشتی شکل گرفت، اما خیلی زود به اعتراض سیاسی فراگیر تبدیل شد.
افزایش قیمتها، سقوط ارزش ریال، فشار تورم و فرسودگی اقتصادی جرقه نخست بود، اما در فاصلهای کوتاه، شعارها به نقد مستقیم ساختار قدرت، سرکوبهای پیشین و اولویتهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی گره خورد.
در بسیاری از شهرها، معترضان نه تنها از گرانی که از «هزینههای منطقهای» و «جنگهای نیابتی» نیز انتقاد میکردند و خواهان تغییر در مسیر حکمرانی بودند.
با گسترش اعتراضها در روزهای بعد، برخورد امنیتی نیز تشدید شد.
از ۱۸ دی ۱۴۰۴ محدودیتهای شدید ارتباطی و قطع گسترده اینترنت اعمال شد؛ اقدامی که هدف آن مهار سازماندهی اعتراضها و محدود کردن پوشش رسانهای عنوان میشد.
گزارشهای منتشر شده در هفتههای بعد از تیراندازی مستقیم، یورش به تجمعات، بازداشتهای گسترده و کشتهشدن شماری از معترضان حکایت داشت.
فعالان حقوق بشر از «کشتار در خیابان» سخن گفتند و درباره صدور احکام سنگین و افزایش خطر اجرای اعدام برای برخی بازداشتشدگان هشدار دادند.
همزمان، صحنه بیرون از کشور نیز فعال شد.
۲۵ بهمن ۱۴۰۴ و روزهای نزدیک به آن، تجمعها و راهپیماییهای گسترده ایرانیان در شهرهای مختلف اروپا و آمریکای شمالی برگزار شد.
در این تجمعها، علاوه بر محکومیت سرکوب، از دولتهای غربی از جمله آمریکا و اسرائیل خواسته میشد از شاهزاده رضا پهلوی و معترضان حمایت کنند و جمهوری اسلامی را تحت فشار قرار دهند.
برخی چهرههای سیاسی در آمریکا نیز وعده «ایستادن کنار مردم ایران» را مطرح کردند. وعدههایی که در داخل ایران هم بازتاب داشت و هم بهانهای شد برای مقامهای حکومتی تا اعتراضها را به «دخالت خارجی» نسبت دهند.
این همزمانی - خیابانهای ملتهب در داخل، کشتار و سرکوب و وعدههای حمایت بیرونی - فضای اجتماعی را عمیقا قطبی کرد.
گروه بزرگی تغییرات بنیادین و پایان سیاستهای پرهزینه منطقهای را مطالبه میکردند.
در مقابل، بخشی از جامعه نگران بود که تشدید فشار خارجی، وعدههای حمایت بیرونی و بالا رفتن سطح تقابل منطقهای، کشور را به سمت بیثباتی بیشتر یا حتی درگیری شدید نظامی سوق دهد.
مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا
در همین دوره، جمهوری اسلامی و آمریکا چند دور مذاکرات غیرمستقیم درباره برنامه هستهای و تحریمها داشتند.
گفتوگوها در میانه بهمن ۱۴۰۴ و سپس در اوایل اسفند ۱۴۰۴ (از جمله در ژنو و با میانجیگری عمان) دنبال شد و هدف اعلامی آن، یافتن چارچوبی برای محدود کردن برنامه هستهای در برابر کاهش تحریمها بود.
نکته کلیدی این است که این مسیر دیپلماتیک قطع نشد و حتی بر اساس برخی گزارشها، گفتوگوهای تکمیلی یا ادامه مذاکرات نیز در دستور کار یا در حال پیگیری توصیف شده بود.
اما اختلافهای بنیادین پابرجا مانده بود: آمریکا خواهان محدودیتهای شدیدتر (و در برخی روایتها توقف کامل غنیسازی) و همچنین بحثهای فراتر از هستهای بود، در حالی که ایران بر حق غنیسازی تاکید داشت و با گره خوردن مذاکرات به برنامه موشکی، مخالفت میکرد.
در همین فاصله، رییسجمهوری آمریکا نیز چند بار در مواضع عمومی گفته بود مذاکرات به نتیجه قطعی نرسیده و در کنار «زمان دادن به دیپلماسی»، گزینه اعمال زور را هم منتفی نمیداند.
نتیجه عملی این وضعیت آن بود که در روزهای منتهی به حمله نهم اسفند، دیپلماسی از نظر شکلی جریان داشت، اما از نظر سیاسی روی لبه تیغ حرکت میکرد: مذاکره بود، اما اعتماد نبود؛ تماس بود، اما تضمین نبود.
ارزیابیهای امنیتی اسرائیل؛ از هشدار تا تصمیم
در ماههای اخیر، گزارشهای رسانهای از افزایش سطح آمادهباش و رایزنیهای امنیتی درباره سناریوهای برخورد با ایران خبر دادند.
اسرائیل بارها هشدار داد که پیشرفتهای هستهای و بازسازی توان موشکی منطقهای ایران را تهدید مستقیم تلقی میکند و اگر «تهدیدی قریبالوقوع» تشخیص دهد، اقدام خواهد کرد.
این ادبیات در هفتههای نزدیک به نهم اسفند پررنگتر شد؛ چون از یک سو، اسرائیل نسبت به کافی نبودن روند دیپلماتیک بدبین بود و از سوی دیگر، نشانههایی که تلآویو آن را «حرکت ایران به سمت نقطه خطرناک» توصیف میکرد، در روایتهای امنیتی برجستهتر میشد.
در چنین فضایی، حمله امروز با عنوان «پیشدستانه» صورتبندی شده. یعنی اسرائیل میگوید نه برای شروع یک جنگ تازه، بلکه برای جلوگیری از حملهای که آن را قریبالوقوع میدانسته، دست به اقدام زده است.
حمله امروز؛ تعلیق موقت دیپلماسی و بازگشت رسمی به منطق میدان
در نهایت، صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ حمله رخ داد؛ حملهای که دستکم در کوتاهمدت، مسیر دیپلماسی را به حالت تعلیق میبرد و دوباره «منطق میدان» را جلو میاندازد و امکان فروپاشی حکومت جمهوری اسلامی را بیشتر میکند.
در همان ساعات نخست، این گزاره نیز دوباره به مرکز توجه برگشت که ایران پیشتر تهدید کرده بود در صورت حمله میتواند واکنش نشان دهد. واکنشی که ممکن است فقط به اسرائیل محدود نماند و پای پایگاهها و منافع آمریکا در منطقه را نیز بسته به ارزیابی تهران از نقش واشینگتن، به میان بکشد.
به نوشته رویترز، این تنشها پس از حملات هوایی پاکستان به خاک افغانستان در آخر هفته گذشته شدت گرفت؛ حملاتی که به درگیریهای تلافیجویانه در امتداد مرز در روز پنجشنبه ششم اسفند انجامید. خواجه محمد آصف، وزیر دفاع پاکستان، این وضعیت را «جنگی آشکار» توصیف کرده است. در مقابل، طالبان افغانستان اعلام کردند آماده مذاکره هستند.
سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در بیانیهای اعلام کرد واشینگتن از حق پاکستان برای دفاع از خود در برابر طالبان - که از سوی آمریکا بهعنوان یک گروه «تروریستی جهانیِ مشخصشده ویژه» معرفی شده - حمایت میکند. آلیسون هوکر، دیپلمات آمریکایی، نیز اعلام کرد با امنه بلوچ، دبیرکل وزارت خارجه پاکستان، گفتوگو کرده است. وزارت خارجه آمریکا ضمن ابراز تاسف از تلفات انسانی، تاکید کرد طالبان در اجرای تعهدات ضدتروریسم خود ناکام ماندهاند و گروههای تروریستی از خاک افغانستان برای انجام حملات استفاده میکنند.
رویترز پیشتر گزارش داده بود که درگیری پس از آن رخ داد که نیروهای پاکستانی اوایل این هفته حملات هوایی در داخل افغانستان انجام دادند و مقامات طالبان از کشته شدن ۱۸ نفر در پی این حملات خبر دادند.
در همین حال، پاکستان اعلام کرد که مخفیگاههای شبهنظامیان را هدف قرار داده است و ادعاهای مربوط به هدف قرار گرفتن غیرنظامیان را رد کرد.
مقامات طالبان در ادامه از عملیات نظامی گسترده علیه مواضع ارتش پاکستان در پاسخ به این حملات خبر دادند.
پاکستان که یک متحد عمده غیرعضو ناتو برای آمریکاست و دارای سلاح هستهای است، از نظر توان نظامی برتری چشمگیری نسبت به افغانستان دارد. با این حال، طالبان که در سال ۲۰۲۱ پس از خروج آمریکا دوباره به قدرت رسیدند، تجربه گستردهای در جنگهای چریکی دارند. تنشهای کنونی ریشه در اختلافات دیرینه بر سر ادعای اسلامآباد مبنی بر پناه دادن کابل به طالبان پاکستانی دارد؛ ادعایی که طالبان افغانستان آن را رد کرده و میگوید پاکستان در حال فرافکنی ناکامیهای امنیتی خود است.
این هشدار مدیر ارشد پیشین سازمان اطلاعات و امنیت کانادا (CSIS)، نشاندهنده خطر بالقوه اقدامات رژیم ایران است که میتواند نه تنها امنیت ایرانیان و کاناداییها، بلکه امنیت آمریکاییها را در خاک کانادا تهدید کند. او در گفتوگو با ایراناینترنشنال افزود که مهرههای رادیکال این روزها حتی در کنترل رژیم هم نیستند.
در حالی که رسانههای کانادایی از آمادهباش کامل سازمان اطلاعات و امنیت کانادا برای خنثی کردن اقدامات خرابکارانه احتمالی عوامل جمهوری اسلامی علیه اهداف آمریکایی در خاک کانادا خبر دادهاند، استنتون در این گفتگو تاکید کرد: «سناریوی کابوس آن است که عوامل رژیم با عبور از مرزهای کانادا در خاک آمریکا، اقدام به خرابکاری کنند.»
او توضیح داد: «وقتی رژیمهای سرکوبگر به روزهای پایانی خود میرسند، اغلب رهبری که دیگر به مردم، همسایگان یا حقوق بشر اهمیت نمیدهد، رفتارهای تاریک خود را فراتر از مرزها بروز میدهد؛ حتی فراتر از ایران.»
این هشدار در زمانی مطرح میشود که جمهوری اسلامی با قیام گسترده داخلی روبهروست و وضعیت شکننده داخلی، حکومت ایران را پرخطر و غیرقابل پیشبینی کرده است. استنتون تاکید کرد که خطر واقعی نه تنها از حملات داخلی، بلکه از احتمال حضور «سلولهای مخفی» یا «عوامل نیابتی رژیم در کانادا» و حرکت آنها به سمت ایالات متحده برای انجام حملات تروریستی است. به گفته او، حتی یک شبکه کوچک و مخفی میتواند پیامدهای عظیمی داشته باشد.
ایالات متحده و کانادا، نخستین کشورهایی که سپاه پاسداران را به عنوان گروه تروریستی معرفی کردند، اکنون با واقعیتی روبهرو هستند که حکومت ایران ممکن است از داراییها و عوامل باقیمانده خود برای ضربه زدن به اهداف خارجی استفاده کند. استنتون میگوید حفاظت کانادا از منافع آمریکا در خاک خود ضروری است، زیرا در زمینه اطلاعات و امنیت، «تقریباً هیچ مرزی» بین دو کشور وجود ندارد.
برای سالها، جامعه ایرانی-کانادایی هشدار داده است که کانادا به «پناهگاه امن» برای عوامل رژیم ایران تبدیل شده، جایی که آنها عملیات پیچیده و پولشویی گسترده را مدیریت میکنند. این نگرانیها به صدر مباحث ملی آمده و هزاران نفر در خیابانها تجمع کردهاند تا خواستار اخراج فوری افراد مرتبط با حکومت ایران شوند.
در پاسخ به نگرانیهای مردمی و نهادهای اطلاعاتی، کانادا ماده ۳۵(۱)(ب) قانون حفاظت از مهاجرت و پناهندگی (IRPA) را گسترش داده و رژیم ایران را به عنوان دولت تروریستی و ناقض سیستماتیک حقوق بشر معرفی کرده است. مقامات ارشد حکومت ایران که از ۲۳ ژوئن ۲۰۰۳ در سمت حکومتی خدمت کردهاند، غیرقابل پذیرش محسوب میشوند. تا اوایل ۲۰۲۶، دولت فدرال تقریباً ۱۷,۸۰۰ پرونده را بررسی و دهها نفر را غیرقابل پذیرش شناخته است.
استنتون همچنین به ضعف و سیاسیشدن جامعه اطلاعاتی آمریکا اشاره کرد و گفت که این وضعیت بار بیشتری بر دوش سازمان اطلاعات و امنیت کانادا و مرکز امنیت ارتباطات (CSE) کانادا میگذارد. او از ایرانیان خواست شواهد واقعی از فعالیتهای رژیم ایران، مانند حملات سایبری یا ارتباطات مالی، ارائه دهند تا عوامل خطرناک شناسایی شوند.
این هشدار استنتون تاکیدی است بر این موضوع که در روزهای پایانی حکومت ایران، خطر اقدامات ناگهانی و غیرقابل کنترل بسیار بالاست و هوشیاری نهادهای امنیتی کانادا و همکاری نزدیک با ایالات متحده بیش از هر زمان دیگری ضروری است.
